די פֿרענק דראַמא

347דער עלילת דם פּראָצעס איבער מענדעל בייליס'ען אין קיעוו, און דער מאָרד טריִעל (משפּט) איבער ליאָ מ. פֿרענק'ען אין אטלאַנטא זיינען פֿאַרגעקומען אַרום דער זעלבער צייט — אין הערבסט, 1913. דער אמעריקאנער טריִעל האָט זיך געענדיגט דעם 25סטן אויגוסט, זעקס וואָכען איידער דער קיעווער פּראָצעס האָט זיך אָנגעהויבען.

מיר, דאָ אין אמעריקא, האָבען מיט בייליס'עס שיקזאל זיך צוערשט אינטערעסירט אַ סך מעהר ווי מיט פֿרענק'ס. נאַטירליך אין ערך מעהר. ווערענד דער „פֿאַרווערטס", צום ביישפּיל, האָט אויף דעם קיעווער עלילת דם אָפּגעגעבען צענדליגע און צענדליגע קאָלומנס, האָט ער דער פֿרענק געשיכטע די ערשטע עטליכע מאָנאַטען געוויידמעט גאַנץ ווייניג פּלאַץ. די אורזאַכע דערפֿון איז באַשטאַנען אין דעם, וואָס די ערשטע צייט איז מען ביי אונז מיט דעם ריכטיגען אינהאַלט פֿון דער אטלאנטער דראַמא ניט נעווען בקאַנט. מיט דער אויסנאַמע פֿון אַן ענגען קרייז אין אטלאַנטא, האָט מען אין אמעריקא וועגען דער געשיכטע געהאַט אַ טעות. מען האָט נאָר געוואוסט אַז די פּאָליציי און דער סאָליסיטאָר (פּראָקוראָר) באַשולדיגען אַ אידישען יונגען מאַן מיט'ן נאָמען פֿרענק אין ערמאָרדען אַ פֿערצעין־יאָה־ריגע קריסטליכע מיידעל, אַלס רעזולטאַט פֿון זיין אונאַנשטענדי־כער האָלטאיסטוו. מעהר האָבען מיר אייגענטליך ניט געוואוסט אפֿילו דאַן, ווען עס איז אָנגעקומען די דעפּעשע אַז די דזשורי האָט פֿרענק'ן ערקלעהרט שולדיג. צוויפֿעלען אין דער געריכט348טינקייט פֿון דעם ווערדיקט האָבען מיר ניט געהאַט קיין אורזאַכע, וואָרים מיר האָבען געהאַט נאָר די אפֿיציעלע זייט פֿון דעם טריִעל, און אויספֿאָרשען אַליין האָט מען זיך פּשוט ניט אינטערעסירט. ווייניג עקעלהאַפֿטע מאָרדען ווערען באַגאַנגען! דאָס וואָס פֿרענק איז אַ איד האָט די לאַגע אין אונזערע אויגען ניט געענדערט. פֿאַרקעהרט: ווייל דער באַשולדיגטער איז אַ איד, איז די געשיכטע אונז געווען אונאָנגענעם און מען האָט קיין חשק ניט געהאַט פֿון איהר צו מאַכען צופֿיל ווידוס.

גאַנץ אַנדערש איז געווען מיט בייליס'ען. זיין פּראָצעס איז געווען דירעקט געבויט אויף אַן אַנטיסעמיטישען ליגען און זיין אונשולד איז געווען די אונווידערשטעהליך פֿאַר יעדער, מיט דער אויסנאַמע פֿון די אונוויסענדסטע שוואַרצע־מאה'ניקעס. עס איז געווען אַ מיטעל־אַלטערלעכער בלבול געגען אַ גאַנצען אידישען פֿאָלק. אַ חוץ דעם: בייליס איז אָפּגעזעסען אין טורמע צוויי יאָהר מיט צוויי מאָנאַט איידער דער „סוד" (פּראָצעס) איבער איהם האָט זיך אָנגעפֿאַנגען. מיט דער סענסאַציע האָט געסאַקעט איבער דער גאַנצער וועלם.

מענדעל בייליס איז ביי אונז געווען אַ מאַרטירער. אויסצו־רידען זיין נאָמען אין איין אטעם מיט פֿרענק'ס נאָמען אָהן אַ „להבדיל" וואָלט געהייסען פֿאַרשוועכען אַ הייליגטום.349איז אַ קרבן פֿון אַ נידערטרעכטיגען בלבול. לואיס פּעהר, אַ ניו־יאָרקער זשורנאַליסט (אַ קריסט), אַ מיטאַרבייטער פֿון דער הינגער „טאַימס", האָט נעכטען פֿאַרשפּרייט אַן ערקלערונג, אַז ער איז גע־וויען אינטים באַפֿריינדעט מיט פֿרענק'ען אין דער צייט ווען ביידע זיינען געווען סטודענטען אין קאָרנעל אוניווערזיטעט; אַז פֿרענק איז דאַן געווען אַ מוסטער פֿון אַנשטענדינקייט, אַז זיינע געדאַנקען זיינען שטענדיג געווען באַשעפֿטיגט מיט'ן לערנען, און אַז עס איז אונמעגליך, אַז ער זאָל פּלוצלינג זיך האָבען געביטען אויף אַזוי־פֿיל, דאָס ער זאָל זיין פֿעהיג צו באַגעהן דיזען מאָרד. פּעהר גלויבט עס ניט. ער איז איבערצייגט, אַז די גאַנצע קלאַגע געגען איהם איז אַ קאָנספּיראַציע. דעם טריִעל אין אטלאַנטא ערקלערט ער פֿאַר אַ שטיק גרויזאַמע באַרבאַריי און אונגערעכטיגקייט, און ער וועדנט זיך צו דער עפֿענטליכער מיינונג און צו איינפֿלוס־רייכע פּערזאָנען, אַז זיי זאָלען העלפֿען זיין אַמאָליגען קאַמעראַד אין זיין אומגליק. ער האָט געשיקט בריף צו אָסקאַר שטראַוס'ען און צו די פּראָפֿעסאָרען טיק און באַדזשערס, פֿרענק'ס אַמאָליגע לעהרער, און אויך צו אַנדערע".

פֿון אטלאַנטא גופֿא האָבען אָנגעהויבען צו קומען באַריכטען מיט איינצעלהייטען וועגען דער פֿרענק קיס,^*) פֿון וועלכע דער עולם האָט פֿריִהער ניט געהאַט קיין באַגריף.

די קיס האָט גענומען וועקען אַ ניִעם אינטערעס איבער'ן350נאַנץ אַנדערע און די נאַנצע געשעהעניש האָט געהאַט אַן אַנדער פנים.

פֿון דער פֿרענק קיים האָט זיך ענטוויקעלט איינע פֿון די דראַ־מאַטישסטע פֿאַסירונגען אין דער געשיכטע פֿון קרימינאַל פֿאַר־צעלטען.

צו דער זעלבער צייט האָט מען אין פֿאַרבינדונג מיט דיזער קיים געזוכען צוערען די מערן וועגען סמכים פֿון אַנטיסעמיטיזם געפֿינ־דעַן. אַלס רעזולטאַט דערפֿון איז בײַ אידען אַלץ טיפֿער געווא־רען דער איינדרוק, אַז פֿרענק איז אַ קרבן פֿון אַ העצע ווייל ער איז אַ איד. ווי מיר וועלען זעהן, קען מען דאָס ניט זאָגען וועגען די אידען פֿון אַטלאַנטאַ גופֿא. זיי האָבען געוואוסט, אַז די אַנטיסעמיטישע זייט פֿון דער קיים האָט אַרויסגעשפּראָצט פֿון אומשטענדען, וועלכע האָבען מיט'ן אַנטיסעמיטיזם ניט גע־האַט צו טאַן. (עם האָט זיך אַנגעקליבען גענוג אַנטיסעמיטישע ניבול פעור; אָבער דאָס איז געווען שפּעטער.) אין צפֿון שטא־טען אָבער האָבען אידען דאַן געגלויבט, אַז אויב פֿרענק איז ווירקליך אונשולדיג (וויכער זיינען זיי אַ היבשע צייט נאָך אַלץ ניט געווען), איז דער בלבול אויף איהם מסתמא די פֿרוכט פֿון דער געווינליכער אַנטיסעמיטישער פֿלאַנצונג. אַלזא, האָט מען איהם שוין אָפֿט פֿאַרגליכען צו בייליס'ען. נאָך עפֿטער פֿלעגט מען הערען די ווערטער „דער אַמעריקאַנער דרייפֿום".

אין מערץ, 1914, בין איך אַוועקגעפֿאָהרען קיין אַטלאַנטאַ מיט דעם צוועק צו שטודירען די קיים אויפ'ן פּלאַץ און זיך צו ערקונדיגען וואָס איז דער אמת אין די אַלע קלאַנגען און מיינונגען וועגען דער קיים. איך האָב שטודירט ביידע צדדים. איך האָב זיך געזעהן מיט מענשען פֿון ביידע לאַגערען, אַריינרעכענענדיג דעם סאַליסיטאָר דישענעראל, מיט וועמען איך האָב פֿאַרבראַכט אַ פֿאַר שטונדען צייט. פֿרענק'ן האָב איך יעדען טאָג באַזוכט אין זיין אייזערנעם סעל, וואו ער איז געזעסען אַ פֿאַראָרטיילטער צום טויט.

די טראַגישע געשעהעניש איז שוין זעכצען יאָהר אַלט. און־ זער יונגער איד איז מיט מיר ווייניג באַקאַנט. נאָך אַ דור און די טרויעריגע געשיכטע וועט וואַרשיינליך אין גאַנצען פֿאַר351געסען ווערען. און וואָס אַנבאַטרעפֿט די אידען פֿון אונזערע אַלטע היימען, זיינען זיי מיט איהר קיינמאָל ניט געווען באַקאַנט.

איך האָב אין איהר גענומען אַ טיפֿען אינטערעס — אַלס „פֿאָרווערטס"־שרייבער און פּשוט אַלס מענש און אַלס איד, און אויך אַלס פֿרענק'ס פּערזענליכער פֿריינד. די איינדרוקען מיט וועלכע איך בין צוריקגעפֿאָהרען פֿון אַטלאַנטאַ און די, וואָס איך האָב באַקומען פֿון זיין ווייטערדיגען שיקזאל, זיינען צווישען די טיפֿסטע און שמערצליכסטע איינדרוקען וואָס זיינען ווען עם איז געשאַפֿען געוואָרען אין מיר.

די פֿרענק־געשיכטע מוז אויפֿגעשריבען ווערען, מיט אייני־צעלהייטען, אויף אידיש. זי דאַרף זיך געפֿינען אין אידישע ביב־ליאָטעקען. אפֿשר געהערט זי ניט אין גאַנצען אַהער. אפֿשר וואָלט געווען פּאַסענדער איהר אַרויסצוגעבען אין אַ באַזונדערען בוך. איך קען אָבער ניט אָפּטיילען דאָס, וואָס איך האָב פּער־זענליך געזעהן, געהערט און געפֿיהלט אין דיזער דראַמא, ווען איך בין געווען אין אַטלאַנטאַ, פֿון דעם, וואָס איך האָב דורכגעפֿיהלט שפּעטער, לייענענדיג אַלע דעפּעשען און אַרטיקלען, וואָס האָ־בען געהאַט אַ שייכות צו פֿרענק'ס שיקזאל.

איך האָב וועגען דער קיים געשיקט צום „פֿאָרווערטס" טעלע־גראַמען פֿון אַטלאַנטאַ, און געשריבען אַ לאַנגע סעריע אַרטיקלען זייענדיג שוין צוריק אין ניו יאָרק. אָבער דאָס אַלץ באַשטעהט פֿון צואווארפֿענע צייטמעסיגע לעזע־שטאָף. ווען שרייבענדיג דיזען באַנד פֿון „די בלעטער", בין איך צוגעקומען צו דער פֿרענק דראַמא, איז אין מיר אויפֿגעוועקט געוואָרען אַן אַלטע וואונד. איך בין אַריינגעצויגען געוואָרען אַלץ טיפֿער און טיפֿער אין דער אַרבייט.

פֿון יאָהר 1914 זיינען בײַ מיר פֿאַרבליבען פֿילע נאָטיצען, וועלכע איך האָב דאַן ניט געקענט געברויכען — טיילווייז דורך ספּעציעלע אורזאַכען, וועלכע וועלען ערקלערט ווערען ווייטער. איצט האָב איך זיי אויפֿגעזוכט. אַ חוץ דעם איז מיר דיזען מאָל אויסגעקומען פֿון דאָס ניי צו לעזען דיקע בענדער פֿון אַלטע אָפֿיציעלע באַריכטען און אַנדערע דאָקומענטען און צו עפֿענען אַ קאָרעספּאַנדענץ מיט אַלטע פֿריינד פֿון אַטלאַנטאַ, וועל352כע האָבען אין דער פֿרענק געשיכטע אַ וויכטיגע ראָלע געשפּילט. דעם רעזולטאַט פֿון דעם אַלעם, צוזאַמען מיט מיינע אייגענע דע־פּעשען און אַרטיקלען פֿון 1914, האָב איך אָרגאַניזירט און האָב אויסגעאַרבייט די היסטאָרישע ערצעהלונג מיט אַ סדר און מיט באַלייכטונגען. דאָס וואָס איך האָב וועגען דער קיים גע־שריבען פֿאַר דעם „פֿאָרווערטס" אין 1914 און אין 1915, האָט מיר געקענט דינען נאָר אַלס מאַטעריאַל.

