זעכצענטער קאַפּיטעל

499לואי מילער האָט צוזאַמענגעשטעלט אַן אַקציען-געזעלשאַפֿט מיט'ן צוועק אַרױסצוגעבען אַ פּריוואַטע אידישע צייטונג. ער האָט געהאַט געלט פֿון זיין פּראַקטיק אַלס לאַיער און פֿון ריעל-עסטעיט; האָט ער דאָס אַריינגעלייגט אין דער אונטערנעמונג. ער האָט צונױפֿקראַגען עטליכע שותּפים, און צוזאַמען איז געשאַפֿען געוואָרען — לױט די פֿאָדערונגען פֿון יענע צייטען — אַ היבשער קאַפּיטאַל.

ער האָט געגרינדעט אַ צייטונג מיט'ן נאָמען „וואָהרהייט". איהר ערשטער נומער איז ערשינען אין נאָוועמבער, 1905.

ער האָט אָפֿען ערקלערט, אַז איינער פֿון זיינע הױפּט-צוועקען איז „צו דערשטיקען" דעם „פֿאָרווערטס", און אין זיין צייטונג האָט ער דעם „פֿאָרווערטס" און מיך פּערזענליך, אַטאַקירט מיט די סענסאַציאָנעלסטע באַשולדיגונגען און מיט אונגעהערטע זידלערייען. מיך פֿלעגט ער באַפֿאַלען מיט אַ שמוץ-וואָרטערפֿעניש, געגען וועלכער יעקב גאָרדין'ס אַנגריפֿען זיינען געווען מילד. אױך זיינע שימפֿערייען פֿלעג איך אַנטשפּערען זעהר זעלטען; און ווען איך פֿלעג שױן אַנטשפּערען, פֿלעגט דאָס זיין מיט געצעהלטע ווערטער און אין אַן אַנשטענדיגער פֿאָרמע.

500מיטינגען צו דיזען צוועק. אין זיין אייגענער צייטונג אַבער האָט ער גלייך פֿון אָנפֿאַנג אַריינגעפֿיהרט אַ שטאַרק אידישען. ער האָט איהר געמאַכט פֿאַר דעם אָרגאַן פֿון אױסגעשפּראָכענע אידישע נאַציאָנאַליסטען (ראַדיקאַלע ציוניסטען). דאָך, די ערשטע טעג צייט איז די „וואָהרהייט" געווען אַ סאָציאַליסטישע צייטונג, און דער רוסישער פּאַרטיי סאָציאַליסטען-רעוואָלוציאָנערען האָט זי געדינט אַלס אונאָפֿיציעלער פֿאַרטרעטער-אָרגאַן.

צו דעם „בונד" איז מילער'ן צוערשט אױך געווען פֿריינדליך. דערנאָך איז ער פֿון דער דאַזיגער אָרגאַניזאַציע געוואָרען דער ביטערסטער פֿיינד. אָנגעפֿאַנגען האָט זיך דאָס ווען מאַקסים איז געקומען.

מאַקסים'ס אַנוועזענהייט איז דעם ערשטען טאָג געווען אַ געהיימניס. ער איז איינגעשטאַנען ביי אַ. ליעסין'ען, און אין דעם „וואָהרהייט"-אָפֿיס האָט מען וועגען דעם ניט געלאָזט וויסען. דאָרטען, אױף ליעסין'ס קוואַרטיר, האָט מען דעם גאַסט פֿאָטאָגראַפֿירט, און דאָס בילד איז אױף מאָרגען ערשינען נאָר אין „פֿאָרווערטס". עטליכע טעג שפּעטער, נאָך דעם ווי די גאַנצע פּרעסע — די „וואָהרהייט" איינגעשלאָסען — האָט מיט מאַקסים שױן געהאַט אינטערוויוס, און עס איז אָנגעזעצט געוואָרען די ערשטע פֿאַרזאַמלונג פֿאַר איהם, איז פֿאַרגעקומען אַ געשיכטע מיט די טיפּאָגראַפֿס (בילעטן) צו דער פֿאַרזאַמלונג. דעם „בונד'ס" קאָמיטע האָט אָנגעזאָגט, אַז די טיפּאָגראַפֿס וועלען פֿאַרקויפֿט אין דעם „פֿאָרווערטס"-אָפֿיס. די „וואָהרהייט" האָט געפֿאָדערט, מען זאָל איהר אױך געבען טיפּאָגראַפֿס צו פֿאַרקױפֿען. אָבער דאָס האָט די קאָמיטע ניט באַוויליגט.

דאַן איז מילער אין זיין צייטונג אַרױסגעקומען מיט אַן ערקלערונג, אַז מאַקסים איז גאָר ניט מאַקסים; אַז דער גאַסט איז גאָר אַ „סאַמאָזוואַנעץ" — אַ שווינדלער וואָס רופֿט זיך מיט דעם נאָמען פֿון דעם ריזיגער רעוואָלוציאָנער.

מאַקסים האָט איהם שאַרף אָפֿגעענטפֿערט אין „פֿאָרווערטס".

אין ניו יאָרק האָבען זיך געפֿונען מאַסען בונדיסטען און אַנדערע אימיגראַנטען, וועלכע האָבען מאַקסים'ען געקענט פֿון דער501היים, און אין דער „וואָהרהייט'ס" באַשולדיגונגען האָט צווישען זיי אַרױסגערופֿען ענטריסטונג און שפּאַס.

פֿון דעסטוועגען אָן האָט די „וואָהרהייט" דעם „בונד" באַקעמפֿט אַזױ ביטער ווי דעם „פֿאָרווערטס".

וואָס אַנבאַטרעפֿט אונזער צייטונג, האָט די „וואָהרהייט" געמאַכט גאַנצע קרייץ-צוגונג געגען איהר. די פֿאָלגענדע פֿאַר פֿאַלען וועלען זיין גענוג אַלס ביישפּיל:

אונזער קראַקאָווער קאָרעספּאָנדענט, יושר, האָט אונז צוגעשיקט אַן אַרטיקעל וועגען אַ געוויסען סאָרט שנאָרערס, וועלכע פֿיהרען אָן שווינדלערישע „ביזנעס" אין גאַליציע; האָט זיך אין דער „וואָהרהייט" באַוויזען אַ בריוו, כלומר'שט פֿון אַ גאַליציאַנער, מיט אַ געשריי, אַז דער „פֿאָרווערטס" באַשולדיגט די אידען פֿון גאַליציע אין שנאָרעריי און שווינדלעריי.

נאָך דעם ערשטען בריוו איז געווען אָפֿגעדרוקט אַ צווייטער, אַ דריטער און אַזױ ווייטער. עס זיינען ערשינען עטליכע מיט אַמאָל — אַלץ פֿון גאַליציאַנער וואָס פּראָטעסטירטען געגען דעם „פֿאָרווערטס" פֿאַר לױמדען ער גאַנץ גאַליציע.

באַלד האָט אימעצער געגומען אױפֿהעצען גאַליציאַנער געזעלשאַפֿטען, לאַנדישע, שול-חברות, אַנצונעמען רעזאָלוציאָנען געגען דעם „פֿאָרווערטס", פֿאַר וואָס „ער רופֿט די אידען פֿון גאַליציע שנאָרערס". די רעזאָלוציעס זיינען אָפֿגעדרוקט געוואָרען אין דער „וואָהרהייט". זיי האָבען געפֿאָדערט, אַז מען זאָל דעם „פֿאָרווערטס" באַיקאָטירען.

מיר האָבען צוערשט איגנאָרירט די גאַנצע געשיכטע. ענדליך האָב איך אױפֿגעשריבען אַן אַרטיקעל וועגען איהר. דאָס איז אַבער געווען איבעריג. אין דעם גאַליציאַנער קוואַרטאַל האָט זיך געגען דער פֿאַבריצירטער אגיטאַציע סיי—וי—סיי גענומען פֿיהלען אַן ענטריסטונג. עס האָבען אונז אַנגעהױבען אָנצוקומען בריוו פֿון גאַליציאַנער מיט פּראָטעסטען געגען די אַנטי-„פֿאָרווערטס"

502רוּיהסטע באַגריפֿען און געפֿיהלען, קען מען ביי זיי האָבען ערפֿאָלג?

דער קרייץ-צוג האָט דערגרייכט אַ פֿאַרקערטען ציל, און די „וואָהרהייט" האָט איהם געשאַפֿט.

ווען דער „פֿאָרווערטס" האָט געזאַמעלט געלט פֿאַר גראָסע קרבנות, איז מילער'ער אַרױסגעקומען מיט אַ באַשולדיגונג, געדרוקט מיט די גרעסטע בוכשטאַבען, אַז מיר פֿאַרברױכען דאָס געלט פֿאַר אייגענע צוועקען.

ווען אין „פֿאָרווערטס" איז ערשינען אַ באַריכט וועגען אַן אונאַנשטענדיגער פֿרױ, וועלכע איז פֿאַראָרטיילט געוואָרען פֿאַר שווינדלען אין די אידישען קוואַרטאַל, האָט די „וואָהרהייט", מיט גרױסע בוכשטאַבען, געדרוקט אַ „נייעס": „דער „פֿאָרווערטס" פֿאַרשיקט אַן אונשולדיגע פֿרױ".

מילער'ער האָט אַנגעהױבען שאַרף צו באַקעמפֿען די סאָציאַליסטישע פּאַרטיי און איהרע קאַנדידאַטען, און ענדליך איז ער אָפֿען איבערגעגאַנגען צו טעמעני האָל. די „וואָהרהייט" איז געוואָרען טעמעני'ס ענערגישסטע פֿאַרטיידיגערין און קעמפֿערין צווישען דער אידיש-רידענדער באַפֿעלקערונג; און איינפֿלוסרייכע טעמעני-לייט זיינען געוואָרען וואָרימע פֿריינד פֿון דער „וואָהרהייט".

———

לואי מילער האָט געהאַט אַ שטאַרקע, פֿלאַסקערדיגע נאַטור. אין דעם לעבען פֿון די אידישע אימיגראַנטען איז ער געווען איינער פֿון די פֿיגורען, וועלכע ווערפֿען זיך אין די אױגען. ער איז געווען זעהר אַ פֿעהיגער מענש און אַ זעלטען מוטיגער. קלוג איז ער אױך געווען, נאָר אַ צו גרױסער טייל פֿון זיין שכל איז באַשטאַנען אין כיטרעקייט. אַ געבױגענע ליניע איז אים אימער ליבער געווען ווי אַ גראַדע. אױך מענשען און אױף דער וועלט אין אַלגעמיין פֿלעגט ער קוקען נאָר פֿון איין זייט — פֿון אַ שטאַנדפּונקט, וועלכער איז געווען פֿאַרבונדען מיט זיין צוועק און וואונש אין אַ באַשטימטען503מאָמענט. אַז יענער קען אױך עפּעס פֿאָרשטיין — אָדער אַז דער עולם האָט ווייניגסטענס געגען זכרון צו געדענקען, אַז נעבטען האָט ער, מילער, געזאָגט פּונקט פֿאַרקעהרט — דאָס פֿלעגט ער זיך ניט פֿאָרשטעלען.