אַנטיסעמיטיזם איז אַטלאַנטאַ, די הויפּט־שטאָדט פֿון דעם שטאַט דזשאָרדזשיא, און אין דער סאַוטה^* איבערהויפֿט, איז פֿריהער געווען גאַנץ ווייניג. קריסטען און אידען האָבען זיך באַוועגט אין דער זעלבער געזעלשאַפֿט. אין דיזער הינזיכט איז די סאַוטה פֿאַר אידען געווען גינסטיגער ווי די צפֿון־שטאַטען. די דאָרטיגע ווייסע קריסטען זיינען שטאָלץ בײַ זיך און האָל־טען שטאַרק פֿון יחוס, אָבער דאָס האָט זיי ניט געשטערט צו באַהאַנדלען אידען ווי אייגענע מענשען.

זייער יחוס־געפֿיהל שטאַמט פֿון יענע צייטען, ווען עם האָט דאָרטען געהערשט נעגער־שקלאַפֿעריי, ווען די שוואַרצע זיינען געווען די קנעכט און די ווייסע זיינען געווען באַלעבאַטים איבער זיי, ווי איבער בהמות; און זיי האָבען זיי געקויפֿט און פֿאַר־קויפֿט אויך ווי בהמות. די ווייסע האָבען זיך געפֿיהלט ווי פּריצים אין דער צייט פֿון „פּאַנסטשינא" אין רוסלאַנד און אין פּוילען. און דער דאָזיגער פּריץ־געפֿיהל און פּריץ־שטאָלץ איז בײַ זיי פֿאַרבליבען. די אַמעריקאַנער פֿון דער נאָרטה האָבען קיין שקלאַפֿען ניט געהאַלטען. זיי זיינען קיין „פּריצים" ניט געווען. דיזער „פּריץ"־געפֿיהל פֿון די סאָדערנערס האָט אָבער

353ניט געהאַט קיין שייכות מיט זייערע באַציהונגען צו זייערע אידישע מיט־בירגער. זיי ווייסען הויפּטזעכליך פֿון דעם אונטערשיד צווי־שען וויים און שוואַרץ; און אזוי ווי אידען זיינען וויים, זיינען אידען בײַ זיי געווען מענשען מיט מענשען גלייך.^* פֿון אַזעלכע אומגינסטיגע באַציהונגען צו אידען ווי די, וואָס מען זעהט אין די הויכע פֿענסטער פֿון ניו־יאָרק, פֿילאַדעלפֿיא אָדער באָסטאָן, האָט מען דאָרטען ניט געוואוסט.

אַז אַ איד זאָל זיין דער מעיאָר פֿון אַ גרויסער שטאָדט אין דער סאַוטה איז ניט געווען קיין אונגעוועהנליכע זאַך. אין די גרעסטע לאָאַ־אָפֿיסעס (אַדוואָקאַטען־ביוראָס) זיינען אידען און קריסטען געווען שותפים. דער סאַליסיטאָר־דזשענעראל (דיס־טריקט אַטוירני, פּראָקורוֹר), היו מ. דאָרסי, וועלכער האָט גע־פֿיהרט די באַשולדיגונג געגען פֿרענק'ען, האָט, אפֿילו אין דער צייט פֿון דעם פּראָצעס, געהאַט אַ אידען אַלס פֿאַרטנער אין זיין פּריוואַטען ביורא.

איבערטרייבען די דאָזיגע פֿריינדליכקייט צו אידען דאַרף מען אָבער אויך ניט. דער סאָדערנעד קריסט איז שטאָלץ. אויף אַ פֿרעמדען קוקט ער פֿון אויבען אַראָפּ; און אַ איד, ער מעג אויך זיין אַ סאָדערנער, און זאָגאַר פֿון פֿילע דורות, איז בײַ איהם אַלץ אַ מיטגליד פֿון אַ פֿרעמדער ראַסע. אַ חוץ דעם: אַ שטילע, פֿאַרשלאָפֿענע אַנטיסעמיטישע מעגליכקייט ליגט פֿאַר־באָרגען אין האַרצען אפֿילו פֿון דעם אידעז־פֿריינדליכסטען קריסט. פֿילייכט געהט דאָס איבערהויפֿט אויף די געפֿיהלען צווישען מענ־שען פֿון פֿאַרשידענע פֿעלקער. אָבער דער איד איז דאָך אַ מיטגליד פֿון אַזאַ ווייט־פֿרעמדען פֿאָלק, און דערצו נאָך פֿון אַן אייביג פֿאַרשטויסענעם פֿאָלק. אַלזאָ, ווען עם מאַכט זיך עפֿעם354אַן אויפֿרעגונג, קען פֿון דער פֿאַרבאַרגענער מעגליכקייט ווערען אַ שאַרפֿע אָפֿענע ווירקליכקייט.

אזוי איז דאָס געווען אין דער פֿרענק קיים. טיילווייז, וויי־ניגסטענס.

מיין רייזע פֿון ניו־יאָרק קיין אַטלאַנטאַ, דזשאָרדזשיא, האָט גערוייערט בײַ אַ מעת־לעת. פֿאָהרענדיג אַהין האָב איך וועגען דער קיים ניט געהאַט קיין מיינונג. פֿון אַלץ וואָס איך האָב ווע־גען איהר געלייענט, זייענדיג אין ניו־יאָרק, האָב איך ניט גע־קענט בײַ זיך פּסק'ענען, צי פֿרענק איז שולדיג, צי ניט. איך בין אַהין אָנגעקומען דעם 10טען מערץ (1914). דאָס הייסט, אַ יאָהר נאָך דעם מאָרד, אין וועלכען פֿרענק איז געווען באַ־שולדיגט. איך האָב זיך גלייך גענומען צו דער אַרבייט, אויס־פֿאָרשען די קיים גרינדליך און אַבסאָלוט אומפּאַרטייאיש.

אָבער צוערשט אַ פּאָר ווערטער וועגען דער שטאָדט, ווי זי האָט דאַן אויסגעזעהן, און וועגען איהר באַפֿעלקערונג.

אַטלאַנטאַ איז די צווייטע גרעסטע שטאָדט אין דער סאַוטה, די צווייטע נאָך ניו־אָרלינענס. זי איז איינע פֿון די פֿילע אַמע־ריקאַנער שטעדט, וועלכע זיינען זעהר שנעל אויסגעוואַקסען. מיט פֿופֿציג יאָהר פֿריהער איז דאָס געווען אַ שטעדטעלע מיט ווייניגער ווי צעהן טויזענד איינוואוינער. אין דער צייט פֿון פֿרענק'ס פּראָצעס האָט זי געהאַט נאָהענט פֿון צוויי הונדערט־טויזענד איינוואוינער, צווישען זיי אַכט טויזענד אידען. ווען איך האָב זיך געפֿונען אין דעם צענטער פֿון איהרע וויכטיגסטע גאַסען, האָט זיך מיר אויסגעדוכט, אַז דאָס איז כמעט אַ שטיק ניו יאָרק אָדער שיקאַגאָ. פֿון אַלע זייטען זעהר הויכע מויערען, און צווישען זיי אויך „הימעל־קראַצערס". עם האָט געשטראָמט מיט מענשען, געקאָכט מיט לעבען.

דאָ איז נויטיג צו באַמערקען דאָס פֿאָלגענדע: אויב די באַפֿעלקערונג פֿון אַטלאַנטאַ איז אין די לעצטע פֿופֿציג יאָהר פֿון צעהן טויזענד געוואָרען צוויי הונדערט טויזענד, איז זי אין355די לעצטע דרייצעהן יאָהר פֿון 87 טויזענד אויסגעוואַקסען צו צוויי הונדערט טויזענד. דאָס הייסט, אַז בלויז מיט דרייצעהן יאָהר פֿאַר דעם מאָרד, אין 1900, איז אַטלאַנטאַ נאָך געווען אַ פּראָווינץ שטאָדט. אַ כרך איז זי געוואָרען אזוי האַסטיג, אַז אין פֿילע זאַכען האָט זי נאָך ניט אויספּלייעט פֿון זיך אַראָפּצוטרייס־לען איהר פּראָווינציעלקייט.

איהר פּאָליציי, צום ביישפּיל, איז נאָך געווען אַ פּאָליציי פֿון אַ שטעדטעל פֿון 87 טויזענד איינוואוינער, ניט פֿון צוויי הונ־דערט טויזענד. דאָס איז איינע פֿון די איינצעלהייטען, וועל־כע עם איז וויכטיג צו האָבען אין זינען, אויב מען וויל פֿאַר־שטעהן די פֿרענק קיים.

ווען איך האָב שפּאַצירט אין די „פּאַווו פֿאָינטס", ווי עם רופֿט זיך דער צענטער פֿון אַטלאַנטאַ, און באַטראַכט די קראָודס, האָב איך געפֿיהלט, אַז דאָס איז גאָר אַן אַנדער פֿאָלק, ווי די אַמעריקאַנער פֿון די צפֿון־שטאַטען. מיר האָט זיך געדאַכט, אַז איך זעה בלויז הויכע מענשען, מיט ברייטע שולטערן, געזונטע, קרעפֿטיגע. און ווען איך האָב זיך צוגעהערט צו די געשפּרעכען, האָט זייער ענגליש מיר געקלונגען אַנדערש ווי דער לשון פֿון ניו־יאָרק, באָסטאָן, קליוולאַנד, אָדער שיקאַגאָ. די אויסשפּראַך איז אַן אַנדערע. פֿריהער איז מיר פֿון צייט צו צייט אויך אויס־געקומען זיך צו טרעפֿען מיט סאָדערנערס און איך האָב נאַ־טירליך אימער געוואואוסט, אַז די אויסשפּראַך איז אין דער סאַוטה אַביסעל אַנדערש ווי אין דער נאָרטה. איך האָב דאָס אָבער קיינ־מאָל ניט געפֿיהלט אזוי דייטליך ווי איצט, ווען דער דרום'דיגער עקצענט האָט מיר געקלונגען אומעטום.

אויב די אַמעריקאַנער זיינען דאָרטען פֿעסטער געבויט, האָב איך אָבער אויף זיי ניט געזעהן די שפּיגעלדינגע צירכטיגקייט און פֿיזישע פּינקטליכקייט, מיט וועלכע עם צייכענט זיך אויס דער אַמעריקאַנער פֿון די צפֿון־שטאַטען. די קליידער זיינען אויף זיי ניט געלעגען אזוי נעט, זייער גאַנצער אויסזעהן האָט ניט אזוי געגלאַנצט ווי בײַ די אַמעריקאַנער צו וועלכע איך בין געווען צוגעוואוינט.356און דאָס אַלץ געהט ניט דוקא אויף די מענער, נאָר אויף די פֿרויען אויך. זיי זיינען אויך העכער און פֿעסטער געבויט ווי די אַמעריקאַנערינס פֿון דער נאָרטה; און שעהנהייטען באַגעגענט מען צווישען זיי אויף שריט און טריט. אָבער אזוי עלעגאַנט ווי די אַמעריקאַנער דאַמען אין די גרויסע שטעדט פֿון דער נאָרטה זיינען זיי ניט.

די גאַסען זיינען געווען פֿול מיט נעגערס, מייסטענס ברודנע און אָפּגעריסענע. (זיי וואוינען אין באַזונדערע קוואַרטאַלען, וועלכע זיינען דורכאויס באַזעצט מיט שוואַרצע, איהר זעהט אָבער אַ סך נעגערס איבער די „ווייסע" גאַסען אויך.) דאָס, צוזאַמען מיט דעם צוקראָכענעם רויך פֿון די ווייכע קוילען, האָט געשטערט דער גרויסער רייכער שטאָדט צו האָבען אַ ציכטיגען אויסזעהן.

בײַ די איינוואוינער פֿון דער סאַוטה מערקט מען ניט די לעבהאַפֿטע באַוועגונגען, און עם פֿיהלט זיך ניט די ענערגיע מיט וועלכער עם ציהט אייער אויפֿמערקזאַמקייט דער אַמערי־קאַנער פֿון די צפֿון פֿון שטעדט. דאָס איז אַ רעזולטאַט פֿון דער שקלאַפֿעריי, וועלכע איז פֿריהער געווען דער פֿונדאַמענט פֿון דעם גאַנצען לעבען אין דער סאַוטה. די ווייסע האָבען דאָרטען ניט געדאַרפֿט אַרבייטען און האָווען. אַלץ איז פֿאַר זיי געטאָן גע־וואָרען פֿון די נעגערס. זייערע שקלאַפֿען האָבען זיי פֿאַר־שפּאַרט יעדע ערך באַמיהונג.^*

זיי האָבען אויך אַנדערע שטריכען פֿון דעם פּריצישען כאַ־ראַקטער. מיר האָט זיך געדאַכט, אַז זיי זיינען ניט אזוי פֿאַר־קאַכט אין מאַכען געלט; אַז זיי זיינען נאָסט־פֿריינדליכער און ניט אזוי כיטרע, אָבער אויך ניט אזוי פּראַקטיש ווי די אַמע־ריקאַנער פֿון די צפֿון־שטאַטען. אין פֿאַרלויף פֿון עטליכע357דורות אַלס שקלאַפֿען-טרייבער זיינען ביי זיי אויך פֿאַרבליבּען ספּעציעלע חסרונות און טאַקע גאַנץ שוועהרע.

דער וואָס וויל פֿאַרשטעהן די פֿרענק קיים מוז אימער האָבּען אַ זינען, אַז די גרויסע ווייסע באַפֿעלקערונג איז דאָרטען אין געוויסע הינזיכטען פּרימיטיווער, רויהער און אַ סך פֿעהיגער אויף ווילדע אויסבּרוכען ווי די אַמעריקאַנער פֿון דער נאָרטה.

די פֿאָלגענדע „לינטש"-סצענע איז דאָרטען אַ גאַנץ געוועהנליכע ערשיינוּנג עד היום: מען באַפֿאַלט אַ טורמע, וואו עס איז פֿאַרשפּאַרט אַ נעגער, וועלכען מען באַשולדיגט אין אַ פֿאַרבּרעכען געגען אַ ווייסע פֿרוי, צום בּייַשפּיל; איידער ער קומט פֿאַר פֿאַר אַ געריכט, שלעפּט מען איהם אַרויס, מ'בינדעט איהם צו צו עפּעס און מען באַגיסט איהם מיט קעראָסין; אָדער מען לעגט אַרום איהם אַרום אַ בּאַרג האָלץ; מען צינדט דאָס אָן; און דאַן קוקט מען מיט אַ ווילדען תענוג ווי ער בּרענט און מען פֿרעהט זיך צו צו זיינע בּלוט-פֿאַרגליווערענדע קולות. דער גייסט פֿון די שקלאַפֿען-טרייבּערשע זיידעס צוגליהט זיך אין די אייניקלעך. די באַפֿעלקערונג פֿון אַ שטעדטעל אָדער שטאָדט ווערט פֿלוצלינג פֿאַרוואַנדעלט אין אַ סטאַדע בּלוט-דורשטיגע וועלף. עטליכע יאָהר פֿאַר דער פֿרענק קיים, האָבּען די ווייסע פֿון דער זעלבּער שטאָדט אַטלאַנטא זיך אַזוי צוקאָכט געגען די שוואַרצע, אַז זיי זיינען באַפֿאַלען די פּאָאָן-שעפּלער^*), אַרויסגענומען אַלע פֿיסטאָלעטטען און זיך אַוועקגעלאָזען שיסען — סתם נעגערס. אַזוי האָבּען זיי אויסגעשאַסען אָדער אויף אַן אַנדער שטיינער ערמאָרדעט איבּער פֿופֿציג אונשולדריגע שוואַרצע.

די ווייסע און די שוואַרצע זיינען אָפּגעזונדערט איינע פֿון די אַנדערע ווי מענשען זיינען אָפּגעזונדערט פֿון בּהמות. אין די סטריט קאַרס (טראַמווייס) זיינען דריי-פֿערטעל פֿון די בּענק די פֿאָדערשטע — פֿאַר ווייסע, און די הינטערשטע פֿאַר שוואַרצע. ווען עס זיינען פֿאַראַן אַ סך ווייסע, פֿאַרנעמען זיי358די „שוואַרצע בענק" אויך און די נעגערס מוזען שטעהן. אין יעדען געריכט-זאַל געפֿינען זיך די ווייסע אויף איין זייט און די שוואַרצע אויף דער אנדער זייט. אזוי איז אויך אין יעדען אנדערען עפֿענטליכען פּלאַץ.

אַרום דריי פֿאַרטאָג, צווישען שבת, דעם 26טען אַפּריל, און זונטאָג, דעם 27טען, אין דעם יאָהר 1913, האָט אין דער הויפּט-קוואַרטיר פֿון דער אַטלאַנטאַר פּאָליציי געקלינגען דער טעלעפֿאָן. אַ נעגער מיט'ן נאָמען ניוט ליע האָט באַריכטעט, אַז ער האָט געפֿונען אַ טויטען קערפּער אין דעם פֿינסטערען קעלער פֿון דער נעשאָנעל פּענסיל פֿעקטאָרי (אַ בלייַשטיפֿט פֿאַבריק), אויף פֿאָרסיטה סטריט, און אַז דער קערפּער איז פֿון אַ ווייסער מיידעל. ניוט ליע האָט אויף דער פֿעקטאָרי געדינט אַלס נאַכט-וועכטער.

צווישען די פּאָליסלייט און די דעטעקטיווס איז געוואָרען אַ נערוועזער גערודער. אין אַטלאַנטאַ זיינען די לעצטע אָנדערהאַלבּען יאָהר פֿאָרגעקומען ניינצען מאָרדען פֿון פֿרויען און קיינעם פֿון די מערדער האָט מען ניט געכאַפּט. די פּאָליציי האָט באַקומען אַ שלעכטען נאָמען. מען האָט איהר געהאַלטען פֿאַר אַן אָרגאַניזאַציע פֿון קאַליקעס. אָבער יענע ניינצען ערמאָרדעטע פֿרויען זיינען אַלע געווען שוואַרצע, ווערענד דיזע מיידעל איז געווען אַ ווייסע. וואָס פֿאַר אַן אונטערשיד! ווען מען זאָל איצט דעם מערדער ניט כאַפּען, וועט זיך אָפּטאָן מעשים. די פּאָליציי וואָלט פּשוט געווען אין געפֿאָהר.

אַ גרופּע פּאָליסלייט און דעטעקטיווס זיינען אַרײַנגעשפּרונגען אין אַן אָטאָמאָביל און צוזאַמען מיט זיי אַ צייטונגס-מאַן. זיי זיינען צוגעפֿאָהרען צו אַ גרויסער שטיינערנער געביידע פֿון פֿינף עטאַזשען. דאָס איז געווען די פּענסיל-פֿעקטאָרי. די פּאָליסלייט און דער רעפּאָרטער האָבּען אָנגעקלאַפּט אין דער פֿאַרשלאָסענער טיר. עס האָט זיך באַוויזען אַ נעגער, אַ צושראָ359קענער. דאָס איז געווען ניוט ליע, דער נאַכט-וועכטער. ער האָט די גרופּע געפֿיהרט ווייזען, וואו עס ליגט דער טויטער קערפּער. ער האָט זיי ארונטערגעפֿיהרט אין אַ ברייטען, לאַנגען בייסמענט (קעלער), וואו עס האָט געצאַנקט אַ קליינער פֿלאַם פֿון גאַז (גאז). מיט דער אויסנאַם פֿון יענעם ווינקעל איז אין דעם גרויסען בייסמענט געווען כמעט פֿינסטער. ליע האָט זיי צוגעפֿיהרט צו אַ פּלאַץ ניט ווייט פֿון אַ הינטער-טיר, ביי דעם ווייטערען ברעג פֿון דעם בייסמענט און דאָרטען האָט ער זיי אָנגעוויזען אויף דער טויטער מיידעל. די גאַז-ליכט האָט געברענט איבער אַן אויוון, ניט ווייט פֿון דאָרטען.

די ערמאָרדעטע איז געווען איינגעריכט אין קוילען-שטויב, פֿאַלאָווינעס און אזוי שטויב. אין קאָפּ איז ביי איהר געווען אַ לאַנגע וואונד, אַ פֿרישע, ווי אַ שניט מיט אַ מעסער, און פֿון דער וואונד האָט זיך געצויגען האַלב-פֿאַרטריקענטע בלוט אין די האָר. ארום האַלז איז געווען אַ שטריק, אזוי שטאַרק פֿאַרצויגען, אַז זי איז געווען איינגעגראָבּען אין פֿלייש. ארום קאָפּ איז געווען ארומגעבונדען אַ שטיקעל פֿון איהר קלייד — מסתמא מיט דעם צוועק צו פֿאַרהאַלטען דעם שטראָם פֿון בלוט. עס איז קענטיג געווען, אַז מען האָט איהר פֿאַרשטיקט דעם מויל. איהר אונטערקלייד איז געווען צוריסען און צופֿליקט.

זי איז געווען אזוי באַדעקט מיט קוילען-שטויב, אַז אויפ'ן ערשטען בליק וואָלט שווער געווען צו זאָגען, צי דאָס איז אַ ווייסע, צי אַ נעגערין. אַין אָרעם איז געווען צוקראַצט און דער פּנים איז געווען צוקראַצט און צוגריבּעלט, ווארשיינליך פֿון די ברעקלעך קויל, איבער וועלכע מען האָט געשלעפּט דעם קערפּער.

איבער איין אויג איז געווען אַ גרויסער סיניאַק — אַ שוואַרץ-בלויער צייכען פֿון אַ שטאַרקען זעץ. אונטער איין קני איז געווען אַ וואונד.

די דעטעקטיווס האָבּען גענומען זוכען. ניט-ווייט פֿון דער מיידעל'ס קאָפּ האָבּען זיי דערזעהן צוויי בלעטלעך פּאַפּיר, אַ ברוינגעם און אַ ווייסען. אויף יעדען פֿון זיי זיינען געווען עט

360ליכע שורות, געשריבּען זעהר עם-הארציש און מיט אַ זעהר שלעכטער האַנדשריפֿט. אויף דעם ברוינעם בלעטעל האָבּען זיי געפֿונען ניין שורות אזעלכע, און אויף דעם ווייסען פֿינף. די האַנדשריפֿט איז געווען די זעלבּע.

וועגען דעם אינהאַלט פֿון די צוויי צעטעלעך וועט פֿאַרלויפֿיג זיין גענוג צו זאָגען דאָס פֿאָלגענדע: זיי זיינען געווען אזוי פֿאַרפֿאַסט, אַז מען זאָל מיינען דאָס די אומגליקליכע מיידעל האָט זיי געשריבּען פֿאַר'ן טויט. זיי זיינען געווען אדרעסירט צו איהר מוטער און זי האָט אין זיי געזאָגט, אַז זי ווערט געמוטשעט און געשענדעט פֿון אַ הויכען, זעהר שוואַרצען און דאַרען נעגער.

לעבּען די צוויי צעטעלעך איז געלעגען אַ בלייַשטיפֿט און אַ טייל פֿון אַ פּעד (בלאָק) פּונקט ווי די פּאַפּיר פֿון דעם ווייסען צעטעלע. עס איז געווען דייטליך, אַז דאָס ווייסע בלעטעל איז געווען אָפּגעריסען פֿון דעם פּעד. ביי אַ זייט, איבער דער לענג פֿון דעם בייסמענט, האָט זיך געצויגען אַ לאַנגער, שמאָלער בערגעל קוילען-שטויב, העכער ווי הונדערט פֿוס די לענג. דאָס און די קראַצען אויפ'ן פּנים און אויפ'ן אָרעם, האָבּען געוויזען, אַז די מיידעל, שוין אַ טויטע, און אפֿשר נאָך אַ לעבעדיגע, האָט מען געשלעפּט איבער דער לענג פֿון דעם בייסמענט.

איהר הוט און איין שוך (אַ לייכטער און פֿלאַכער ווי אַ מעסטע) און אַ בלוט-באַפֿלעקטע טאַשען-טיכעל, האָט מען געפֿונען אין דריי אָפּגעזונדערטע טיילען פֿון דעם בייסמענט. איהר שירם און אַ קנויל באַוול זיינען געלעגען אויף דעם נרונט פֿון דעם עלעוויימאָר-שעפֿט^*), ווארים דער עלעוויטאָר פֿון דער פּענסיל פֿעקטאָרי איז געגאַנגען ביז'ן סאַמע ביסמענט, און דער גרונט פֿון זיין „שעפֿט" איז געווען אַ טייל פֿון דער ביסמענט פֿאָדלאַגע.

עס איז ניט אָנגענעם וועגען אזאַ זאַך צו ריידען; דאָס וועט אָבער אונז זיין וויכטיג צו אַ גענויער באַטראַכטונג פֿון דער פֿראַגע, צי פֿרענק איז געווען שולדיג אין דעם מאָרד; אויף361דעם גרונד פֿון דעם עלעוויטאָר-שעפֿט האָבּען די דעטעקטיווס אויך געפֿונען אַ סימן, אַז דעם פּלאַץ האָט אימיצער, מסתמא מיט פֿילע שטונדען פֿריהער, געברויכט אלס אַ וואָטער-קלאָזעט.