אָפֿטאָן אַ שפּיצעל האָט ער ליב געהאַט מעהרער פֿון אַליין. דאָס רוב פֿלעגט דער שפּיצעל אַבער זיין אַזױ שפּיציג, אַז עס מאָנכע מענשען פֿלעגען באַוואונדערען זיין שמד-שטיק, און היטען זיך פֿאַר איהר. דער רעזולטאַט איז געווען, אַז זיין געשיטיקייט פֿלעגט פֿאַרניכטען איהר אייגענעם צוועק. אין אַזאַ פֿאַל פֿלעגט מילער יעדענפֿאַלס הנאה האָבען פֿון דעם איינפֿאַל גופֿא — ווי אַ קינסטלער פֿון זיין קונסט.

ער פֿלעגט גלױבען, אַז ער קען „איבער-כיטרעווען" די וועלט, און זעהר אָפֿט האָט ער „איבער-געכיטרעוועט" נאָר זיך אַליין.

איהם האָט געצוינגען צו וואולקאַנישע איבערטרייבונגען, צו באָמבאַסטישע ווערטער, צו טעאַטראַלישע ווידערהאַלונג-עפֿעקטען. און מעהרער פֿון אַלץ האָט ער ליב געהאַט אימעצען צו אַטאַקירען, אַרונטעררייסען, באַשולדיגען זיינע געגנער אין די גוואַלטיגסטע פֿאַרברעכענס. אױף אַ שלאַכטפֿעלד פֿון דיזען סאָרט פֿלעגט ער זיך פֿיהלען ווי אַ פֿיש אין וואַסער.

אָט איז אַ כאַראַקטעריסטישער ביישפּיל פֿון זיינע קאַמפֿס-מעטאָדען: — עס האָנדעלט זיך וועגען אַ גוט-באַקאַנטער און אַלגעמיין געאַכטעטער פּערזענליכקייט, וועלכע מיר וועלען די רופֿען „איקס". אַלס פֿאָרשטעהער פֿון אַ וויכטיגען קהל'שען אָנשטאַלט האָט „איקס" געהאַלטען פֿאַר זיין פֿליכט צו מאַכען אַ באַשולדיגונג געגען דער „וואָהרהייט". דאַן האָט מילער וועגען דיזען מאַן — איינער פֿון די ריינסטע, עהרליכסטע און עהרענווערטסטע ביי אונז — געדרוקט דאָס פֿאָלגענדע:

„ביז איצט האָבען מיר געוואוסט „איקס" דעם שכור, „איקס" דעם לומפּ, „איקס" דעם אידיאָט. נעכטען האָט „איקס" באַוויזען אַז ער איז אױך אַ פֿעלשער".

אין פּערזענליכער שייכות האָט מילער געהאַט אַ סך סימ504פּאַטישעס אין זיך, זאָגאַר מאַגנעטיזם. דורך חבר'שאַפֿט האָט ער געקענט באַגייסטערט ווערען פֿאַר אַ זאַך. און ווען ער איז געווען אין דער באַוועגונג, איז ער איהר געווען טריי און האָט געאַרבייט פֿאַר איהר מיט אַלע זיינע רעש'דיגע מיטלען.

ער איז געווען אַן אױסגעצייכענטער פֿריינד, און אַלס אַ חבר איז ער געווען ליבליך און אינטערעסאַנט. צו פֿאַרברענגען מיט איהם אַן אָוונד איז געווען זעהר אָנגענעם. אַלס שונא אַבער, ווי עס איז שױן געזאָגט געוואָרען, האָט ער אַבסאָלוט ניט געוואוסט פֿון קיין שיעור און פֿון קיין „מעו" און „טאַר ניט". ער האָט בוכשטעבליך זיך ניט אָפֿנגעשטעלט פֿאַר קיין זאַך אין דער וועלט.

אין פֿאַרלױף פֿון פֿופֿצען יאָהר האָט צווישען מיר און מילער'ן עקזיסטירט אַן אמת'ע פֿריינדשאַפֿט. מיר זיינען געווען פֿאַראייניגט מיט די בעסטע חבר'שע באַציהונגען אין פֿריוואַטען לעבען, אַזױ גוט ווי מיט אונזער געמיינשאַפֿטליכע טעטיגקייט אין דער סאָציאַליסטישער באַוועגונג. ווען אונזערע וועגען האָבען זיך צושיידעט, און ער איז אױך ווייט פֿון דער ריכטונג, אין וועלכער מיר פֿלעגען געהן צוזאַמען, האָב איך דאָס באַדױערט פֿון גאַנצען האַרצען.^*

אױבען איז שױן דערמאַנט געוואָרען, אַז אַ מינאָריטעט פֿון דער „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן" איז געווען אױסגעשפּראָכען געגען מיין פּאָליסי; אױך אַז דיזע אָפּאָזיציע איז באַשטאַנען פֿון צווייערליי גענאָסען — „קענגערום" — עלטערע אימיגראַנטען מיט איבערצייגונגען וועלכע זיינען געווען אַן איבערבלייבעניש505פֿון זייער אמאָליגען דעליאָניזם — און ניי-געקומענע סאָציאַליסטען, מייסטענס בונדיסטען, פֿון דער היים. דער צווייטער קלאַס אונגעצופֿרידענע איז געווארען אַלץ גרעסער, וואָרים די אידישע אימיגראַציע פֿון רוסלאַנד איז אין יענע יאָהרען שטאַרק געוואַקסען (צוליב דער רוסיש-יאַפּאַנעזישער מלחמה, דער רעוואָלוציע און די פּאָגראָמען), און זי האָט געבראַכט אַלץ מעהר און מעהר סאָציאַליסטען. טײלע פֿון זיי זיינען געקומען פּשוט זוכען פּרנסה אין אַמעריקא. אַבער די צאָל פֿון די וואָס זיינען אַנטלאָפֿען פֿון טורמעס, פֿון סיביר אָדער אַזױ פֿון זשאַנדאַרמישע פֿאַרפֿאָלגונגען, איז אױך געווען אַ סך גרעסער ווי פֿריהער.

איינינע פֿון די בונדיסטען-אימיגראַנטען זיינען אַריינגעקומען אין אונזער „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן". כמעט יעדעס מאָל וואָס מען האָט רעקאָמענדירט נייע קאַנדידאַטען, איז אַ טייל פֿון דעם צעטעל באַשטאַנען פֿון היימישע בונדיסטען. אַזױ ווי דער „בונד" איז אַ סאָציאַלדעמאָקראַטישע אָרגאַניזאַציע, האָבען זיי געקענט אַריינטרעטען אין אונזער פּאַרטיי. אַלזאָ, האָבען זיי אױך געקענט ווערען מיטגלידער אין דער „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן".

איך רייד דאָ אַלץ וועגען די אונצופֿרידענע אין דער „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן". דער זעלבער סאָרט אונצופֿרידענהייט האָט זיך געלאָזען פֿיהלען אין די אַנדערע סאָציאַליסטישע פֿאַראיינען פֿון די אידישע קוואַרטאַלען. איך מיין אונצופֿרידענהייט מיט מיין רעדאַקטירען דעם „פֿאָרווערטס", ווי איך האָב איהם רעדאַקטירט. אַזעלכע פֿאַראיינען זיינען געווען פֿאַרשידענע: איינינע זיינען געווען אידישע דיסטריקט-אָרגאַניזאַציעס פֿון דער סאָציאַליסטישער פּאַרטיי; אַנדערע — ברענטשעס פֿון דעם „אַרבייטער רינג"; ווידער אַנדערע — געזעלשאַפֿטען צו שטיצען דעם „בונד". די צאָל פֿון אַזעלכע גרופֿען איז געוואָרען אַלץ גרעסער, און פֿילע פֿון זיי זיינען געוואָרען גרעסער אין דער צאָל פֿון מיטגלידער.

אין אַלע דיזע סאָציאַליסטישע גרופֿען האָט זיך די אונצופֿרידענהייט מיט'ן „פֿאָרווערטס" געפֿיהלט וואָס ווייטער אַלץ מעהר. צו דערזעלבער צייט זיינען די לעזער פֿון „פֿאָרווערטס" געוואָרען אַלץ גרעסער אין צאָל. דער „פֿאָרווערטס" איז געווע506רען אַלץ פּאָפּולערער און איינפֿלוס-רייכער. אַבער וואָס מעהר באַליבט ער איז געוואָרען ביי דעם ברייטען עולם, אַלץ מעהר איז געוואַקסען די צאָל פֿון זיינע געגנער אין אונזערע אייגענע סאָציאַליסטישע רייהען.

די אָפּאָזיציע איז, אין אַלגעמיין גענומען, געווען אַ פֿריינדליכע. עס איז געווען אַ פֿראַגע פֿון מיינונגען; און די אונצופֿרידענע, מיט געוויסע אױסנאַמען, האָבען זיך אומשטום פֿאַרהאַלטען מיט חבר'שע געפֿיהלען און מיט רעספּעקט צו מיר.

דער עולם איז געקומען פֿון דער רוסישער באַוועגונג, וואו עס איז געווען אַ פֿראַגע פֿון ווירקליכען רעוואָלוציאָנערען מיט סאָלדאַטען. מען האָט דורכגעמאַכט צוזאַמענשטיסען מיט פּאָליציי און סאָלדאַטען. מען האָט פֿאַרבראַכט באַריקאַדען און טורמעס. אַ רוסישע סאָציאַליסטישע פֿאַרזאַמלונג האָט געשמעקט מיט געפֿאַהר, מיט קאַנספּיראַציע, און אַמאָל מיט אַ שלאַכטפֿעלד. דער בונדיסטישער אָרגאַן, „די אַרבייטער שטימע", איז געווען אַן אונטער-ערדישע צייטונג.

ווען מענשען האָבען דעם סאָציאַליזם געלערענט אונטער אַזעלכע אומשטענדען, איז געווען גאַנץ נאַטירליך, אַז אונזער „פֿאָרווערטס", אַלס אַ סאָציאַליסטישע צייטונג, זאָל אױך מאַכען אַ ענטשיידענדען איינדרוק. זיי האָבען געפֿאָדערט „מעהר סאָציאַליזם" און אַז די „לייכטע אַרטיקלען" זאָלען אין גאַנצען באַזייטיגט ווערען.