אויך איז וויכטיג דער פֿאַקט, אַז די הינטער-טיר פֿון דעם בייסמענט, וועלכע האָט געפֿירט אין אַ הינטער-געסעל, האָבּען די דעטעקטיווס געפֿונען אָפֿען, און איהר פֿאַרדרוקער איז געווען אַראָפּגעריסען. דאָס איז געווען אַ סלאַידינג דאָאָר (אַ טיר, וואָס עפֿענט זיך ניט ווי געוועהנליך, נאָר וואָס רוקט זיך פֿאַזע וואָנט). דערביי איז געלעגען אַ שטאַבּע אייזען, און עס איז געווען קענטיג, אַז מיט דעם האָט מען דאָס דעם פֿאַרדרוקער אַראָפּגעקלאַפֿט. מסתמא איז ער געווען צו שטייף, און דער וואָס האָט געדאַרפֿט ארויסגעהן דורך דער הינטער טיר, האָט זיך געאיילט, און מיט דעם אייזען אַראָפּגעזעצט דעם פֿאַרדרוקער.

ווען איינער פֿון די דעטעקטיווס האָט איבערגעקוקט די עטליכע עם-הארצישע שורות פֿון די צעטעלעך, האָט ער ביי זיך גע'פּסק'נט, אַז אזוי שרייבּט נאָר אַ נעגער. אלזאָ, האָט ער אויף דעם שוואַרצען נאַכט-וועכטער אַ בייזען ברום געטאָן, ארויפֿגעלייגט די האַנט אויף זיין פֿלייצע און געזאָגט:

— ניגער,^*) דאָס איז דיין ארבייט!

ניוט ליע האָט גענומען לייקענען, זיך שווערען, אַז ער ווייס ניט פֿון וואָס צו זאָגען. מען האָט איהם אָבער אָנגעטאָן אַ שטאָלענע קייטעלע אויפ'ן האַנט און אַוועקגעפֿיהרט אין דער פּאָליציי. דאן האָט מען טעלעפֿאָנירט צו ליאָ פֿרענק'ען, דעם סופּעראינטענדענט (פֿאַרוואַלטער) פֿון דער פּענסיל פֿעקטאָרי.362הויז האָט מען אלץ ניט געענטפֿערט. די פּאָליציי האָט שפּעטער ווידער געקלונגען. און ווידער האָט מען זיך ניט געקענט דערקלינגען. ערשט ארום זיבּען אוהר אין דער פֿריה האָט מען פֿרענק'ען געקראָגען אויפ'ן טעלעפֿאָן. דעטעקטיוו סטאַרנס האָט מיט איהם גערעדט. (דער אינהאַלט פֿון זייער טעלעפֿאָן-געשפּרעך וועט איבּערגעגעבּען ווערען ווייטער). און דאן איז סטאַרנס און נאָך אַ פּאָר דעטעקטיווס אריבּערגעפֿאָהרען צו פֿרענק'ען.

אין פֿאַרלויף פֿון די דריי, פֿיר שטונדען וואָס זיינען פֿאַריבּער איידער פֿרענק האָט געענטפֿערט דעם טעלעפֿאָן, האָבּען די דעטעקטיווס זיך דערוואוסט ווער די ערמאָרדעטע איז.

דער שאָפֿער פֿון דעם אָטאָמאָביל, וואָס האָט די פּאָליסלייט געפֿיהרט צו דער פֿעקטאָרי, האָט זיך דערמאַנט, אַז זיין יונגע שוועגערין, אַ מיידעלע מיט'ן נאָמען גרעים היקס, ארבּייט אויף דער זעלבּער פֿאַבריק. ער האָט גערעכענט, אַז זי וועט מסתמא דערקענען די ערמאָרדעטע; איז ער גלייך מיט זיין אָטאָמאָביל אַוועקגעפֿאָהרען צו דער שוועגערין. ער האָט די מיידעלע געבּראַכט אין דער פֿעקטאָרי, און זי האָט דעם קערפּער טאַקע דערקענט.

— דאָס איז מערי פֿייגען, — האָט זי געזאָגט מיט אַ פֿאַרשטיקטען געוויין. — זי האָט געאַרבּייט מיט מיר צוזאַמען, אין דער מעטאַל אָפּטיילונג האָבּען מיר געאַרבּייט.

ארום זיבּען אוהר זיינען די דעטעקטיווס אויף זייער אָטאָמאָביל צוגעפֿאָהרען צו דער הויז, וואו די פֿרענקס האָבּען געוואוינט צוזאַמען מיט די זעליגס — די עלטערען פֿון דער יונגער מיסעס פֿרענק. זיי, די דעטעקטיווס, האָבּען שוין דאן געוואוסט, ווער די ערמאָרדעטע מיידעלע איז. זיי האָבּען דאָס אָבער פֿרענק'ען ניט געזאָגט. זיי האָבּען איהם אַוועקגעפֿיהרט אין אַן אָנדערטייקער'ס שאָפּ (אַ פּלאַץ, וואו מען גרייט אַ מת צו צו דער לויה), ווארים דאָרטען איז שוין דאן געלעגען דער קערפּער פֿון מערי פֿייגען. נאָך דעם ווי פֿרענק האָט איהר באַקוקט, האָט ער געזאָגט צו די דעטעקטיווס:

363— דאָס איז דאָך איינע פֿון די ארבּייטער מיידלעך, וועמען איך האָב נעכטען אויסגעצאָהלט זייערע ווידזשעס (שכירות).

— ווי איז איהר נאָמען? — האָט בּיי איהם געפֿרעגט אַ דעטעקטיוו.

— איך געדענק ניט, — האָט פֿרענק געענטפֿערט. — אַז איך וועל אַ קוק טאָן אין מיין קעש-בּוך, וואו עס איז פֿאַרשריבּען די ווידזשעס, וואָס איך האָב נעכטען אויסגעצאָהלט, וועל איך זיך דערמאַנען.

פֿון דער מיידעלע גרעים היקס איז מען געוואָר געוואָרען, וואו עס וואוינען די עלטערען פֿון דער ערמאָרדעטער — איהר מוטער און איהר שטיף-פֿאַטער, אַן ארבּייטער מיט'ן נאָמען קאָלמאַן. זיי האָבּען געוואוינט אין בעלוואוד, אַ פֿאָרשטעדטעל פֿון אַטלאַנטא.

מערי איז אין דער פֿעקטאָרי ניט געווען פֿון מאָנטאַג אָן, ווארים עס האָט געפֿעלט מעטאָל^*). מען האָט געמוזט ווארטען ביז עס וועט אָנקומען. זי איז אלזאָ פֿאַרבליבּען אין דער היים פֿון מאָנטאַג ביז שבת. יענעם שבת איז געווען „דעקאָרײַשאָן דעי" אין דער סאוטה — דער טאָג, ווען מען לעגט בלומען אויף די קברים פֿון די סאָלדאַטען, וואָס זיינען געפֿאַלען אין דער מלחמה געגען דער נאָרטה, דער קאַמף וואָס איז פֿאָרגעקומען מיט אַ יאָהר פֿופֿציג צוריק. (אין דער נאָרטה לייגט מען אויף די קברים פֿון די, וואָס האָבּען אין יענער מלחמה געקעמפֿט פֿאַר דער אָפּשאַפֿונג פֿון נעגער-שקלאַפֿעריי און אין דער סאוטה לייגט מען בלומען אויף די קברים פֿון די סאָלדאַטען, וואָס האָבּען געקעמפֿט געגען דער אָפּשאַפֿונג פֿון שקלאַפֿעריי. אין דער נאָרטה איז „דעקאָרײַשאָן דעי" דעם 30טען מאי, און אין דער סאוטה, דעם 26טען אַפּריל). אזוי ווי עס איז געווען יום-טוב, האָט קיינער ניט געארבּייט, און דעריבּער האָט מען די ווידזשעס אויסגעצאָהלט מיט אַ טאָג פֿריהער, פֿרייטאָג. מערי פֿייגען האָט דאן געקומט בלויז

364פֿאר איין טאָג פֿון דער פֿאריגער וואָך. זי איז אבער יענעם פֿרייטאָג ניט געווען אין פֿעקטאָרי, ווייל אין איהר אָפֿטיילונג איז ניט געווען קיין מעטאָל; איז זי נאָך דאָס ביסעל ווידושעם געפֿאהרען. שבת, האָלב נאָך עלף אוהר, האָט זי אָפּגעגעסען לאָנטש אין דער היים און איז אוועקגעפֿאהרען אויף א קאַר צו דער פֿעקטאָרי. זי האָט געוואוסט, אז איהרער וועט דאָרטען זיין און זי וועט קענען באקומען איהר ענוועלאָפּ (א קאַנווערט מיט דעם געלט, וואָס איהר קומט). אויך האָט זי געהאט אין זינען צו שמאָרען צו זעהן דעם דעקאָרירישאָן דעי פֿאראָד — דעם מאַרש פֿון די אַלטע לייט, וואָס האָבען אַנטייל גענומען אין יענער מלחמה.

מערי איז געווען ניט קיין הויכע, אבער א דיקליכע און א פֿעסט־געבויטע. פֿיזיש איז זי פֿאר א מיידעל פֿון פֿערצען יאָהר געווען זעהר גוט ענטוויקעלט. און א פֿנים האָט זי געהאט זעהר א שעהנעם. מיט א קורצער צייט פֿאר דער טראָגעדיע האָט די געזעלשאַפֿט פֿון דער קירכע, צו וועלכער עם האָט געהערט איהר מוטער, איהר אויסגעקליבען צו דער ראָלע פֿון א „שלאָפֿענדער שעהנהייט", אויף א בענעפֿיט פֿאָרשטעלונג. אין בעלוואָוד איז זי געווען א פֿאָפּולער קינד.

ווען עם זיינען אוועקגעגאַנגען עטליכע שטונדען און מערי איז אַלץ ניט געקומען אהיים, האָט עם איהר מוטער געשיקט איהר מאָן זי זוכען. קאַלמאָן האָט באזוכט אַלע „מואַווי"־טעאַטערס און די היינער פֿון באקאַנטע; ער האָט איהר אבער ערגעץ ניט געפֿונען. קומענדיג צוריק אהיים, האָט ער זיין פֿרוי ער־קלערט, אז מערי איז מסתמא געפֿאהרען צו איהר באָבען אין דער שטעדטעלע מאָריעטאַ (ניט ווייט פֿון אַטלאַנטא), וואו זי, מערי, איז געבאָרען געוואָרען. דאָס האָט זיך געלייגט אויפ'ן שכל. וואָרים זי האָט זיך טאַקע געקליבען איהר באָבען צו באזוכען. דאַך האָט די מוטער די נאָנצע נאַכט נישט געקענט איינשלאָפֿען.

אויף מאָרגען, דאָס הייסט זונטאָג, אין דער פֿריה, האָט בײַ די קאַלמאַנס און מיר אַנטעקלאָפֿען א שכנ'ס א מיידעלע, מערי'ם365א חבר'טע, וועלכע האָט אויך געאַרבייט אויף דער פֿענסיל פֿעקטאָרי. זי האָט שוין אַלץ געוואוסט פֿון גרעים היקס. מיט א פֿאַרוויינטען קול האָט זי קוים אַרויסגערעדט די ווערטער: „מערי איז טויט".

דער נעגער ניוט ליע האָט לייכט באוויזען, אז ער איז שבת ביימאָג, און דעם גאַנצען נאָכמיטאָג ניט געווען אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי. ליאָ פֿרענק אַליין איז געווען איינער פֿון זיינע עדות דערצו. און זיין האַנדשריפֿט האָט ניט געהאַט קיין שום ענליכקייט צו די צוויי צעטעלעך, וואָס מען האָט געפֿונען לעבען דעם קערפֿער. וועגען זיין אונשולד האָט ניט געקענט זיין דער מינדסטער צווייפֿעל; האָט מען איהם אַרויסגעלאָזען. פֿאַרלויפֿיג איז געווען נאָר איין מענש, ווענען וועמען עם האָט געקענט זיין א פֿראַגע אין באצוג צו דעם מאָרד. דאָס איז געווען ליאָ פֿרענק, וואָרים ווי עם האָט דאַן געשיינט, איז ער געווען דער לעצטער, וואָס האָט די מיידעלע געזעהן א לעבעדיגע.

ווי מערי'ם מוטער האָט אויסגערעכענט, איז איהר טאָכטער געקומען אין דער פֿעקטאָרי אייניגע מינוטען נאָך צוועלף. און דאַן איז פֿרענק טאַקע דאָרטען געווען. ער האָט דאָס אַליין געזאָגט. ער האָט יענעם פֿאַרמיטאָג אויסגעצאָהלט ווידושעם אונגעפֿעהר אַכצעהן אַרבייטאָרינס, וועלכע האָבען פֿאַר־פֿעהלט זייערע ענוועלאָפּס אָפּצונעמען פֿרייטאָג, און מערי פֿייגען איז געווען איינע פֿון זיי.

דער דאָקטאָר פֿון דער שטאַדט־רעגירונג האָט באקוקט דעם טויטען קערפֿער און זיין באריכט איז געווען, אז קיין סמנים פֿון שענדונג האָט ער ניט געפֿונען. אויך האָט ער ערקלערט אז די מויל און נאָז זיינען געווען פֿול מיט קוילען־שטויב. דאָס איז געווען וויכטיג, וואָרים עם האָט געוויזען, אז זי האָט די קוילען־שטויב אַריינגעאָטעמט אין זיך; און דאָס, ווידער, איז געווען א באווייז, אז בשעת מען האָט דעם קערפֿער געשלעפֿט דורך די שמוץ פֿון דעם קעלער, האָט מערי פֿייגען נאָך געלעבט.

366ליאָ פֿרענק^*) איז דאַן אַלט געווען 29 יאָהר. ער איז געווען א הויכער, א דאַרער מיט אן אינטעליגענטען ברונעטען פֿנים, מיט אינטערעסאַנטע טונקעלע אויגען. געבאָרען געוואָרען איז ער אין טעקסעס, אבער ווען ער איז אַלט געווען דריי יאָהר, האָבען זיינע עלטערן מיט איהם זיך אַריבערגעקליבען קיין ברוקלין. דאָרטען איז ער אויסגעוואַקסען און געענדיגט סקול און קאָלעדזש (פּראַטט'ס אינסטיטוט), דערנאָך האָט ער געענדיגט שטודירען אויף אינזשעניר אין קאָרנעל אוניווערזיטעט, איטהאַקאַ. (זיין פֿאָטער האָט אויך געענדיגט אוניווערזיטעט, אין דייטשלאַנד, פֿון וואַנען ער האָט דערנאָך עמיגרירט קיין אַמעריקא. זיין מוטער איז געבאָרען געוואָרען אין אַמעריקא).

זיין מוטער'ס א ברודער — שוין אן עלטערער מאַן, וועלכער האָט אימיגרירט אין אַמעריקא ווען ער איז נאָך געווען א בחור'ל — האָט געהאַט גרויסע געשעפֿטען אין אַטלאַנטא און אַרום דער צייט, ווען ליאָ האָט געענדיגט זיין שטודיום אויף אינזשעניר, איז דער אַלטער פֿרענק אַריינגעטראָטען אין אן אונטערנעמונג פֿון אן אַטלאַנטער איד, מיט'ן נאָמען זיגמונד מאָנטאַג, וועלכער האָט געפּלאַנעוועט צו גרינדען א פֿעקטאָרי פֿון פֿענסילם. ליאָ'ס אָנקעל האָט אין דעם געשעפֿט אַריינגעלייגט א היבשען קאַפּיטאָל און ער איז געווען דער גרעסטער שערהאָלדער פֿון דער קאָמפּאַני. מיט דער פֿענסיל־ביזנעס איז ער אבער ניט געווען באקאַנט, ווערענד מאָנטאַג, וועלכער האָט געהאַט א גרויסע ביזנעס פֿון שרייב־געצייג, איז מיט דעם יאָ געווען באקאַנט. אַלזאָ, איז מאָנטאַג געווען דער טעטיגער שותף, דער אַקטיווער באלעבאָס פֿון דער „נעשאָנעל פֿענסיל פֿעקטאָרי", ווי די נייע פֿירמע האָט זיך א נאָמען געגעבען.

אויף דעם אַלטען פֿרענק'ס פֿאַרלאַנג, האָט מען איינגעלאַדען זיין פּלימעניק צו זיין דער פֿאַרוואַלטער פֿון דער פֿעקטאָרי. און צו דיזען צוועק האָט מען איהם צוערשט געשיקט קיין דייטשלאַנד אויף א פֿאָר יאָהר. דאָרטען איז ער גוט באַ367קאַנט געוואָרען מיט דער מאַשינעריי און מיט דער גאַנצער טעכניק פֿון דער בלייִשטיפֿט אינדוסטריע; און, ווען ער איז פֿאַרטיג געוואָרען, איז ער געקומען קיין אַטלאַנטא מיט די נויטיגע מאַשינען. דאַן האָט מען איינגעאָרדענט די נייע פֿאַבריק. דאָס איז געווען מיט א יאָהר דריי פֿאַר דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגען. ליאָ'ס אָנקעל איז שפּעטער קראַנק געוואָרען. א קורצע צייט פֿאַר דעם מאָרד איז ער אָפּגעפֿאָהרען קיין ניו־יאָרק און פֿון דאָרטען קיין איירפֿאָ, זיך קורירען. אין דעם טאָג, ווען די אַטלאַנטער צייטונגען האָבען געמעלדעט, אז אויף דער נעשאָנעל פֿענסיל פֿעקטאָרי האָט מען געפֿונען אן ערמאָרדעטע מיידעל, האָט ער פֿון ניו־יאָרק אָפּגערייזט קיין איירפֿאָ.

פֿרענק האָט זיך אַלזאָ באַזעצט אין אַטלאַנטא. ער האָט זיך אין גאַנצען אָפּגעגעבען מיט דער בלייִשטיפֿט פֿאַבריק. ער איז באקאַנט געוואָרען מיט אייניגע פֿון די אידישע פֿאַמיליען פֿון אַטלאַנטא, און האָט חתונה געהאַט מיט א דאָרטגעבאָרענע אידישע מיידעל, די טאָכטער פֿון א באַלעבאַטישע פֿאַמיליע מיט'ן נאָמען זעליג. אין די פֿרייע שטונדען איז ער געווען טעטיג אין דער געזעלשאַפֿט פֿון דעם רעפֿאָרם־טעמפּעל, און אין דעם אָרדען „בני ברית". ער האָט געהאַט אן אָנגענעהמען כאַראַקטער און איז געווען פֿעהיג און קלוג; און אַזוי ווי ער איז געווען פֿיין געבילדעט און א גלענצענדער רעדנער, האָט ער אויף די מיטינגען געשפּילט א וויכטיגע ראָלע און מען האָט איהם אויסגעוועהלט אַלס פּרעזידענט פֿון דעם אָרדען „בני ברית", צוערשט פֿון זיין לאָדזש, און שפּעטער פֿון דעם גאַנצען דיסטריקט.

ער האָט זיך קיינמאָל ניט גערוקט פֿאָראויס. ער איז ניט געווען ערגייציג. קיין מאָל ניט אַריינגעלייגט קיין פֿינגער אין קאַלטע וואַסער ערוועהלט צו ווערען. אַלץ איז געקומען ממילא. ער איז זעהר פּאָפּולער און באַליבט מיט זיין כאַראַקטער און מיט זיין גאַנצער פֿערזענליכקייט". — אַזוי האָט זיך אויסגעדריקט אן אַטלאַנטער איד, פֿון די דייטשע יהודים, אין פֿאַרלויף פֿון א געשפּרעך, וואָס איך האָב מיט איהם געהאַט וועגען פֿרענק'ען.

368מאַבס און ספּעציעלע מאַב־פּסיכאָלאָגיע זיינען פֿאַראַן אויף דער גאַנצער וועלט. אין די דרום־געגענדען פֿון די פֿאַראייניגטע שטאַאַטען האָבען זיי אבער א ספּעציעלען כאַראַקטער, און אין באצוג צו דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגען האָט די פּסיכאָלאָגיע פֿון דעם מאַב געשפּילט א מעכטיגע ראָלע.

ווען די צייטונגען האָבען באריכטעט, אז מען האָט ערמאָרדעט א פֿערצען־יאָהריגע ווייסע מיידעלע, און דערצו נאָך אז זי איז געווען א שעהן קינד און דער ליבלינג ניט נאָר פֿון איהר מוטער נאָר אויך פֿון גאַנץ בעלוואָוד, איז דער עולם געוואָרען אויפֿגערעגט און געפֿאָדערט אז די פּאָליציי זאָל אויפֿ'ן שטעל כאַפּען דעם מערדער. מען האָט גלייך פֿאַרלאָרען די גדולה. פֿון דעם האָט מען אָנגעפֿאַנגען.

די סאָדערנערס זיינען א היציג פֿאָלק. זיי ווערען גיכער אויפֿגעבראַכט און פֿאַרלירען גיכער זייער זעלבסט־קאָנטראָל ווי די אַמעריקאַנער פֿון די צפֿון־שטאַאַטען. די מאַסען פֿון דער נאָרטה זיינען ציוויליזירטער ווי די מאַסען פֿון דער סאָוטה. א גרויסער טייל פֿון דעם דאָרטיגען עולם, אפֿילו פֿון די ווייסע, איז אבסאָלוט אונוויסענד. אין דער נאָרטה איז אן אַמעריקאַנער וואָס קען ניט לעזען און שרייבען א גרויסע זעלטענהייט. אין דער סאָוטה איז פֿאַראַן א נישקשה'דיגער פּראָצענט אַזעלכע. די דאָרטיגע מאַסע איז אונוויסענדער און מעהר פֿעהיג אויף ווילדע מעשים ווי דער פּשוט'ער עולם פֿון דער נאָרטה. דאָס איז דאַך369דאָס לאַנד פֿון „לינטש"־געזעץ. ווען זיי ווערען אויפֿגעבראַכט אויף א שוואַרץ־הויטיגען, פֿאַרלירען זיי יעדען ציוויליזירטען געפֿיהל און פֿיהרען זיך אויף ווי צוויושעטע פֿאַרצייטיגע אזיאַטען.

דער פֿאַקט, אז מערי האָט געאַרבייט אויף א פֿעקטאָרי, האָט צוגעגאָסען בוימעל צום פֿייער פֿון דעם אַלגעמיינעם צאָרן. אז א ווייסע מיידעלע זאָל געהן אַרבייטען — דאָס איז אין דער סאָוטה, אין דעם פֿאַרצייטיגען לאַנד, וואו עס האָט אַמאָל עקזיסטירט נעגער־שקלאַפֿעריי, שוין דאַן קיין נייעס ניט געווען; מען האָט עס אבער ליב געהאַט צו באַטראַכטען אַלס א נייעס, א סקאַנדאַליעזע נייעס. עס זיינען שוין געווען אָרעמע ווייסע פֿאַמיליען, וואָס זייערע זיהן און טעכטער האָבען געמוזט געהן פֿאַרדינען. אבער בײַ זיך אין די הערצער האָבען די דאָרטיגע ווייסע, די „יחסנים", דאָס אימער באַטראַכט פֿאַר א בלוטיגע באַליידיגונג. אַרבייטען — דאָס איז א באַשעפֿטיגונג פֿאַר נעגערס, פֿאַר א פֿאָלק פֿון שקלאַפֿען, אבער ניט פֿאַר „פֿרייצישע" קינדער. אפֿשר פֿאַר די ווייסע פֿון דער נאָרטה, וואו עס איז קיין מאָל נעגער־שקלאַפֿעריי ניט געווען, אבער ניט פֿאַר די ווייסע „אַריסטאָקראַטען" פֿון דער סאָוטה. אַזא געפֿיהל האָבען די סאָדערנערס.

די ווייסע פֿון דער סאָוטה קענען ניט פֿאַרגעסען, אז די נאָרטה האָט זיי באַזיגט און פֿאַרניכטעט זייער שקלאַפֿען־האַנדעל. זיי קענען ניט פֿאַרגעסען זייער אַמאָליגע גדולה און די מלחמה מיט וועלכער די נאָרטה האָט זי בײַ זיי אַוועקגענומען. די ווייסע פֿון דער סאָוטה האַלטען זיך פֿאַר א מאַרטירער־פֿאָלק. זיי פֿיהלען דאָס אין זייערע קעשענעס, און זייער כעס אויף דער נאָרטה טליעט נאָך אין זייערע הערצער.

דאָ האָט א פֿערצען־יאָהריגע ווייסע מיידעלע פֿון דער סאָוטה, א מיידעלע, וועלכע וואָלט „בעדאַרפֿט" זיין א „האַרענטע" אי־בער שקלאַפֿען און לעבען ווי א פֿריצישע טאָכטער, נעבאַך געמוזט אַרבייטען אויף א פֿעקטאָרי; און דאָרטען, אויף דער פֿעקטאָרי, האָט מען איהר ערמאָרדעט. די בלוט האָט בײַ אַלע מען געקאָכט.