דער אַמעריקאַנער כאַראַקטער פֿון „פֿאָרווערטס", מיט זיין אַלגעמיין מענשליכען אינטערעסען, האָט זיי איבעראַשט, ערשטוינט. זיי האָבען איהם געלעזען מיט'ן טיפֿסטען אינטערעס. זיי האָבען דאָס אַבער געטאָן ווי אַ פֿרומער איד עסט אַ גוטען טריפֿה'ל מאָלצייט. עס איז געשמאַק, אַבער טריף! אָדער אפֿשר פֿאַרקעהרט: ס'איז טריף, אַבער געשמאַק!

זייער אונצופֿרידענהייט איז אַבער געווען ניט בלױז מיט'ן „פֿאָרווערטס". די גאַנצע סאָציאַליסטישע באַוועגונג אונזערע איז זיי ניט געפֿעלען געווען. אַ וואָסערדיגע באַוועגונג. פּונקט אַזױ האָבען מיר זיך געפֿיהלט, ווען מיר זיינען אַריבערגעקומען קיין אַמעריקא פֿון רוסלאַנד אין אָנהױב פֿון די 80-טע יאָהרען. פֿילע פֿון די פּראָטעסטירענדע האָבען אין אַ קורצע צייט507אַרום דערפֿיהלט, אַז אַמעריקא איז ניט רוסלאַנד, אַז די היגע אומשטענדען זיינען גאַנץ אַנדערע, און אַז די באַוועגונג מוז דעריבער אױך זיין אַ גאַנץ אַנדערע. דער פּראַקטישער לעבען האָט זיי געלערענט מעהר ווי אַלע פֿאַרזאַמלונגען און בראָשורען. אָבער ביי אייניגע איז דאָס געגאַנגען לאַנגזאַם.

אין דער „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן" פֿלעג איך מיט מיינע געגנער דעבאַטירען. איך פֿלעג זיי ערקלערען פֿאַר וואָס זייערע רוסישע באַגריפֿען זיינען דאָ ניט אױף פּלאַץ; פֿאַר וואָס דער „פֿאָרווערטס" מוז זיין אַזױ ווי ער איז.

עס זיינען געווען אַזעלכע היימישע גענאָסען, וועלכע האָב איך ניט געקענט איבערצייגען. אָבער דאָס רוב פֿלעגען די דעבאַטען אַנגעפֿיהרט ווערען אין אַ פֿרידליכען טאָן.

עס זיינען אױך געווען אַזעלכע, וואָס האָבען אָנגענומען אַ גאַנץ פֿיינדליכע שטעלונג. עס איז זאָגאַר אָנגעפֿיהרט געוואָרען אַן „אונטער-ערדישע" באַוועגונג, צו פֿאַרכאַפֿען די „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן" און אַוועקצושטעלען אַן „אמת'ן רעוואָלוציאָנער" אַלס רעדאַקטאָר.

ווען אַ מאַיאָריטעט פֿון דער אַסאָסיאיישאָן וואָלט געווען איינפֿאַרשטאַנען מיט דער אָפּאָזיציע, וואָלט דורכצופֿיהרען אַזאַ פּלאַן געווען די לייכטסטע זאַך אין דער וועלט; וואָרים עס איז געווען בלױז אַ פֿראַגע פֿון שטימען. אָבער שטימען געגען מיר האָט די אָפּאָזיציע געקענט צוזאַמעננעמען נאָר אַ גאַנץ קליינע מינאָריטעט.

אױב צווישען די אַנדערע זיינען אױך געווען אייניגע מיטגלידער, וואָס האָבען געפֿאָדערט „מעהר סאָציאַליזם", האָבען זיי אַבער אימער געשטימט פֿאַר מיר, און געגעבען מיר זייער וואַרימסטע שטיצע.

די אָפּאָזיציאָנערען^* פֿלעגען אין פֿאַרלױף פֿון אַ געוויסער צייט ווערען אױס-אָפּאָזיציאָנערען. ווי געזאָגט, דער ווירקליכער508לעבען אין אַמעריקא פֿלעגט זיי עפֿענען די אױגען. זיי פֿלעגען נעמען אַ בעסער פֿאַרשטעהן ניט נאָר אַמעריקא, נאָר רוסלאַנד אױך.

דער „פֿאָרווערטס" האָט געהאַט גענוג ערנסטע, צאַלענדע אַרטיקלען. אַ חוץ דעם טעגליכען לייט-אַרטיקעל, פֿלעגען מיר יעדען טאָג געבען אַרטיקלען פֿון אַ פּאָפּולער-וויסענשאַפֿטליכען כאַראַקטער, אָדער איבער אַ פּאָליטישע אָדער סאָציאַלע פֿראַגע, שױן ניט רעכענענדיג אַרטיקלען איבער ליטעראַטור. אױב דאָס איז ווייניג, דאַרף מען האָבען אַ באַזונדערן וואָכען-זשורנאַל, פֿלעג איך ערקלעהרען. איך האָב געגלױבען, אַז אַ טעגליכע צייטונג מוז זיין פֿאַר דער ברייטער מאַסע, און אַז אױספֿיהרליכע וויסענשאַפֿטליכע אַרטיקלען קען מען נאָר געבען אין אַ זשורנאַל אַ מאָנאַטליכען אָדער וועכענטליכען. פֿילע מיטגלידער פֿון דער „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן" האָבען אױך געהאַט אַזאַ מיינונג, און אין סעפּטעמבער, 1905, האָבען מיר געגרינדעט אַ וואָכענבלאַט, מיט'ן נאָמען „דער צייט-גייסט", אונטער מיין רעדאַקציע.

עס איז געווען אַרבייט איבער'ן האַלז. דער „צייט-גייסט" איז געווען פֿול מיט אינטערעסאַנטע, באַלערענדע אַרטיקלען און מיט ליטעראַטור. רעדאַקטירענדיג דיזע וואָכענשריפֿט, האָב איך זיך אױך געהאַלטען ביי מיין כלל, אַז אױך אידיש דאַרף אַלץ געשריבען ווערען פּאָפּולער. אין דעם לייט-אַרטיקעל צו דעם ערשטען נומער „צייט-גייסט" ווערט, צווישען אַנדערע, ערקלעהרט מיין שטרעבונג צוצוציהען „די גרעסטע צאָל אידישע פּאָפּולאַריזאַטאָרס, שרייבער, וועלכע האָבען די פֿעהיגקייט צו געבען גוט צו פֿאַרשטעהן וויסענשאַפֿטליכע ענינים פֿאַר דעם איינפֿאַכען אידישען לעזער". און הגם פֿילע פֿון מיינע אינערליכע געגנער

———509האָבען געהאַט רעספּעקט נאָר צו אַרטיקלען וואָס זיינען געשריבען אױך אַ שווערער, הויכער שפּראַך, איז די צופֿרידענהייט מיט דעם צייט-גייסט געווען אַלגעמיין. איבעראַל האָט מען איהם געזונגען שבחים, און אין עטליכע ראַדיקאַלע פֿאַראיינען זיינען זאָגאַר אָנגענומען געוואָרען לױב-רעזאָלוציעס.

דער ערשטער נומער „צייט-גייסט" איז אַרױס דעם 1טען סעפּטעמבער, 1905. ער איז באַשטאַנען פֿון פֿיר-און-צוואַנציג פֿיידזשעס, אַ העלפֿט פֿון דעם „פֿאָרווערטס" פֿאָרמאַט. אָט איז דער אינהאַלטס-פֿאַרצייכניס פֿון דעם נומער:

1) דער „צייט-גייסט" — אַן ערקלערונג פֿון דער רעדאַקציע.

2) קאַפּיטאַליסטישע אַרבייטער פֿריינדשאַפֿט — יצחק אייזיק בן אריה צבי הלוי.

3) דינה — ערצעהלונג — שלום אש.

4) די סאָציאַליסטישע באַוועגונג אין די פֿאַראייניגטע שטאַטען — מאָריס הילקוויט.

5) וועגנום און שולמית — אַ געדיכט — יהואש.

6) אַז מען האָט אַ בייבי — ערצעהלונג — ז. לעשטש (ז. לעווין).

7) דער אָנפֿאַנג פֿון חסידיזם און השכלה אין פּױלען — ב. פֿיינגענבוים.

8) אַ מצבה — סקיצע — ב. גאָרין.

9) אַן אינקוויזיציע אין יאַפּאַן אין 17טען יאָהרהונדערט — אָהן אַ נאָמען.

10) זשאַן זשאַק רוסאָ (מיט זיין בילד) — דר. ש. באָדאַנעס.

11) דאָס לעבען אין דעם טױטען-קאַמער פֿון סינג-סינג — באַשריבען פֿון אַ פֿאַראורטיילטען.

12) י. ל. פּרץ דער קינסטלער, דער פֿריינדענקער, דער איד (מיט זיין בילד) — דר. חיים זשיטלאָווסקי.

13) „קאַפּיטאַל" — פֿון קאַרל מאַרקס — (פֿריי איבערזעצט און ערקלערט פֿאַר'ן פֿאָלק, פֿון אב. קאַהאַן).

14) די נייע שאלה — הומאָרעסקע — אברהם רייזען.

15) ווי אַזױ דער מאַגען קאָכט — דר. חיים ספּיוואַק.

16) מרס. סיימאָן'ס קינפּעט — דזשול ליפֿמאַן.

51017) טרייד-יוניאָניזמוס און פּראָספּעריטי אין אידישען קוואָרטאַל — אב. קאַהאַן.

18) פֿון די דונקעלע ווינקלעך פֿון קוואָרטאַל (פֿאַרשידענע טיפֿען אין דער קאַדעטען וועלט) — א. גאָניקמאַן.

19) זייער ליבעס-ערקלערונג — ערצעהלונג פֿון אנטאָן טשעכאָוו (איבערזעצט פֿון לעאָן גאָטליב).

20) „קורצע קאַפּיטלעך" — נאָטיצען, איבער פֿאַרשידענע אינטערעסאַנטע זאַכען.

די נעקסטע נומערען האָבען געהאַט אַן ענליכען אינהאַלט. די שרייבער זיינען געווען פֿאַרשידענע, אָבער דער כאַראַקטער פֿון דער וואָכענשריפֿט איז געווען פֿון דעם זעלבען סאָרט.

מיין איבערזעצונג פֿון קאַרל מאַרקס'עס „קאַפּיטאַל" איז ניט געווען בלױז אַ פּאָפּולאַריזאַציע פֿון די הױפּט-געדאַנקען, נאָר אַ „פֿאַרטיטשונג" מיט ערקלערונגען כמעט פֿון יעדען וואָרט. איך האָב זיך געסטאַרעט דעם טיפֿען אינהאַלט איבערצוגעבען פּינקטליך, אָבער אַזױ, אַז אױך דער ווייניג געבילדעטער לעזער, וואָס האָט אַן אינטערעס אין אַזעלכע זאַכען, זאָל דעם ענין קענען פֿאַרשטעהן.