צו אַלץ וואָס מיר האָבען געזאָגט, דאַרף מען צוגעבען, אז די סאָדערנערס זיינען גרויסע קאָוואַליערען. „דאַמאָן רעכט"370שפּילט א גרויסע ראָלע אין דער נאָרטה אויך, אבער ניט אַזוי ווי אין דער סאָוטה. דאָרטען איז א ווייסע פֿרוי א קעניגין. די שקלאַפֿען־הענדלער האָבען נאָכגעמאַכט די ריטער — די פֿריצים פֿון מיטעל־אַלטער. און אַזוי איז דאָס אין זיי איינגעוואָרצעלט געוואָרען. נעמען דאָס לעבען פֿון א מאַנספּאַרשוין איז א מאָרד. נעמען דאָס לעבען פֿון א פֿרוי (א ווייסע) איז א דאָפּעלטער מאָרד.

דעם אַנדערטיקער'ם שאַף, וואו עס איז געלעגען דער מת, איז באַזוכט געוואָרען פֿון צוואַנציג טויזענד מענשען. און יעדער איז אַרויסגעקומען פֿון דאָרטען מיט א ווילדען בליק אין די אויגען און מיט ווילדע ראַכע־געשרייען אויף די ליפּען. עהנליכע מאַסען זיינען געלאָפֿען צו דער פֿענסיל־פֿעקטאָרי, וואו דער פֿאַרברעכען איז באַגאַנגען געוואָרען. אויף די קאָרנערס זיינען געשטאַנען קראָודס און גערעדט וועגען דעם מאָרד. מען האָט ניט געאַרבייט, פֿאַרנאַכלעסיגט די געשעפֿטען; די שטאַדט איז געווען אין א פֿאַרווירונג פֿון שוידער און ראַכע־דורשט. ווען א פּאָליסמאַן פֿלעגט דורכגעהן פֿלעגט מען אויף איהם וואַרפֿען קרומע בליקען. עס זיינען אַרומגעגאַנגען וויצען געגען די פּאָליציאַנטען. מען האָט זיי גערופֿען „א באַנדע טויגעניכטסען און דאַרמאָיעדניקעס".

די לעצטע צייט האָט די פּאָליציי זיך באַשעפֿטיגט מיט צומאַכען אונאַנשטענדיגע הייזער. די גלחים האָבען זיי געצוואונגען דאָס צו טאָן מיט די רעדעס, וואָס זיי האָבען געהאַלטען אין די קירכען. דער מאַנסבילשער עולם איז ניט געווען צופֿרידען; און איצט האָט מען געשריען אז מעהר ווי צו אַרעסטירען פּראָסטיטוטקעס טויגען די פּאָליסלייט ניט; אז צו כאַפֿען א מערדער האָבען זיי ניט, ניט קיין פֿעהיגקייט און ניט קיין צייט.

פֿון דער אַנדערער זייט האָבען זיך געגען דער פּאָליציי די לעצטע צייט אַרומגעטראָנגען שטאַרקע באַשולדיגונגען אין קאָרופּציע. דער מעיאָר פֿון שטאָדט אַליין האָט איהר אין דעם באַשולדיגט.

371עס איז געוואַקסען דער מאַסען־רחמנות אויף דער ערמאָרדעטער און א מאַסען־באַגעהר זיך נוקם צו זיין אָן דעם מערדער. אין דער נאָרטה, ווען עס מאַכט זיך אן עהנליכער פֿאַרברעכען, ווערט דער עולם אויך אויפֿגערעגט. צו אַזא ווילדען כעס ווי אין דער סאָוטה קומט עס דאָרטען אבער ניט.

מען האָט געוואַלט האָבען דעם מערדער דעם אויפֿ'ן שטעל. אַזוי איז געווען דער געשריי, און די צייטונגען האָבען זיך איינע די אַנדערע איבערגעיאָגט אין שרייען מיט די קולות, וועלכע מען האָט געהערט אויפֿ'ן גאַס. זיי האָבען געפֿאָדערט אז די פּאָליציי זאָל גלייך געפֿינען דעם שולדיגען און איהר געסטראַשעט אז אויב זי וועט דאָס באַלד ניט טאָן, „וועט מען פֿאַרלירען דעם צוטרוי צו איהר".

און טאַמער וואָלט די ווירקונג פֿון דער ווילדער מאַב־פּסיכאָלאָגיע נאָך געווען ווייניג, איז צוגעלייגט געוואָרען א געלט־אינטערעם.

צייטונגען האָבען צוגעזאָגט צו טויזענד דאָלאַר דעם, וואָס וועט ענטדעקען דעם מערדער. די רעגירונג פֿון דעם סטייט דזשאָרדזשיא האָט פֿאַרשפּראָכען פֿינף הונדערט דאָלאַר און די שטאַדט־רעגירונג פֿון אַטלאַנטא — טויזענד; אין אַלעמען האָט מען צוגעזאָגט 4,500 דאָלאַר. און דער רעזולטאַט איז געווען, אז פֿאַרשידענע מענשען האָבען זיך געריסען צו פֿאַרדינען כאָטש א טייל פֿון דער סומע.

מען האָט געשאָלטען די פּאָליציי, באַוויינט די אומגליקליכע מיידעלע, און ווידער געשאָלטען די פּאָליציי. עס האָט געקאָכט ווי אין א קעסעל. דער עולם איז געווען אין א היסטעריקע. מען איז געווען באַרייט צו כאַפֿען וועמען עס איז, צו גלויבען וואָס עס איז...

די פּאָליציי האָט פֿיבעריש גענומען זוכען דעם מערדער — פּשוט אום זיך אַליין צו רעטען. זי איז בערייט געווען אויף אַלעם, אבי צו אַנאַנסירען, אז זי האָט געכאַפֿט דעם פֿאַרברעכער.

אָט אין דיזער היסטעריקע האָבען איהרע דעטעקטיווס זיך א נעם געטאָן צו פֿרענק'ען.

372עס קען קיין צווייפֿעל ניט זיין, אז צוערשט האָבען זיי ערנסט געאַרבייט מיט דעם צוועק צו געפֿינען דעם אמת'ען מערדער. זיי זיינען אבער געווען אונפֿעהיג צו זייער פֿאַך. ווי אויבען איז ערקלערט געוואָרען, איז אַטלאַנטא אין דרייצען יאָהר פֿון א שטעדטעל פֿון 83 טויזענד איינוואוינער געוואָרען א שטאַדט פֿון 200 טויזענד איינוואוינער. איהר פּאָליציי איז נאָך געווען א פּראָווינציעלע פּאָליציי. און איצט, אין דער אַלגעמיינער אויפֿרעגונג, אין איהר שרעק פֿאַר דעם צאָרן פֿון דעם מאַב, זיינען בײַ איהרע דעטעקטיווס פּשוט די מוחות פּאַראַליזירט געוואָרען. אַלזאָ, זיינען זיי געקראָכען אויף די גלייכע ווענט. זיי האָבען דערזעהן וויכטיגע סליאַדען און זיך געטשעפּעט צו „באַווייזע", וועלכע האָבען ניט געהאַט קיין ממשות, און זיי האָבען פֿאַרזעהן אַזעלכע, וואָס וואָלטען יאָ געהאַט א ממשות.

צום ביישפּיל: די צוויי צעטעלעך, וואָס מען האָט געפֿונען לעבען דער טויטער, וואָלטען ניו־יאָרקער אָדער פֿילאַדעלפֿיער דעטעקטיווס אונטערזוכט און אויסגעפֿאָרשט אַזוי גרינדליך ווי מעגליך. אין דעם שרייבער'ם האַנדשריפֿט און שפּראַך וואָלטען זיי געזוכט א שליסעל צו דער געהיימניס. זיי וואָלטען זיך געמיהט צו געפֿינען א מענשען, וואָס האָט פּונקט אַזא האַנדשריפֿט און שרייבט פּונקט אויף אַזא שטייגער. אָדער נעמט דאָס פֿאָלגענדע, למשל:

מערי פֿייגען איז נאָך איהרע ווידזשעם געפֿאָהרען מיט א מעש־בעג (א ביטטעלע פֿון געוועבטע באַזילבערטע דראָט). נאָך איהר טויט האָט מען געפֿונען איהר הוט, איהר העטדקערטשיף, איין שוך איהרען, און איהר שירם, אבער ניט איהר מעש־בעג. וואו־זשע איז ער אַהינגעקומען? אפֿשר וואָלט מען איהם געפֿונען ערגעץ־וואו און ער וואָלט געפֿיהרט צו אן ענטשיידענדען סליאַד?

מיט אַזעלכע פֿאַרשונגען האָט די אַטלאַנטישע פּאָליציי זיך ניט באַשעפֿטיגט.

געניטע, פֿעהיגע פּאָליסלייט וואָלטען דעם קעלער, וואו מען האָט געפֿונען מערי'ם קערפֿער, די ערשטע טעג געהאַלטען פֿאַר373שלאָסען, כדי די דעטעקטיווס זאָלען קענען גענוי באקוקען און אונטערזוכען דעם פּלאַץ. די אַטלאַנטער פּאָליציי אבער האָט אהין גלייך אַריינגעלאָזען טויזענדער נייגעריגע. דער עולם איז אַרומגעלאָפֿען איבער'ן ביסמענט, געטראָטען, געבריקעט מיט די פֿיס פֿאַרשידענע זאַכען, וואָס האָבען זיך געוואַלגערט אין די קוילען מיסט. פֿילייכט האָט מען פֿאַרניכטעט אָדער צוגענומען עפּעס, וואָס וואָלט געווען וויכטיג פֿאַר דער אונטערזוכונג.

אויף דער הינטער־טיר פֿון דעם ביסמענט האָט מען געפֿונען א בלוטיגען אָפּדרוק פֿון פֿינגער, וועלכען דער מערדער האָט דער־טען איבערגעלאָזען, אַליין ניט וויסענדיג, בשעת ער איז דורך דאָרטען אַרויסגעגאַנגען. די דעטעקטיווס וואָס האָבען דעם קעלער באקוקט, גלייך ווי דער נאַכט־וועכטער האָט זיי גערופֿען, האָבען פֿון דער דאָזיגער טיר אָפּגעשפּאָלטען די שטיקעל האָלץ, וואו עס האָט זיך געפֿונען דער אָפּדרוק. געטאָן האָבען זיי אבער מיט דעם גאָרניט. בײַ א געניטער, פֿעהיגער פּאָליציי, זיינען אַזעלכע פֿינגער־דרוקען די בעסטע וועג־ווייזער; און ווי מיר וועלען זעהן, וואָלטען די סליאַדען אין דיזען פֿאַל געקענט לייכט פֿיהרען צו דעם מערדער. די אַטלאַנטער פּאָליציי האָט אבער מיט דיזע פֿינגער־צייכענס זיך ניט באַנוצט.

דאָס איינציגע וואָס די דעטעקטיווס האָבען געקענט פֿאָר־שטעהן, און פֿאַר וואָס זיי האָבען זיך אָנגעכאַפּט, איז געווען דער פֿאַקט, אז ליאָ פֿרענק איז געווען דער לעצטער, וואָס האָט די מיידעלע געזעהן א לעבעדיגע. אַלזאָ, האָבען זיי זייער גאַנצע פֿאַרשונג געפֿיהרט אַרום דעם דאָזיגען פֿאַקט. אין דיזער פֿאַרשונג זייערער זיינען זיי אַזוי פֿאַרטיפֿט געוואָרען, אז צו אַנדערע סליאַדען, א סך וויכטיגערע, זיינען זיי געווען בלינד אָדער זיך געמאַכט בלינד. וואָרים ווי מיר וועלען זעהן, האָבען זיך די דעטעקטיווס ניט אָפּגעשטעלט פֿאַר קיינע מיטלען צו קריגען עדות וואָס זאָלען באַשטעטיגען זייער „טהעאָרי" און צו אונטערדריקען העכסט וויכטיגע באַווייזע, וואָס האָבען געטייטעלט אין א גאַנץ אַנדער ריכטונג.

נאָר לאָמיר געהן כסדר.

374אייניגע מינוטען נאָך זיבען אין דער פֿריה, איז דעטעקטיוו סטאַרנס און נאָך דעטעקטיווס און פּאָליסלייט צוגעפֿאָהרען צו פֿרענק'ען אויף זייער אוטאָמאָביל. איינער פֿון זיי, דזשאָהן בלעק, האָט דערנאָך באַריכטעט:

1) אז ווען זיי זיינען געקומען, האָט די טיר זיי גע־עפֿענט אי פֿרענק, אי מיסעס פֿרענק — א סימן, אז זיי זיינען געווען זעהר צוטראָגען און נערוועז.

2) אז פֿרענק איז שוין געווען אָנגעטאָן. בלויז א קראַ־גען און א שניפּס האָט איהם געפֿעהלט. היינט פֿאַרוואָס איז ער געווען אָנגעטאָן אַזוי פֿריה אין א זונטאָג? האָט דעטעקטיוו בלעק דערפֿון געדרונגען, אז עס האָט זיך איהם ניט גע־שלאָפֿען.

3) פֿרענק האָט די פֿינגער דורכגעפֿיהרט דורך זיינע האָר און זיין קול האָט געקלונגען הייזעריג — ווידער א באַווייז אז ער איז געווען זעהר נערוועז.

4) בשעת די דעטעקטיווס זיינען אַריינגעקומען האָט פֿרענק בײַ זיי געפֿרעגט: „וואָס פֿאַר אן אונגליק האָט פּאַסירט?" אַלזאָ, האָט בלעק דאָס אָנגעגעבען אַלם א באַווייז, אז ער האָט געוואוסט וואָס אין דער פֿעקטאָרי איז פֿאַרגעקומען.

דערצו מוז מען צוליינען נאָך עפּעס: איידער די פּאָליציי איז געקומען צו פֿרענק'ען האָט דעטעקטיוו סטאַרנס מיט איהם גערעדט פֿון דער פֿעקטאָרי אויפֿ'ן טעלעפֿאָן; און לויט דעם באַריכט, וואָס סטאַרנס האָט דערנאָך אָפּגעגעבען, האָט ער פֿרענק'ען בלויז געזאָגט, אז ער רעדט צו איהם פֿון דער פֿעקטאָרי און אז פּאָליציי וועט באַלד קומען צו איהם, צו פֿרענק'ען. און וואָס האָט פֿרענק דערבײַ אויפֿ'ן טעלעפֿאָן געזאָגט? האָט ער אויסגעדריקט איבעראַשונג? ניין, ער האָט גאָרניט אויסגעדריקט, גאָרניט געזאָגט און גאָרניט געפֿרעגט. אַזוי האָט סטאַרנס דערנאָך איבערגעגעבען דעם טשיף פֿון די דעטעקטיווס. דאָס375הײסט, אַלזאָ, אַז קײנער האָט איהם ניט געזאָגט, אַז עס האָט נעװאָרפּען אַן אונגליק, און אַז ער האָט אַלײן געװאוסט.

(5) די דעטעקטיװס האָבען פֿרענק'ען געזאָגט: ער האָט געפֿאָדערט מען זאָל איהם פֿריהער לאָזען אױסטערזשנקען אַ מאָס קאַװע (זײ האָבען דאָס איהם אָבער ניט ערלױבט). דאָס הײסט, האָבען זײ געפֿאָלגערט דעם פּשט, אַז עס האָט געװאָלט בּאַרוהיגען זײנע נערװען.

(6) װאָס אָנבּאַטרעפֿט זײער קלינגען אױף'ן טעלעפֿאָן, האָבען זײ אָננעגעבּען פֿאַר אַ צװײטענס, אַז ער האָט פֿאַרשטאַנען, צו װאָס די פֿאַליציי דאַרף איהם, און אין דעריבּער האָט ער זיך געמאַכט ניט הערענדיג, אַז דער טעלעפֿאָן קלינגט.

(7) אין דעם אָנדערטײקער'ם שאַפּ, האָט מען דעם טױטען קערפּער אַריבּערגעפֿיהרט בּאַלד נאָכדעם, װי די דעטעקטיװס האָבען איהם בּאַקוקט אין בּײסמענט, און אַהין האָט מען פֿרענק'ן נעבּראַכט גלײך װי מען האָט איהם געגומען פֿון זײן װאוינונג.

דעם זעלבּען מאָמענט האָט מען אױף דעם טױטען פֿנים אַרױף־געװאָרפֿען אַ שטאַרקיע עלעקטרישע ליכט. האָבּען די דעטעקטיװס דערזעהן בּאַריכטעט, אַז פֿרענק איז געװאָרען זעהר נערװעז און צושראָקעט.

פֿאָרלױפיג האָט מען איהם פֿרײ געלאָזען. די „בּאַװײזע" װאָס זײנען דאָ אױסגערעכענט געװאָרען, אַלס אַ צוגאַבּ צו דעם פֿאַקטע, אַז ער איז געװען דער לעצטער װאָס האָט געזעהן די מײדעלע אַ לעבּעדיגע, האָט מען אַרױסגעשטעלט אַלס אַ פֿונדאַמענט פֿאַר װײטערע אונטערזוכונגען. אױך דעם דאָזיגען פֿונדאַמענט האָט מען פֿאָליצײ געגונגען בּױען אַ קײם. זי האָט געזוכט און זי האָט עגטדעקט דאָס פֿאָלגענדיע:

(8) װען מען האָט נױט ליע'ן, דעם נאַכט־װעכטער פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, ערעסטירט, האָט ער דערצעהלט דער פֿאַליציי אַזאַ געשיכטע: פֿרײטאָג, דאָס הײסט מיט אַ טאָג פֿריהער אײדער דער מאָרד איז בּאַגאַנגען געװאָרען, האָט פֿרענק צו376איהם געזאָגט: „מאָרגען קום מיט צװײ שטונדען פֿריהער װי געװעהנליך. איך װעל זײן אױף אַ בּעיזבּאָל גים^*", װענסטו אַקצונג געבּען אױף דער פֿעקטאָרי".

אַבּער אױף מאָרגען, װען נױט ליע איז געקומען פֿיר אוהר, האָט פֿרענק צו איהם געזאָגט: „נעה ערגעץ װאו און האָבּ פֿאַרגעניגען. קום צוריק זעקס אַ זײגער".

דערפֿון האָט די פֿאַליציי געצױגען דעם שלום, אַז פֿרענק האָט דאַן, שבּת בּײטאָג, נעדאַרפֿט מאָן עפּעס אַזעלכעס, צו װאָס ער האָט ניט געװאָלט האָבּען קײן עדות. אױך דער בּעיזבּאָל גים איז ער ניט געגאַנגען. ער איז געבּליבּען אין דער פֿעקטאָרי. דאָס איז אַ בּאַװײז, אַז ער האָט געהאַט דאָרטען צו בּאַזאָרגען עפּעס אונערװאָרטעטעס.

(9) אַן אָנגעשטעלטער אין דער פֿעקטאָרי, אײנער מיט'ן נאָמען גענט, איז יענעם שבּת אָװענט אַהין געקומען נאָך אַ פֿאַר שיך, װאָס ער האָט דאָרטען איבּערגעלאָזען. האָט פֿרענק איהם ניט אַרײנגעלאָזען — אַ „סימאָן" אַז פֿרענק האָט מורא געהאַט טאַמער געפֿינט גענט די ערמאָרדעטע מײדעלע.

(10) אַרום זיבּען אוהר יענעם אָװענט האָט פֿרענק טעלעפֿאָ־נירט צו נױט ליע'ן, װעלכער איז שױן געװען צוריק אין דער פֿעקטאָרי, און איהם געפֿרענגט אױב אַליק איז אין אָרדנונג. ניט האָט דער פֿאַליציי געזאָגט, אַז אַזאַ זאַך, — טעלעפֿאָנירען צו איהם — האָט פֿרענק פֿריהער קײן מאָל ניט געטאָן. אַלזאָ, איז דאָס אַליץ אַ בּאַװײז, אַז ער האָט געהאַט אַ ספּעציעלע אורזאַכע צו זײן אונרוהיג, מורא צו האָבּען טאַמער האָט ניט עפּעס בּאַמערקט אין בּיסמענט.

(11) װען מען האָט פֿרענק'ן געבּראַכט אין דער פֿאַליציי, איז שױן דאָרטען געװען אַנגעגרײט אַ ליעיר (אַדװאָקאַטן) פֿאַר איהם. האָט ער, פֿרענק, דאַך מסתּמא שױן פֿון פֿריהער גע־ װאוסט, אַז אַליק װעט אַרעסטירען און אַז איהם װעט נױטיג זײן אַ פֿאַרטײדיגער.

(12) גלײך נאָכדעם, װי עס איז בּאַקאַנט געװאָרען דער377מאָרד, האָט פֿרענק אָנגעשטעלט פּינקערטאָן דעטעקטיװס^*), אַז זײ זאָלען אױפֿזוכען דעם מערדער פֿון מערי פֿייגען. האָט די פֿאַליציי אין דעם געזעהן אַן אַבזיכט אָפּצוציהען די בּאַשול־דיגונג פֿון זיך און צו פֿאַרפֿלאַנטערען די אונטערזוכונגען.

(13) אַן אַרבּײטער מיט'ן נאָמען בּערדעטט, װעלכער איז געװען בּאַשעפֿטיגט אין דעם מעטאַל צימער פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, האָט מאָנטאָג, דאָס הײסט צװײ טעג נאָך'ן מאָרד, אױף דער מאַשין, בּײ װעלכער ער האָט געאַרבּײט און װעלכע איז געשטאַנען אין יענעם צימער, געפֿונען זעקס אַדער זיבּען האָר, װאָס זײנען געװען עהנליך צו מערי פֿייגען'ס האָר; פֿרײ־טאָג, האָט ער געזאָגט, זײנען די האָר דאָרטען ניט געװען. און אױף דעם זעלבּען קאַרידאָר, לעבּען דער דרעסינג רום (װאו די מײדלעך פֿלעגען זיך אײבּערטאָן), אַ בּיסעל װײטער װי דער מע־טאַל־צימער, האָט ער בּאַמערקט אַ פֿאַרטריקנטען בּלוט־פֿלעק — אַזױ האָט ער בּאַריכטעט. דיזע בּײדע צימערען און פֿרענק'ס

(14) עס איז שױן דערמאָנט געװאָרען, אַז פֿרענק און זײן פֿרױ האָבּען געװאוינט צוזאַמען מיט מיסעס פֿרענק'ס עלטערן — מיסטער און מיסעס זעליג. נו, האָט אַ נעגער מיט'ן נאָמען אַל־בּערט מעק־נײט, װעמעס פֿרױ, מינאַלאַ, איז געװען אַ קעכין בּײ מיסעס זעליג, דערצעהלט אַזאַ מעשה: שבּת, דעם טאָג פֿון דעם מאָרד, האַלבּ נאָך אײנס אוהר, איז ער געװען בּײ די זע־לינגס אין קיך און פֿון דאָרטען האָט ער געקענט זעהן װאָס עס טוט זיך אין דעם דײנינג רום (עס־צימער), װאו די פֿאַמיליע האָט דאַן געגעסען לאַנטש (מיטאָג־שפּײז); האָט ער געזעהן װי פֿרענק זיצט בּײם טיש און עסט ניט. דאָס הײסט, האָבּען די378דעטעקטיװס ערקלערט, אַז פֿרענק איז געװען זעהר צוטראָגען. עסען איז איהם אין זינען ניט געלעגען. און דאָס איז דאַך געװען אַ קורצע צײט נאָכדעם, װי ער האָט מערי פֿייגען אױסגעצאָהלט איהרע װוידזשעסעם אין דער פֿעקטאָרי.

צװישען דער קיך פֿון די זעליגס און די פֿרענקס און זײער עס־צימער געפֿינט זיך אַ סװוינגינג דאָאר (אַ טיר װאָס װוינט זיך אַהין און אַהער, און מען גיט ניט אַכט עפֿענט זי זיך אױף און בּאַלד מאַכט זי זיך אַהער און װוידער צו). אָט דורך דיזער טיר, בּשעת די קעכין האָט עפּעס אַריבּערגעטראַגען אין דעם עס־צימער אַדער עפּעס אַריבּערגעשטעלט פֿון דאָרטען, האָט מעק־נײט'ס געזעהן װי פֿרענק זיצט בּײם טיש און עסט נים. אַ פֿרענק'ס פֿלאַץ בּײם טיש געפֿינט זיך אױף אַזאַ אָרט, אַז ער קומט אױס מיט'ן רוקען צום טיר? האָט מעק־נײט'ס אױף דעם געענטפֿערט, אַז איהם האָט געהאָלפֿען דער שפּיגעל פֿון דעם עס־צימער. אין דעם דאָזיגען שפּיגעל האָט ער געקענט זעהן פֿרענק'ס פֿנים מיט זײן מױל, און די מױל איז בּײ איהם געװען פֿאַרמאַכט.

דאָס אַליץ האָט מעק־נײט דערצעהלט פֿאַר די דעטעקטיװס, אין אַן אַפֿידעװיט (אַ געשװאוירענע בּאַהױפּטונג).

און פֿאַר אַ בּאַשטאַטיגונג האָט מעק־נײט'ס נאָך אַ פֿיל שלאַגענדערע זאַך: מינאָלאַ, זײן פֿרױ, די קעכין, האָט אַלײן געהאָרכט, װי מיסעס פֿרענק האָט איהר מוטער דערצעהלט, אַז פֿרענק האָט ערמאָרדעט אַ מײדעלע, און פֿון צוטראָגענקײט און שראַק האָט ער פֿאַרינע נאַכט (שבּת צו נאַכט) זיך אַזױ אָנגעטרונקען'ס, אַז זי, מיסעס פֿרענק, איז געצװאונגען געװען צו שלאָפֿען אױף'ן פֿלאָר. מעק־נײט'ס בּאַשטאַטיגט האָט דאָס אױ־בּערגענאַנט פֿון דער פֿאַליציי און זײ האָבּען דאָס אַליץ פֿאַרשריבּען.