די איבערזעצונג איז געגאַנגען אין פֿאָרטזעצונגען אין פֿאַרלױף פֿון איין-און-דרייסיג וואָכען — ביז'ן סוף פֿון דעם ערשטען קאַפּיטעל. דאַן, ווי מיר וועלען זעהן, האָב איך די אַרבייט אױפֿגעגעבען.

איך האָב פֿאַר'ן „צייט-גייסט" אױך געשריבען פֿאַרשידענע אַנדערע אָפּהאַנדלונגען. צום ביישפּיל: אַרטיקלען אונטער דעם נאָמען „רעאַליזם אין ליטעראַטור און רעאַליזם אין מירמעלשטיין", וואו עס ווערט באַטראַכט די קונסט פֿון די גרױסע סקולפּטאָרען אין אַלטען גריכענלאַנד. עס געהען אױך אַ סעריע אַרטיקלען, אין וועלכע איך פּאָפּולאַריזיר די דאַרווינישע טעאָריע. דיזע סעריע איז אָבער געווען איבערגעדרוקט פֿון די ערשטע נומערען „צוקונפֿט".

שלום אש און רייזען האָבען אין דעם „צייט-גייסט" גע511דרוקט פֿילע פֿון זייערע ערצעהלונגען (און רייזען אייניגע פֿון זיינע לידער אױך).

אש'ס ערצעהלונג „די מעשה מיט דער שעהנער מארי", וועלכע שפּעטער געדינט אַלס פֿונדאַמענט צו זיין באַריהמטער דראַמא „דער גאָט פֿון נקמה", האָט צוערשט דערזעהן די ליכט אין דעם „צייט-גייסט", און ווען זי האָט זיך אַנגעפֿאַנגען צו דרוקען אין דעם צווייטען נומער.

אין די ערשטע מאָנאַטען איז אױך געגאַנגען יואל ענטין'ס איבערזעצונג פֿון קופּרין'ס ראָמאַן „דועל" (פּאָיעדינאָק) — איינער פֿון די בעסטע ווערק אין דער נײַסטער ליטעראַטור.

אַ. ליעסין האָט פֿאַר דעם וואָכענשריפֿט געשריבען גאַנץ פֿיעל. אונטער אַנדערע זאַכען האָט ער ביינגעטראָגען אַ סעריע „באַריהמטע פֿרױען אין דער אידישער געשיכטע". ער האָט אױך פֿאַר'ן „צייט-גייסט" געשריבען לידער.

אױך באַגעגענט זיך גאַנץ אָפֿט אַ ליד פֿון יהואש.

יצחק אייזיק הורוויטש האָט אַ היבשע צייט מיטגעאַרבייט רעגעלמעסיג.

די סירקוליישאָן פֿון „צייט-גייסט" איז שנעל געוואַקסען.

אין אַ קורצער צייט האָט זי דערגרייכט 28 טױזענד — אַ ריזיגער ציפֿער פֿאַר אַ אידישען וואָכענבלאַט, איבערהױפּט נאָך אין יענער צייט.

„דער ערפֿאָלג פֿון דיזען אָרגאַן" („צייט-גייסט") — דערצעהלט הלל ראָגאָף (וועלכער איז דאַן שױן געווען אַ מיטאַרבייטער ביי אונז), אין זיין קורצער געשיכטע פֿון „פֿאָרווערטס" — „איז געווען אונגעהױער גרױס גלייך ווי ער איז ערשינען. אין איהם האָבען מיטגעאַרבייט אַלע בעסטע אידישע שרייבער פֿון גאַנצער וועלט. געגען איהם האָט קיינער ניט געהאַט אױסצוזעצען. די וואָס האָבען ניט געגלױבט אין קאַהאַן'ס זשורנאַליסטישער פּאָליסי אין „פֿאָרווערטס", האָבען מיט דער גרעסטער באַגייסטערונג גערעדט וועגען דעם, ווי ער רעדאַקטירט דעם „צייט-גייסט". אָבער קאַהאַן'ס טעאָריע איז געווען, אַז פֿאַר512אַזאַ שריפֿט ווי דער „צייט-גייסט" פֿאָדערט זיך אַ גאַנץ אַנדערע זשורנאַליסטישע פּראָגראַם".

ווי מיר וועלען זעהן, איז דער „צייט-גייסט" ניט געווען נאָך דעם „פֿאָרווערטס'ס" פֿינאַנציעלע כחות נאָך. עס איז שווער געווען צו צאָלען פֿאַר די ספּעציעלע אַרטיקלען, וואָס איך פֿלעג באַשטעלען פֿאַר איהם. אין אַכט אָדער צעהן מאָנאַטען אַרום, איז מיר אונמעגליך געוואָרען אַרױסצוגעבען דעם סאָרט וועכענטליכען שריפֿט, וועלכען איך האָב ביז דאַן אַרױסגעגעבען. האָב איך די רעדאַקציע איבערגעגעבען צו דר. פֿעסקין'ען, מיט ה. בורגין'ען אַלס זיין אַסיסטענט.

אַזױ האָט דער „צייט-גייסט" געלעבט ביז יולי, 1908.

באַלד נאָך דעם, ווי עס איז געגרינדעט געוואָרען דער „צייט-גייסט", האָט מען גענומען רידען וועגען אַ „מאָרגען צייטונג". אָנפֿאַנג דערצעהלט וועגען דעם דאָס פֿאָלגענדע:

„די באַדערפֿניש צו האָבען אַזאַ צייטונג האָט זיך געפֿיהלט ספּעציעל אין יענער צייט, ווייל די רוסיש-יאַפּאַנעזישע קריג און די רעוואָלוציאָנערע אױפֿשטענדע אין רוסלאַנד האָבען אַהער געבראַכט אַ שטראָם נייע אימיגראַנטען. די איינציגע מאָרגען-צייטונג איז געווען דער „מאָרגען זשורנאַל", אַ רעאַקציאָנערער בלאַט, און אום די מאָרגען-לעזער זאָלען ניט אַריינפֿאַלען אונטער זיין איינפֿלוס, איז באַשלאָסען געוואָרען אין „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן" אָנגעשטרענגען זיך און אַרױסגעבען אַ סאָציאַליסטישען מאָרגען פּייפּער".

זונטאָג ביי טאָג, דעם 14טען יאַנואַר, איז אין אַדלער'ס גרענד טעאַטער פֿאָרגעקומען אַ גרױסער קאָנצערט מיט רעדעס, לכבוד דער „מאָרגען צייטונג" (דער איינקונפֿט איז געווען פֿאַר דעם „בונד'ס" זעלבסט-שוץ אין רוסלאַנד), און אױף מאָרגען אין דער513פֿריה איז ערשינען איהר ערשטער נומער, מיט ב. פֿיינגענבוים אַלס רעדאַקטאָר.

דריי טעג שפּעטער, יאַנואַר דעם 18טען, האָט דער „פֿאָרווערטס" געהאַט אַ לייט-אַרטיקעל מיט'ן איבערשריפֿט: „ווי אַזױ מען איז געקומען צו דער „מאָרגען צייטונג". דאָרטען ווערט ערקלערט, אַז דער „מאָרגען זשורנאַל" האָט „צודרעכט און אױסגעשמט די רעוואָלוציאָנערע געשעהענישען פֿון רוסלאַנד, אױסגעשמט און באַשמוצט אונזערע פֿרייהייטס-קעמפֿער" ^*; און אַז דעריבער איז נױטיג, דאָס איז אין דער פֿריה, ווען דער אַרבייטער געהט אין שאַפּ, זאָל ער האָבען אַ סאָציאַליסטישע באַליכטונג פֿון די נייעם.

מען האָט געהאָפֿט, אַז די „מאָרגען צייטונג" וועט זיך צאָלען. אין אַ מאָרגען בלאַט קען מען האָבען „וואָנטס" (קליינע אַנאָנסען פֿון מענשען וואָס זוכען אַרבייטער אָדער אַרבייט, אַרבייטס-שטעלען, א. ז. וו.). און דאָס איז אַ גוטער קוואַל פֿון איינקונפֿט.

עס איז אָבער געווען אַן אַנדער מאָטיוו מיין אױך.

ב. פֿיינגענבוים, דער רעדאַקטאָר, איז געווען אַ ראַדיקאַלער פֿון מיר. און אַלס איינער פֿון זיינע וויכטיגסטע מיטאַרבייטער איז באַשטימט געוואָרען מ. זאַמעטקין, וועלכער איז געווען אַ נאָך רעדיקאַלער ווי ער. אַלזאָ, האָבען מאַנכע פֿון אונזערע גענאָסען גערעכענט, אַז די נייע צייטונג וועט צופֿרידענשטעלען יענעם עולם, וועלכער פֿאָדערט מעהר סאָציאַליזם און ווייניגער וועלטליכע לעזע-שטאָפֿען.

איך, פֿון מיין זייט, בין מיט דעם פּלאַן אױך געווען צופֿרידען. איך האָב געהאָפֿט, אַז די „מאָרגען צייטונג" וועט ווירקען ווי אַ „דונער אָפֿציהער" און די אָפּאָזיציע וועט זיך ווייניגער באַשעפֿטיגען מיט'ן „פֿאָרווערטס".

ווער אָבער די „מאָרגען צייטונג" — אױב זי וועט זיין אַ טראָקענער בלאַט פֿון „מעהר סאָציאַליזם" — קענען עקזיסטירען? מיר האָבען אַלע געגלױבט אַז יאָ, וואָרים אַ מאָרגען514צייטונג קױפֿט מען כמעט דורכאױס צוליב די נייעס. אַרטיקלען שפּילען אין איהר אַ פֿיל קלענערע ראָלע ווי אין אַ נאָכמיטאָג צייטונג, וועלכע מען נעמט אַהיים, נאָך דער אַרבייט.

די נייע צייטונג האָט זיך אַרױסגעוויזען פֿאַר אַ גרעסערע פֿינאַנציעלע לאַסט ווי מען האָט גענומען. זי האָט געהאַט לעזער ניט ווייניג גענוג, און דער „פֿאָרווערטס" האָט דורך איהר פֿאַרלאָרען עטליכע טױזענד סירקוליישאָן (אַנשטאַטס צו קױפֿען צוויי צייטונגען פֿון דער זעלבער ריכטונג, האָבען עטליכע טױזענד לעזער געקױפֿט אונזער „מאָרגען צייטונג" און אַלס די צווייטע צייטונג גענומען אַן אַנדערע). הױפּטזעכליך האָט דער „פֿאָרווערטס" געליטען אין קאַנטרי.

די צייטונגס-הענדלערס דאָרטען האָבען גלייך גענומען שניידען זייערע באַשטעלונגען — צוטיילען זיי צווישען דער „מאָרגען צייטונג" און דעם „פֿאָרווערטס". „די אַרױסגעבער זיינען דאָך די זעלבע מענשען" — האָט מען געזאָגט.

און מיט די אַדווערטייזערס (די גרעסערע) איז אױך אַזױ געווען: אַנשטאַטס צו לאָזען זיך קאָסטען אַ נייע סומע אױף אַד-ווערטייזמענטס אין דער „מאָרגען צייטונג", האָבען פֿילע נע-שעפֿטס-לייט אַראָפּגענומען פֿון דער סומע וואָס זיי פֿלעגען פֿריהער אױסגעבען אױף דעם „פֿאָרווערטס", און פֿאַר דעם איצט אַדווערטייזען אין אונזער צווייטען בלאַט.

„וואָנטס" האָט די „מאָרגען צייטונג" געקראָגען ווייניג. צוליב די סטרייקס פֿון אונזערע יוניאָנס און ווייל ביי אַ פֿירמע, וואו עס איז געווען אַ סטרייק, האָבען מיר קיין „וואָנטס" ניט אַנגענומען, האָבען זיך די „וואָנטס"-געבער צו אונזער צייטונג פֿאַרהאַלטען פֿיינדליך.

דאָך, ווען די „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן" וואָלט געווען אימשטאַנד די נייע צייטונג אױפֿצוהאַלטען, וואָלט זי מיט דער צייט זיך אױועקגעשטעלט אױף אַ פֿעסטען פֿונדאַמענט, און זי וואָלט עקזיסטירט עד היום. אַזױ אָבער איז זי נאָר געווען אַ גרױסע פֿינאַנציעלע שטערונג צום „פֿאָרווערטס". זי האָט געלעבט ניט מעהר ווי צעהן וואָכען, ביז דעם 25טען מערץ, און515אונטערגעהענדיג האָט זי שיער ניט מיטגעשלעפּט דעם „פֿאָרווערטס".

דער „דונער-אָפֿציהער" האָט דעם ניט אָפֿגעצוינגען. די אונצופֿרידענהייט מיט'ן „פֿאָרווערטס" איז צווישען די ניי-געקומענע סאָציאַליסטען געוואָרען ניט קלענער, נאָר גרעסער. אַזױ האָט דאָס אױסגעזעהען. אין דעם אייניגע אָרגאַניזאַציעס האָבען זיך געפֿונען מיטגלידער, וואָס האָבען אױף די טאַגעס-אָרדנונג געשטעלט אַ פּונקט וועגען דעם „פֿאָרווערטס"; מען האָט געהאַלטען רעדעס און מען האָט אױסגעקליבען קאָמיטעטס צו געהן צום רעדאַקטאָר און פֿאָדערען, אַז ער זאָל די צייטונג פֿיהרען „אױף אַ מעהר סאָציאַליסטישען שטייגער".

די קאָמיטעטס זיינען געקומען. איך האָב מיט זיי דיסקוטירט, געפּרוּוט זיי באַווייזען ווי אונגערעכט און אונפּראַקטיש עס איז זייער טענה. אין אַ פֿאַר פֿאַלען זיינען די שלוחים אַוועק אין אַ גאַנץ אַנדער שטימונג ווי זיי זיינען געקומען. זיי האָבען זיך איבערצייגט, אָדער האַלב-איבערצייגט, אַז זייער שטאַנדפּונקט איז ניט קיין ריכטיגער. אין אַ פֿאַר אַנדערע פֿאַלען האָב איך זיך צוהיצט און עס איז געקומען צו בייזע ווערטער.

אין פֿעברואַר, 1906, איז אין „פֿאָרווערטס" אַנאָנסירט געוואָרען אַ קומענדע „קאָנפֿערענץ פֿון אידישע סאָציאַליסטען". דער אָפֿיציעלער צוועק פֿון דער דאַזיגער קאָנפֿערענץ איז געווען צו באַשפּרעכען פֿאַרשידענע זייטען פֿון דער באַוועגונג, מיט „אונזער פּרעסע" אַלס איינער פֿון די פּונקטען אױף דער פּראָגראַם. אין אמת'ן אָבער איז אין דיזען פּונקט באַשטאַנען דער גאַנצער צוועק פֿון דעם מיטינג. און מיט „אונזער פּרעסע" האָט מען געמיינט דעם „פֿאָרווערטס". די אונטערנעהמונג איז געווען אין די הענט פֿון אָפּאָזיציאָניסטען.

דעם 20טען פֿעברואַר האָב איך געהאַט אַ לייט-אַרטיקעל516מיט אַ „קעפּעל": „די קומענדע קאָנפֿערענץ פֿון אידישע סאָציאַליסטען". דער עיקר איז באַשטאַנען אין דעם געדאַנק, אַז מען דאַרף ניט פֿאַרגעסען דעם אונטערשייד צווישען רוסלאַנד און אַמעריקא — אַז די רוסישע פֿאָרמען פֿון דער סאָציאַליסטישער באַוועגונג פּאַסען זיך ניט צו אונזער נייער היים.

די קאָנפֿערענץ איז פֿאָרגעקומען אין 64 איסט 4טע סטריט. זי האָט זיך אָנגעהױבען שבת אױוונד, דעם 3טען מערץ, און האָט זיך געענדיגט זונטאָג אױוונד.

זונטאָג, נאָך מיטאָג עסען, האָב איך געזאָגט מיין פֿרױ, אַז איך דאַרף געהן צו אַ קאָנפֿערענץ און האָב איהר געגעבען צו פֿאַרשטעהן מיט וועלכע אומשטענדען עס איז פֿאַרבונדען. איך האָב איהר ערקלעהרט דעם כאַראַקטער פֿון דעם מיטינג.

— איך וועל זיך מסתּמא מיט זיי צופֿאַיטען, און נאָכדעם וועל איך פֿון „פֿאָרווערטס" אַוועקגאָהן — האָב איך געזאָגט. — די „פֿאָרווערטס אַסאָסיאיישאָן" האַלט מיט מיר; אָבער די הײַנטיגע קאָנפֿערענץ רעפֿרעזענטירט דעם נייסט פֿון דער אידישער סאָציאַליסטישער באַוועגונג, און די קאָנפֿערענץ וועט מסתּמא זיין געגען מיר. רעדאַקטירען די צייטונג אונטער אַזעלכע אומשטענדען האָט קיין זין ניט.

אױפֿ'ן מיטינג, וועלכער איז פֿאָרגעקומען אין אַ בייסמענט, זיינען מיר געקומען אין מיטען פֿון דער נאָכמיטאָגדיגער זיצונג. עס זיינען אַנוועזענד געווען ביי דריי הונדערט מענשען, פֿערציג פֿון זיי — דעלעגאַטען.

מיר זיינען געקומען צו די „רעכטע געריכטע": פֿעיערדיגע רעדעס געגען מיין פּאָליסי. מען האָט באַמבאַרדירט די „לייכטע אַרטיקלען" אין די „פֿאָרווערטס" און די „וואָסערדיגקייט" פֿון די ערנסטע; מען האָט געפֿאָדערט „מעהר סאָציאַליזם" און אַרטיקלען, „פֿון וועלכע מען זאָל קענען עפּעס לערנען".

יעדער שאַרפֿער אױסדרוק קעגען מיין פּאָליסי איז באַגריסט געוואָרען מיט דונערענדע אַפּלאָדיסמענטען.

517ווען אַלע האָבען שױן אָפֿגערעדט, האָט אימעצער געמאַכט אַ פֿאָרשלאַג, מען זאָל מיר אױפֿפֿאָדערען צו נעמען דאָס וואָרט.

— זאָל ער ב ע ט ע ן דאָס וואָרט, אױב ער וויל! — האָט אַ יונג דעלעגאַט אױסגעשריען מיט אַ שטימע פֿול מיט געגנערשאַפֿט צו מיר.

איך האָב פֿאַרשטאַנען אַז אַזױ וועט זיך דאָס ניט ענדיגען. גאַנץ אָפּגעזעהן פֿון אַ יושר נפֿשיהל, אַז מען דאַרף אױסהערען דעם אַנדער'ן צד, זיינען די אַנוועזענדע פּשוט נייגעריג צו הערען וואָס איך וועל דאָ זאָגען. — האָב איך זיך געקלערט. — מענשען האָבען ליב אַ פֿאַט (אַ שטרײַט), און אָהן אַן „אַנדער צד" איז ניטאָ קיין פֿאַט. אַלזאָ, האָב איך געקוקט און געשוויגען.

איך האָב קיין טעות ניט געהאַט: איינער פֿון די דעלעגאַטען האָט געמאַכט אַ פֿאָרשלאַג, „איינצוילאַדען גענאָסע קאַהאַן'ען צו נעמען דאָס וואָרט". און דער פֿאָרשלאַג איז גלייך אָנגענומען געוואָרען.

אין מיין רעדע האָב איך זיך צוהיצט. פֿון פּאַרלאַמענטאַרי-שער אַנשטענדיגקייט בין איך אָבער ניט אַראָפֿגעקראָכען. מיט ביטטערע אָבער ניט אונהעפֿליכע ווערטער האָב איך חוזק געמאַכט פֿון די אַלע „פֿרומע קריטיקוס", ווי איך האָב זיך אױסגעדריקט, און האָב ערקלערט מיין שטאַנדפּונקט.

איין רעדנער, וועלכער האָט זיך באַזונדערס געקאָכט מיט „רעוואָלוציאָנערע יראת שמים", האָב איך פֿאַרגליכען צו אַ פֿרומאַק פֿון דער סאַלוויישאָן אַרמיי (די „אַרמיי" פֿון קריסטליכע „נשמה רעטער", וועלכע דרש'ענען און זינגען תּפֿילות אױף די גאַסען). איך האָב געוואוסט, אַז דאָס איז סתּם פֿרומע רייד וועגען רעוואָלוציע, רייד וועלכע האָבען ניט מעהר זין ווי די הללויה-געזאַנג פֿון דער „יעזוס מיליטער".

ווען איך האָב אױסגערעדט די ווערטער „סאַלוויישאָן אַרמיי", האָט אַרױסגעזעצט אַ געלעכטער, געמישט מיט אַ שטורמען אַפּלאָדיסמענט. דערנאָך איז דער אַפּלאָדיסמענט געוואָרען געדיכטער און געדיכטער ביז עס איז געוואָרען אַ שטורמישע אָוואַציע. אין דער פּאַטשעריי האָט זיך באַטייליגט אַ מאַיאָריטעט פֿון די דעלעגאַטען.

518אַ וואָרט אָדער אַ ביישפּיל האָט אַמאָל מעהר ווירקונג ווי די בעסטע רעדע. די ווערטער „סאַלוויישאָן אַרמיי" האָבען די שטימונג פֿון די פֿאַרזאַמעלטע איבעראַרקעטערט קאַפּױר. אייניגע פֿון די, וואָס האָבען מיט עטליכע מינוט פֿריהער מיט באַגייסטערונג זיך אָפֿגערופֿען אױף די אַטאַקעס וואָס מען האָט געמאַכט אױף מיין רעדאַקציע, האָבען איצט מיט באַגייסטערונג אָנגענומען מיינע ערקלערונגען.

אייניגע זיינען געווען פֿון די וואָס שפּרינגען קודש פֿאַר יעדען וואָס שטעהט אױף דער פֿלאַטפֿאָרמע. אָבער נאָר אייניגע. ווי איך האָב זיך שפּעטער ערקונדיגט, האָבען פֿילע אַנוועזענדע ווירקליך דערזעהן ווי לעכערליך עס איז דער שטאַנדפּונקט פֿון מיינע קריטיקער. אַ געוויסע צאָל פֿון דיזע האָבען מיר דערנאָך מודה געווען, אַז די ווערטער „סאַלוויישאָן אַרמיי" האָט זיי געעפֿענט די אױגען.

די ערוואַרטעטע רעזאָלוציע געגען מיין פּאָליסי איז גאָר ניט פֿאָרגעלייגט געוואָרען. און וואָס אַנבאַטרעפֿט דער אָפּאָזיציע אַלס אַן אָרגאַניזירטע מאַכט, איז זי אין יענעם זונטאָג אױוונט געענדעט אַ זאַך פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט. צו אַזאַ סאָציאַליסטישע צייטונג ווי דער „פֿאָרווערטס" איז מען אין אײַראָפּאַ ניט געוואוינט געווען; דעריבער האָבען זיך צווישען די נייע אימיגראַנטען גראַדע געפֿונען קריטיקער פֿון מיין פּאָליסי. קיין ממשות האָט שױן דאָס אָבער ניט געהאַט.^*

גאָרדין האָט פֿון צייט צו צייט געשריבען אין לואי מילער'ס צייטונג „וואָהרהייט". מיך האָט ער דאָרטען פֿון צייט צו צייט519אַטאַקירט מיט פֿאַרזענליכע באַליידיגונגען, און איך פֿלעג אױף זיינע אַטאַקעס ניט ענטפֿערען. אַזױ ווי איך בין געווען דער דראַמאַטישער און ליטעראַרישער קריטיקער פֿון „פֿאָרווערטס", פֿלעג איך שרייבען קריטיקען אױף זיינע נייע פּיעסעס. איך פֿלעג אױף זייערע פֿעלערען אָנווייזען אַזױ העפֿליך ווי מעגליך. איך פֿלעג זיך באַשרענקען אױף זיינע נייע פּיעסעס. וועגען איהם פֿערזענליך האָב איך קיין מאָל ניט גערעדט. זידעל-ווערטער, שטער-ווערטער אָדער באַליידיגענדע אַנצוהערענישען זיינען אין מיינע קריטיקען אַבסאָלוט קיין מאָל ניט אַריינגעקומען. וועגען איהם אַלס שריפֿטשטעלער אין אַלגעמיין פֿלעג איך אױך שרייבען. אָבער כמעט יעדע פּיעסע זיינע האָט ענטהאַלטען אי זיינע וויכטיגסטע מעלות אי זיינע בולטסטע פֿעהלערען. אַלזאָ, פֿלעגט שױן ממילא אױסקומען, אַז אָפּשאַצענדיג זיינע אַ פּיעסע („די אמת'ע קראַפֿט", למשל, אין דעם „פֿאָרווערטס" פֿון נאָוועמבער, 1904) פֿלעג איך אייגענטליך אָפּשאַצען זיין גאַנצע ליטעראַרישע געשטאַלט.

אָט אַזאַ סאָרט קריטיק האָב איך געשריבען אױף זיין פּיעסע „אָהן אַ היים", וועלכע איז אױפֿגעפֿיהרט געוואָרען אין נאָוועמבער, 1907. אָבער דיזע דראַמא איז פֿיל שוואַכער ווי „די אמת'ע קראַפֿט". מיין קריטיק איז געווען זעהר נאָר ניט קיין גינסטיגע. זי איז אָבער געשריבען געוואָרען אָהן דער קלענסטער אַנצוהערעניש אױף אַ פֿערזענליכען אַנגריף.

אױף דעם האָט גאָרדין אָפֿגעענטפֿערט מיט אַ לאַנגען אַר-טיקעל (אין „וואָהרהייט" פֿון 30טען נאָוועמבער, 1907). דער אַרטיקעל איז געשריבען „בלשון סגי נהור". אַלץ ווערט בלומ'רשט געזאַגט פּונקט פֿאַרקעהרט: קאַהאַן איז אַן עהרליכער מאַן, קאַהאַן איז אַ גוטהערציגער מאַן, קאַהאַן קען שרייבען, און אַזױ ווייטער.

אױף דיזען אַרט געהט ער פֿון פּונקט צו פּונקט, ביז ער צוגלידערט און באַשמוצט יעדע זייט פֿון מיין פּערזאָן, אַריינדרינגענדיג אין ווינקעלעך פֿון מיין פּריוואַט לעבען, אַזױ גוט ווי אין מיין קהל'שער טעטיגקייט.

די לעצטע שורות זיינען:

„היינט געה מאַך אַ תּל פֿון אַזאַ מענשען! ניין, איך האָב520באַשלאָסען ניט צו ענטפֿערען אױף דעם הערר אב. קאַהאַן'ס קריטיק."

גאַנץ אָפֿען אַלזאָ: — אַנשטאַטס צו באַהאַנדלען די פּונקטען פֿון דער קריטיק — אַן אַטאַקע אױף דעם קריטיקער'ס פֿערזאָן!

דער אַרטיקעל האָט אַרױסגערופֿען ענטריסטונג, ניט נאָר צווישען אונזערע גענאָסען, נאָר צווישען זייטיגע מענשען אױך.

ווען איך האָב איהם איבערגעלעזען, האָט זיך אין מיר בוכשטעבליך אָנגעצונדען די בלוט. איך האָב זיך באַשלאָסען אײן מאָל פֿאַר אַלע מאָל איהם צו ענטפֿערען — ניט מיט זידלעריי, אױך ניט מיט שטיגער, נאָר מיט אַ ערקלערונג וועגען זיין מאַנהג צו טעראַריזירען קריטיקער, און דאַן מיט אַ גרינדליכער באַטראַכטונג פֿון זיין אַרט שרייבען.

איך פֿלעג דאַן אין „פֿאָרווערטס" יעדען זונטאָג פֿיהרען די איבערדערמאָנטע אָפּטיילונג פֿון ליטעראַרישע קריטיק אונטער דעם נאָמען „ליטעראַטור און לעבען". געוואָנהליך פֿלעגט דאָס נעהן אין דער פֿאָרמע פֿון נאָטיצען. דער נעקסטער מאָל איז גע-וועזען זונטאָג (דעם 1טען מערץ), און די אָפּטיילונג איז שױן געווען פֿאַרטיג. איך האָב אָבער צוגעשריבען אַלס ערשטען נאָטיץ אַ פֿאַר צעהנדליגע שורות, וואו איך זאָג אַן אױספֿיהר-ליכע סעריע אַרטיקלען וועגען גאָרדין'ס האַלטונג און וועגען זיינע ווערק.

„דיזער נאָטיץ — פֿאַנג איך אָן — איז שייך צו דעם אונ-טערצייכענטען פֿערזענליך. מיט דעם לעזער'ס פֿאַרצייהונג וועט ער די ערשטע עטליכע צײַלען דאָ דעריבער שרייבען אין זיין אייגענעם נאָמען.

„יעקב גאָרדין גיט מיר דיזע וואָך אַ ים מיט קאָמפּלימענ-טען. אַזױ עטליכעט פֿאָדערט, אַז איך זאָל אָפֿענטפֿערען מיט קאָמפּלימענטען צו יעקב גאָרדין'ען, און דאָס וועל איך טאָן, ווא-רים פֿאַרוואָס איהם צו קאָמפּלימענטירען איז פֿאַראָן אַ סך, און אין פֿאַרשיידענע באַציהונגען. עס איז שױן לאַנג צייט".

איך האָב באַשלאָסען צו געבען אַ גרינדליכע אָפֿהאַנדלונג איבער יעקב גאָרדין'ס שרייבען און האָב זיך געגרייט צו דעם. איך בין אָבער פּלוצלונג געוואָרען ערענסט קראַנק אױפֿ'ן מאָגען —521אַ קראַנקהייט, וועלכע האָט זיך שױן געצױגען איבער דריי יאָהר. אין דעם „פֿאָרווערטס" פֿון שבת, דעם 14טען דעצעמבער, 1907, אױף דער ערשטער פֿידזש, געפֿינט זיך אַ באַקאַנט-מאַכונג:

„ליטעראַטור און לעבען". דיזע אָפּטיילונג וועט מאָרגען און פֿיליייכט אױך די נעקסטע פּאָר וואָכען ניט ערשיינען, ווייל אונזער רעדאַקטאָר הר. אב. קאַהאַן, דער שרייבער פֿון דער אָפּטיילונג, איז ניט געזונט און איז אונטער דער באַהאַנדלונג פֿון דאָק-טױרים."

איך בין אָפֿגעלעגען העכער אַ מאָנאַט (מיין הױזדאָקטאָר איז געווען אַ רוסישער סאָציאַליסט, וו. אַראָנסאָן, און די קאָנ-סיליום-דאָקטױרים — דר. דושייקאָב קופֿמאַן און דר. דזשינוויו). ווען איך בין אַרױס פֿון בעט, בין איך נאָך אױך געווען ווייט פֿון געזונט. קיין אַנדערע שפּייז ווי מילך האָב איך כמעט ניט גע-קענט עסען, און דעם דאָקטאָר האָב איך באַזוכט זעהר אָפֿט. איך בין אָבער יעדען טאָג געגאַנגען אין דער רעדאַקציע און ערפֿילט מיינע פֿליכטען. דאַן האָב איך זיך גענומען צו מיינע פֿאַרשפּראָכענע גאָרדין אַרטיקלען.

די סעריע האָט זיך אָנגעהױבען דעם ערשטען פֿעברואַר, 1908. דער איבערשריפֿט איבער דעם ערשטען אַרטיקעל איז געווען: „גאָרדין'ס פּלאַץ אַלס אידישער דראַמאַ-שרייבער", און אונטער דעם אַ שורה מיט קלענערע בוכשטאַבען: „אַ פֿאַר פֿערזענליכע ווערטער".

אַלס הקדמה דערמאָן איך ווי גאָרדין אַטאַקירט מיך אימער מיט פֿערזענליכע באַליידיגונגען און איך ענטפֿער ניט, און איך זאָג, אַז ענדליך פֿיהל איך זיך געצוואונגען צו מאַכען אַ סוף צו מיין שווייגען. איך ערקלער, אַז איך וועל באַטראַכטען זיינע ווערק און זיינע מעטאָדען גרינדליך, אָבער ניט באַעאַינפֿלוסט פֿון אונזערע פֿערזענליכע באַציהונגען.

איך אַנערקען זיינע פֿאָרדינסטען פֿאַר דער אידישער ביהנע522און דעם הױכען פּלאַץ וואָס ער פֿאַרנעמט אין איהר געשיכטע. וואָס אַנבאַטרעפֿט אָבער דעם אמת ליטעראַרישען ווערט פֿון זיינע דראַמאַס, באַמערק איך, איז דאָס אַ גאַנץ אַנדער פֿראַגע.

אױבען אין דיזען באַנד האָב איך באַמערקט, אַז אין סך הכל האָב איך אימער געהאַט די זעלבע מיינונג ווי די, וואָס איך האָב אױסגעדריקט אין 1891 וועגען גאָרדין'ס „סיביר", זיין ערשטע דראַמע (זעה דריטען באַנד, פֿידזש 190). דאָס קען מען אױך ווידערהאַלט ווערען דאָ. (עס איז זעלבסט-פֿערשטענדליך, אַז איצט, אין 1908, זיינען מיינע באַגריפֿען וועגען ליטעראַטור געווען פֿיל מעהר ענטוויקעלט ווי אין 1891).

די סעריע איז געווען אַ לאַנגע. זי איז געגאַנגען צוויי אָדער דריי מאָל אַ וואָך, און זי האָט זיך געצױגען עטליכע וואָכען.

נאָך דער איינלייטונג געהען אַרטיקלען וועגען „קריטיק-פֿיבער" און גאָרדין'ס שטייגער צו טעראַריזירען קריטיקער. אין אַן אַרטיקעל „פֿרייע ליבע און פֿרייע קריטיק" דערמאָן איך דעם קאַמף וואָס מען האָט אַנגעפֿיהרט פֿאַר גאָרדין'ען געגען די וואָס האָבען אַטאַקירט די פֿרייע-ליבע געדאַנקען, וועלכע זיינען דורכגעפֿיהרט אין אייניגע פֿון זיינע פּיעסעס. און איך פֿרעג: מיט וואָס איז דאָס פֿרייע קריטיק ווייניגער וויכטיג ווי פֿרייע ליבע?

דאַן קומען אָפֿהאַנדלונגען וועגען זיינע ווערק. אַן אַרטיקעל טראַגט דעם נאָמען „פֿראַזע און פּראָזע". זיין איינהאַלט שטעהט אין פֿאָלגענדען:

דאָס וואָרט „פּראָזע" געברױכען אונזערע אידישע אַקטיאָרען וועגען דעם, וואָס אַ שױשפּילער האָט צו זאָגען אױף דער ביהנע. ווען אַ ראָלע ענטהאַלט שעהנע ווערטער, זאָגען אונזערע טעאַטער מענשען, אַז דער פֿאַרפֿאַסער האָט דעם אַקטיאָר געגעבען „גוטע פּראָזע". נו, יעקב גאָרדין האָט ביי די שױשפּילער אַ שם פֿאַר זיין „טײַערע פּראָזע". די דאָזיגע טײַערע פּראָזע באַשטעהט אָבער פֿון קלינגענדע פֿראַזען, וועלכע פֿאַסען זיך ניט פֿאַר די וואָס זאָגען זיי. זי באַשטעהט פֿון געפֿליגעלטע אױסדריקע, ראַדיקאַלע ווערטלעך, „פֿילאָזאָפֿישע חכמות", וועלכע523די פֿערזאָנען פֿון גאָרדין'ס טעאַטער-שטיק וואָלטען אין דער ווירקליכקייט ניט געקענט זאָגען.

אין ווייטערדיגע אַרטיקלען באַווייז איך דאָס מיט ביישפּילען פֿון גאָרדין'ס פּיעסעס. איך באַטראַכט זיין „ראַדיקאַליע" דראַמע „סאַפֿאָ", און ווייז אַז די פֿערזאָנען אין איהר זיינען ניט קיין פֿערזאָנען און זייערע געשפּרעכען ניט קיין געשפּרעכען — אַז די גאַנצע דראַמע איז אַ בילינגע פֿאַבריקאַציע, אָהן אַ שפּור פֿון ווירקליכקייט; אַז עס איז ניט קונסט, נאָר פּרעטענציעזע שונד.

איך האָב איהם געגעבען קרעדיט פֿאַר יעדע מעלה, וואָס מען קאָן נאָר אין זיין שרייבען געפֿינען. און וואָס אַנבאַטרעפֿט די חסרונות, האָב איך זיי אַרױסגעבראַכט אַזױ דייטליך ווי איך בין אימשטאַנדער, אָבער אימער אַזױ מילד און העפֿליך ווי מעג-ליך.

אין דער גאַנצער סעריע האָב איך זיך געהאַלטען ביי דעם כלל „זאָל בעסער מיינע איבערגעהן".

אין „מירעלע אפֿרת", וועלכע איז געוויס גאָרדין'ס בעסטע דראַמע, האָב איך אַרױסגעשטעלט כמעט נאָר מעלות. זי האָט אַ סך פֿון די פֿאַלשע טענער מיט די מאַטשנעווע עפֿעקטען, וועלכע דרינגען דורך אַלע ווערק גאָרדין'ס. אָבער טראָץ איהר פֿאַבריטשנעקייט און בילינגקייט, איז זי דאָך אַ שטאַרקע דראַמאַטישע זאַך.

באַטראַכטענדיג דיזע דראַמא, האָב איך דעם כלל וועגען לאָזען „מיינע איבערגעהן" אייגענטליך שטאַרק איבערגעטריבען. ווען איך האָב דערנאָך דעם אַרטיקעל איבערגעלעזען אין „פֿאָרווערטס", האָב איך געפֿיהלט, אַז אין מיין וואונש צו ווייזען דעם לעזער, אַז איך בין גערעכט צו גאָרדין'ען האָב איך געזינדיגט געגען מיינע איבערצייגונגען.

מיין אַרטיקעל איבער „סאַפֿאָ", וועלכער איז געגאַנגען אין דריי נומערען „פֿאָרווערטס" (דעם 21טען, 22טען און 23טען מערץ), צו דריי קאָלומס אַ נומער, ענטהאַלט אַ פֿיל גרינדליכערע קריטיק.

פֿון „סאַפֿאָ" און פֿון „קרייצער סאָנאַטא" זיינען גאָרדין'ס פֿאַרעהרער באַגייסטערט געוואָרען נאָך מעהר ווי פֿון „מירעלע524אפֿרת". אַ גרױסער טייל פֿון אונזער ראַדיקאַלער אינטעליגענץ — סאָציאַליסטען, אַנאַרכיסטען, סתּם-פֿרייהייטדענקער — האָבען דיזע פּיעסעס באַוואונדערט אַלס ליטעראַרישע פּערל וואָס פֿונקלען מיט די שטראַלען פֿון דעם פֿאָרטגעשריטענעם געדאַנק. צו הערען אַז דיזע דראַמען „געהערען צו די בעסטע ווערק פֿון דער וועלט-ליטעראַטור" איז געווען אַ גאַנץ געוואונהליכע זאַך. אָפֿטער פֿון אַלץ פֿלעגען מען איהם פֿאַרגליכען צו איבסען'ען. וואָס אַנבאַ-טרעפֿט לואי מילער'ן, האָט ער „סאַפֿאָ" (וועלכע איז אױפֿגע-פֿיהרט געוואָרען ווען ער און גאָרדין זיינען געוואָרען צוקריגט) באַרמלאָז אַרונטערגעריסען; און וועגען „קרייצער סאָנאַטא", אָבער, וועלכע איז געשריבען געוואָרען שפּעטער, האָט ער ערקלערט, אַז אַזאַ מײַסטערשטיק האָט אַמאָל געקענט נאָר טאָלסטאָי שאַפֿען.

איך ווידער האָב „סאַפֿאָ" און „קרייצער סאָנאַטא" געהאַל-טען פֿאַר טיפּישע ביישפּילען פֿון גאָרדין'ס פֿאַלש-טאָנינגע „פּראָזע" און פֿון גאָרדין'ס ליימענע פֿערזאָנען. לױט מיין באַ-גריף וועגען ליטעראַטור, זיינען זיי נידעריגער פֿון קריטיק. (ביישפּילען פֿון דעם דאָזיגען סאָרט, „ראַדיקאַלע קונסט" געפֿי-נען זיך אייגענטליך אין אַלע זיינע ווערק).

אַלזאָ, האָב איך באַשלאָסען דיזע צוויי פּיעסען אַנאַלי-זירען; גרינדליך און דייטליך צו ערקלערען פֿאַרוואָס אַזאַ סאָרט „שאַפֿען" איז ניט קיין ליטעראַטור ניט.

איך האָב אָנגעפֿאַנגען מיט „סאַפֿאָ". מיין קריטיק אױף „סאַפֿאָ" און מיין אַרטיקעל „פֿראַזע און פּראָזע" ענטהאַלטען דעם גאַנצען עיקר פֿון זיין ליטעראַרישער אַרבייט. זיי זיינען גע-שריבען פֿון דעם זעלבען שטאַנדפּונקט ווי מיין קריטיק אױף גאָר-דין'ס „מהרת המשפּחה" און אױף אַנדערע פֿון זיינע „אידעע" ווערק, ווי, צום ביישפּיל, אױף זיין „אמת'ע קראַפֿט", אױף די בערג", אָדער „אָהן אַ היים".

קיין ספּעציעלע קריטיק אױף „קרייצער סאָנאַטא" איז שױן ניט נױטיג געווען. איך האָב אָבער אױפֿגענומען אַנדערע ווערק גאָרדין'ס, אַרטיקלען וועלכע ער האָט געשריבען אין אידישע זשורנאַלען.

525גאָרדין'ס אַנטוואָרטען האָבען צוערשט געהאַט די פֿאָרמע פֿון סאַרקאַסטישע שפּאַסען, פֿול מיט פֿאַראַכטונג. ער האָט אָבער ניט אױסגעהאַלטען דעם טאָן. עס האָבען זיך ביי איהם אַרױס-געכאַפֿט סמנים פֿון אױפֿרענונג. עס האָט ניט געפֿעהלט קיין זידלעריי. דערנאָך האָט ער פֿאַרלאָרען יעדע זעלבסט-קאָנטראָל און האָט געברױכט מאַנכע אונאַנשטענדיגע שימפֿ-ווערטער, און ענדליך זיינען זיינע אַטאַקעס דערגאַנגען צו די ערגסטע פֿאָרמען.

איך אָבער האָב אָנגעהאַלטען דעם זעלבען טאָן פֿון פֿאָרלאַ-מענטאַרישע אַנשטענדיגקייט.

דער רעזולטאַט איז געווען, אַז דאָס גופֿא, דער אונטערשייד אין אונזער מאַנירען, האָט געווירקט צו גונסטען פֿון מיין צד.

דער עיקר איז אָבער נאַטירליך געווען דער אינהאַלט פֿון די אַרטיקלען.

דער אינטערעם אין דער סעריע איז געווען אונגעהײַער. מען האָט וועגען זיי גערעדט אומעטום, און פֿילע אָרגאַניזאַציעס האָבען אַראַנזשירט דיסקוסיע-אָוונטען, מיט די דאָזיגע אַרטיקלען פֿאַר אַ טעמא.

בוכשטעבליך פֿון אַלע זייטען — פֿון פֿאַרשידענע געגנדען, פֿאַרטיען און גרופּען — האָט מען איבערגעגעבען מיינונגען, וועלכע האָבען מיר פֿאַרשאַפֿט די העכסטע צופֿרידענהייט. מאַנכע פֿון דיזע מיינונגען, שריפֿטליכע און מינדליכע, זיינען געקומען פֿון מענשען וואָס זיינען געווען געגנער פֿון „פֿאָרווערטס" אָדער פֿון מיר פֿערזענליך.

גראַד האָט זיך אַזױ געמאַכט, אַז אין דער צייט ווען מיינע אַרטיקלען וועגען יעקב גאָרדין'ס ווערק זיינען געגאַנגען אין „פֿאָרווערטס", האָט מען וועגען איהם אױך גענומען אָפֿט שרייבען אין רוסלאַנד — צוערשט נאָר אױף אידיש, און דערנאָך אױף רוסיש אױך.

די בעגאַבטע אידישע שױשפּילערין רחל קאַמינסקי פֿון וואַר-שע און איהר טרופֿע האָבען גענומען שפּילען גאָרדין'ס פּיעסען.

526אין רוסלאַנד גופֿא איז אױף אידישע טעאַטער-שטיק קיין גערע-טעניש ניט געווען. די טאַלאַנטפֿולע שרייבער פֿון דער נייער אידישער ליטעראַטור האָבען קיין פֿעהיגקייט צו שאַפֿען דראַ-מאַטישע זאַכען פֿאַר דער ביהנע ניט אַרױסגעוויזען. פּרץ האָט אױפֿגעשריבען אַ פּאָר איין-אַקטערס. אָבער דראַמאַטיש זיינען זיי ניט געווען, און שלום אש'ס „גאָט פֿון נקמה" איז נאָך ניט געבױרען געוואָרען. מען האָט אין רוסלאַנד געשפּילט אידישע שונד-פּיעסען (מייסטענס אימפּאָרטירטע פֿון אַמעריקא), וועלכע זיינען געשטאַנען אַ סך נידעריגער ווי גאָרדין'ס ווערק.

די רוסישע און פּױלישע ביהנעם זיינען אָבער געווען העכער ווי די אַמעריקאַנישע. אינטעליגענטע מענשען פֿון אונזערע אַלטע היימען זיינען דעריבער צוגעוואואינט געווען צו זעהן טעאַטער-שטיק, געגען וועלכע גאָרדין'ס שאַפֿונגען האָבען קיין פֿנים ניט געהאַט. אַלזאָ, ווען עס האָבען זיך אין די דאָרטיגע אידישע צייט-שריפֿטען באַוויזען קריטישע איבערבליקמען איבער גאָרדין'ס דראַמאַס, האָבען זיי ענטהאַלטען זעהר אונגינסטיגע מיינונגען.

שפּעטער אַביסעל מאָדאַם קאַמינסקי מיט איהר טרופֿע באַזוכט פּעטערבורג, און דאָרטען געשפּילט גאָרדין'ס ווערק. די פּעטערבורגער צייטונגען (רוסישע) האָבען געגעבען רעצענזיועם.

איך האָב אין ניו יאָרק געוויזען אַ רעצענזיע אױף „מירעלע אפֿרת" אין דער פּעטערבורגער ליבעראַלער „רייטש", וועלכע איז געווען דער אָרגאַן פֿון די געבילדעטסטע און פֿאָרטגעשריטענסטע קלאַסען.

דער רעצענזאַנט האָט פֿון דער פּיעסע חוזק געמאַכט, אַ באַרג אַש געמאַכט.

איך האָב די דאָזינע קריטיקען איבערגעדרוקט אין „פֿאָר-ווערטס", אונטער אַזעלכע קעפּלעך, ווי — „וואָס מען דענקט אין רוסלאַנד וועגען גאָרדין'ען".

פֿאַר מיר איז דאָס געווען זעהר וויכטיג: טאַמער גלױבט ווער עס איז אַז מיין קריטיק איז געגרינדעט אױף פֿערזענליכע געפֿיהלען, מאָ זאָל מען זעהן, אַז דאָרטען אין רוסלאַנד, וואו די קריטיקער זיינען מיט גאָרדין'ען ניט באַקענט און וואו וועגען פֿער-זענליכע געפֿיהלען קעגען איהם קען קיין רייד ניט זיין — זאָל מען זעהן אַז דאָרטען זאָגט מען פּונקט דאָס זעלבע וואָס איך.

527דעם „פֿאָרווערטס" האָט מען אין רוסלאַנד די צענזור ניט אַריינ-געלאָזען. מען האָט דאָרטען פֿון מיינע אַרטיקלען קיין באַגריף ניט געהאַט. די דאָרטיגע קריטיקער און איך האָבען געזאָגט דאָס זעלבע, ניט צוזאַמענגערעדטערהייט.

בעל-מחשבות האָט וועגען גאָרדין'ען געשריבען נאָך מיט אַ יאָהר פֿריהער (אין דער ניו יאָרקער פּועלי-ציוניסטישער וואָכענ-בלאַט „דער אידישער קעמפֿער" פֿון דעם 28טען דעצעמבער, 1906 און פֿון דעם 4טען און 11טען יאַנואַר, 1907). ער האָט גאָרדין'ס פּיעסען אַרונטערגעריסען, אױסגעשפּאַסעט. ער האָט איהם כאַראַקטעריזירט אַלס אַ שריבער פֿון מעלאָדראַמע, ניט פֿון ליטעראַטור (אַנשטאַט דעם וואָרט „מעלאָדראַמע", האָט בעל-מחשבות אין דיזע אַרטיקלען געברױכט דעם דייטשען וואָרט „פֿאָלקס-שטיק". אין אַ פֿריהערדיגען אַרטיקעל אָבער — אין דעם „אידישער קעמפֿער" פֿון 4טען מאַי, 1906, האָט ער איהם באַגריסט אַלס דעם „אידען מיט אַ מעלאָדראַמאַטישען טאַ-לאַנט*").

אַן ענליכע מיינונג האָט וועגען גאָרדין'ען אַרום דער זעלבער צייט אַרױסגעזאַגט פּרץ. „ער געפֿינט זיך אױפֿ'ן מיטען וועג צווישען ליטעראַטור און שונד" — האָט פּרץ געשריבען.

בעל-מחשבות און פּרץ זיינען דאַן געווען באַקאַנט בלױז מיט גאָרדין'ס „גאָט, מענש און טייפֿעל", וועלכע איז דעמאָלט גע-וואָרען זיין איינציגע געדרוקטע פּיעסע. אָבער דיזע פּיעסע האָבען זיי געהאַלטען פֿאַר אַ מייסטערווערק פֿון העכסטען גראַד. און בעל-מחשבות דערמאָנט עס טאַקע. ער זאָגט נעמליך: „זיינע אַמעריקאַניקאַנער קאָלעגען האַלטען „גאָט,528מענש און טייפֿעל" פֿאַר זיין ב ע ס ט ע דראַמא". אַלזאָ, הויבט ער אָן צו באַווייזען, אַז זיין ב ע ס ט ע דראַמא האָט ניט קיין שום ליטעראַרישען ווערט.

אַלץ וואָס בעל-מחשבות און פּרץ האָבען געזאָגט וועגען גאָר-דין'ען זיינען זייערע קריטיקען געשריבען געוואָרען אין 1904, 1905. איך פֿלעג נאָר מיין מיינונג אַרױסזאָגען אױסשפּרעכליכער (און בעל-מחשבות איז דאָ אַ צייט שפּעטער געקומען קיין אַמעריקא, און איז געווען איינער פֿון די מיטאַרבייטער פֿון „פֿאָרווערטס").

וועגען דער אידישער טעאַטער-וועלט פֿון אַמעריקא האָט מען אין אונזער אַלטער היים געוואוסט גאַנץ ווייניג. ערשט אין יאָהר 1908, האָט מען אין וואַרשע גענומען אױפֿפֿיהרען גאָרדין'ס פּיעסען, און מען האָט אָנגעהױבען אָפֿטער און אױספֿיהרליכער צו שרייבען וועגען זיי. די מיינונגען האָבען אַלץ געשטימט מיט מיין אָפּשאַצונג. אַלזאָ, האָב איך איבערגעדרוקט אייניגע פֿון דיזע קריטיקען, אידישע און רוסישע. זיי האָבען ביי אונז געמאַכט אַ רושם, הױפּטזעכליך אױף אונזער רוסיש-ריידענדער אינטעלי-גענץ, וועלכע האָבען וועגען די קריטיקער פֿון די רוסישע צייטונגען געהאַט די העכסטע מיינונג.^*529גאָרדין'ס פּיעסען האָט מען אין רוסלאַנד ווייטער געשפּילט, ניט נאָר אױף אידיש, נאָר אױף רוסיש אױך. אַלס ליטעראַטור אָבער האָט מען זיי דאָרטען קיין מאָל ניט באַטראַכט. מען האָט זיי אימער כאַראַקטעריזירט אַלס מעלאָדראַמעס אָדער אַלס „שונד-פּיעסען".

„די פּיעסע", — זאָגט נייטהאָן, — „איז אַ צרה'דיגע נאַרישע מעלאָ-דראַמע. זי ענטהאַלט פֿערזאָנען, וועלכע מאַכען דעם איינדרוק פֿון אַ ביליגע קאַריקאַטור-גרופּע, און די סיטואַציעס זיינען אַזא מאַשין-אַר-בייט, אַז פֿון דער גאַנצער פּיעסע סטאַרטשען אַרױס די נעט. אַ לעכערלי-כערע אונטערנעמונג קען מען זיך ניט פֿאָרשטעלען".

און דיזע פּיעסע פֿלעגט אַ טייל פֿון אונזער ניו יאָרקער אינטעליגענץ באַטראַכטען אַלס אַ מייסטערווערק פֿון דער וועלט-ליטעראַטור!