(15) אַ אינגעל מיט'ן נאָמען דזשאַרדוש עפּפּס, פֿון בּעל־װואָד, האָט בּאַריכטעט, אַז ער איז צוזאַמען מיט מערי פֿייגען געפֿאָהרען אױפֿ'ן קאַר פֿון בּעלװואָד בּיז לעבּען דער פֿענסיל פֿעקטאָרי; אַז אַזױ פֿאָהרענדיג האָט מערי פֿאַר איהם זיך בּאַ־קלאַגט, אַז פֿרענק מאַכט איהר חן'דעלעך, און רעדט צו איהר אױף אַזאַ אָרט, אַז איהר איז זעהר ניט אָנגענעהם דערפֿון.

(16) מערי'ס אַ חבר'טע, אַ מײדעל מיט'ן נאָמען העלען379פֿוירגוסאָן, האָט בּאַריכטעט, אַז פֿרײַטאַג (דאָס הײסט, מיט אַ טאָג פֿאַר'ן מאָרד), איז זי געקומען צו פֿרענק'ען נאָך מערי'ס ענוועלאָפּ, און פֿרענק האָט איהר געענטפּערט, אַז מאָרגען וועט מערי אַלײן צו איהם קומען און אַז דעריבער וועט ער איהר, העלען'ען, דעם ענוועלאָפּ ניט געבּען — אַ בּאַווײַז, אַז ער האָט ערוואַרט מיט מערי'ן שבת צו פֿאַרברענגען.

אין אַ מאָרד־פּראָצעס איז אײנס פֿון דאָס וויכטיגסטע צו בּאַווײַזען דעם מאָטיוו, דעם אינטערעסס, וואָס דער בּאַשולדיגטער האָט געהאַט דעם מאָרד צו בּאַגעהן. אַז פֿרענק האָט געהאַט דערבּײַ אַ געלט־אינטערעסס איז נאַטירליך געווען אױסגעשלאָסען. דער אײנציגער מאָטיוו וואָס וואָלט דאַ געקענט האָבּען אַ זין, וואָלט סיידען געווען אַ תאוה צוועק. אָהן בּאַווײַז אױף דעם וואָלט די גאַנצע בּאַשולדיגונגס־געבּיידע, וואָס די פּאָליציי האָט געבּױט געגען פֿרענק'ען, קײן ממשות ניט געקענט האָבּען. און ווידער דאָס זעלבּע: „דער וואונש איז דער פֿאָטער פֿון דעם געדאַנק", און דער פּאָליציישער געדאַנק איז געווען דער „פֿאָטער" פֿון אַלערלײ באַהױפּטונגען, אַז פֿרענק איז געווען אַן עקסעלהאַפֿטער הולמאַי. אַזױ ווי אַן אַפֿיציעלע מעדיצינישע אונטערזוכונג האָט ניט געקענט בּאַווײַזען, אַז מערי איז געווען געשענדעט, איז נױטיג געווען צו „בּאַווײַזען", אַז פֿרענק האָט מיט פֿרױען געהאַט אוננאַטירליכע פֿאַרהעלטעניסען.

צוזאַמען מיט דער פּאָליציי האָט אין דער אונטערזוכונג דאַן געאַרבּײט אַ געוויסער אַװאָנטוריסט און שאַרלאַטאַן. און, לוים בּאַריכטען, וואָס האָבּען זיך אַרומגעטראָגען אין אטלאַנטא, האָט ער דאָס דער פּאָליציי געגעבּען דעם פּלאַן צו קריגען בּאַווײַז, אַז פֿרענק איז אַ דעדזשענערײט (דעגענעראַט, אַן אונ־נאַטירליכער הולמאַי). אַלזאָ, האָט מען „געפֿונען" אַזעלכע בּאַווײַז אױך.

(17) בשעת מען האָט פֿרענק'ען אַװעקגעפֿיהרט אין דער פּאָליציי, האָט מיסעס פֿרענק איהם דאָרטען ניט באַזוכט. אַלזאָ.380האָט מען דאָס אױסגעטײַטשט אַלס אַ בּאַווײַז, אַז זי וויל פֿון איהם ניט וויסען, ווײל זי קען איהם אַלס אַ מיאוס'ן הולמאַי. דאָס איז נאַטירליך ניט געווען שטאַרק גענוג. מען האָט אָבּער געקראָגען פֿיל שטאַרקערע און דײטליכערע „בּאַווײַזע" וועגען זײן דעדזשענערעסי.

כמעט אין יעדער אַמעריקאַנער שטאָדט, וואו אונאַנשטענדיגע הײזער זײַנען ניט אױסגעראָטעט געוואָרען (ווי אין ניו יאָרק, צום בּײַשפּיל, אין דער צײט ווען דיזע שורות ווערען געשריבּען), געפֿינט זיך די פּאָליציי אין בּאַציהונגען מיט זיי. זי נעמט בּײ זיי רעגעלמעסיגע צאָהלונגען פֿאַר וועלכע זי טוט זיי „טובות". אין מאַנכע שטעדט קומט דאָס זאַגאַר פֿאַר כמעט אָפֿען : און אין אַמאָלינע יאָהרען איז אַזױ געווען די לאַגע אין ניו יאָרק אױך (זעה 3טען בּאַנד, פֿײַדזשעם 363-364). אַרום דער צײט ווען מערי פֿײַגען איז ערמאָרדעט געוואָרען, איז די פּאָליציי פֿון אטלאַנטא געצואואונגען געווען אַ געווויסע צאָהל פּראָסטיטוציאַנס־הײַזער צו אונטערדריקען. אײניגע אָבּער האָט זי „פֿאַרזעהן". פֿון דיזע האָט זי געצױגען לא יחרץ געלד, און איבער זייערע בּאַלעבּאַסטעס האָט זי געהאַט אַ שטאַרקען „אײַנפֿלוס". אַלזאָ, ווען די צײַטונגען האָבּען אָנגעהױבּען צו געבּען אָנצוהערענישען, אַז די פּאָליציי האָט בּאַווײַזע, אַז פֿרענק איז אַ „דעדזשענערײט", האָבּען זיך פֿון אַזעלכע פּלעצער געמעלדעט עדות, וואָס האָבּען די דאָזיגע קלאַנגען „בּאַשטעטיגט". דאָס בּרענגט אונז צו דעם נעקסטען פּונקט :

(18) אַ „מאַדאַם" פֿון אַן אונאַנשטענדיגע הײַזעל, מיט'ן נאָמען פֿאָרמבּי, האָט בּאַריכטעט דער פּאָליציי, ערשטענס, אַז פֿרענק איז בּײַ איהר אַ גאַנץ אָפֿטער קאָסטומער, און צווייטענס, אַז שבת אָוונט, עטליכע שטונדען נאָך דעם ווי מערי פֿײַגען האָט בּאַזוכט פֿרענק'ס אָפֿיס און איז פֿאַרשוואונדען געוואָרען האָט פֿרענק צו איהר, צו מיסעס פֿאָרמבּי, עטליכע מאָל טעלעפֿאָנירט. ער האָט געזאָגט, אַז ער דאַרף האָבּען אַ צימער ; אַז ער וויל דאָס דוקא האָבּען אין איהר הױז, ווײל עס איז אַ פֿראַגע פֿון לעבּען אָדער טױט פֿאַר איהם, און אַז צו איהר האָט ער פֿאַלשטענדיגען צוטרוי. דיזע טעלעפֿאָן געשפּרעכען זייערע זיי381נען פֿאָרגעקומען צווישען האַלב נאָך זעקס און צעהן, אַלץ אין יענעם שבת־צו־נאַכט, האָט זי געזאָגט.

דאָס זײנען געווען די „בּאַווײַזע" געגען פֿרענק'ען די ערשטע דרײַ־פֿיר טעג נאָכדעם ווי מען האָט געפֿונען דעם טױטען קערפֿער פֿון מערי פֿײגען. דאָס איז געווען דער גרונט פֿאַר דעם חשד, אַז ער איז דער מערדער.

דעם 29טען אַפּריל, דעם פֿערטען טאָג נאָך דעם מאָרד, איז געווען מערי'ס לויה. די שטאַדט איז געווען אונבאַשרײַבּליך אױפֿגערעגט. די בּאַהױפּטונגען, וועלכע מיר האָבּען דאָ אױסגערעכענט, האָט דער עולם געלייענט אין די צײַטונגען, און, אַזױ ווי קײן אַנדערען וועמען חושד צו זײן איז ניט געווען, האָט מען גלײַך אָנגענומען, אַז פֿרענק איז דער פֿאַרברעכער. יענעם טאָג איז פֿרענק ארעסטירט געוואָרען.

מען האָט איהם אַרײַנגעזעצט אין דעם „טאָוער" (טורם). אַזױ רופֿט דער עולם פֿון אטלאַנטא די געפֿענגניש, וואו מען האַלט מענשען, וועלכע ווערען בּאַשולדיגט אין שווערע פֿאַרברעכענס. ווען אימיצער איז פֿאַראורטײלט צום טױט, ווערט די טױט־שטראָף דאָרטען דורכגעפֿירט.

אױף מערי'ס לויה האָבּען אײניגע געשימפֿט און געשאָלטען פֿרענק'ען און געפֿאָדערט מען זאָל איהם גלײַך העננען. אַנדערע ווידער, רוהיגערע מענשען, האָבּען געפֿאָדערט, אַז ענטוועדער די פּאָליציי זאָל וואָס שנעלער צוזאַמענשטעלען אַ פֿאָלשטענדיגע קײס געגען פֿרענק'ען, אױב ער איז ווירקליך שולדיג, אָדער, אױב דאָס איז אונמעגליך, זאָל זי וואָס שנעלער געפֿינען דעם, וואָס איז יאַ שולדיג. אין דיזען זין האָבּען אױך געשריבּען די צײטונגען.

העננפּאַרט לעננגפּאָרד, דער הױפּט פֿון די פּאָליציי דעטעקטיװס פֿון אטלאַנטא, האָט בּאַלד אָנאָנסירט, אַז ער האָט שלאַגנענדע בּאַווײַזע אַז פֿרענק איז דער מערדער און אַ פֿאָלשטענדיגע קײס געגען איהם. די צײַטונגען האָבּען דאָס געדרוקט מיט די גרעסטע בּוכשטאַבּען.

וואָס פֿרענק האָט געהאַט צו זאָגען אױף די אַלע בּאַהױפּטונגען האָבּען די שטאַדט־לײט ניט געוואוסט, אָדער געוואוסט נאָר382אױף אַן אונדײטליכען שטײגער, וואָרים זײנע לאַיערס האָבּען איהם געהײסען שווײַגען, ווי געוועהנליך אין אַזאַ פֿאַל. צו וואָס זאָל ער פֿאַר זײנע בּאַשולדיגער עפֿענען זײנע קאָרטען ? צו וואָס זאָל ער זיי העלפֿען זיך צוגרייטען צו דעם קאַמף, וואָס וועט פֿאָרקומען אין געריכט ?

דער אַלגעמיינער עולם האָט נאָר געוואואסט פֿון די סענסאַציאָנעלע מעשות, וואָס די פּאָליציי האָט פֿאַרשפּרײט געגען איהם. אַלס דעם וויכטיגסטען בּאַווײַז, אַז ער איז דער מערדער, האָט מען בּאַטראַכט דעם פֿאַקט, אַז ער איז געווען דער לעצטער וואָס האָט מערי'ן געזעהן אַ לעבּעדיגע. אין די אַלע אַנדערע בּאַהױפּטונגען האָט מען געזעהן אַ בּאַשטעטיגונג פֿון זײן שולד.

די גרױסע אונוויסענדע מאַסע איז געווען זיכער, אַז ער איז דער מערדער. און אַ סך אינטעלינענטע מענשען אױך, אידען אַזױ גוט ווי קריסטען.

געוועהנליך ווען מען ארעסטירט אײנעם פֿאַר אַ פֿאַרברעכען, איז דער עולם גענייגט צו גלױבּען, אַז ער איז שולדיג. בּײַ זיך אין האַרצען האָבּען מענשען אַ שלעכטע מיינונג וועגען דער מענשליכער נאַטור. אין די פֿאַרבּאַרגענע ווינקעלעך פֿון יעדען און יעדער ליגט אַ גנב און אַ גזלן און אַ הולמאַי — אַזױ טראַכט מען זיך. אין דער ענגלישער און אַמעריקאַנער יוריספּרודענץ איז פֿאַראַן אַ כלל, אַז „אַ מענש איז אונשולדיג, סיידען עס ווערט בּאַווײַזען אַז ער איז שולדיג". בּײַ זיך אין געדאַנק אָבּער האָבּען מענשען אַ פֿאַרקערטען כלל : יעדער איז שולדיג, סיידען ער בּאַווײַזט זיין אונשולד. אַזױ איז געווען אין בּאַצוג צו פֿרענק'ען, ווען די פּאָליציי האָט איהם ארעסטירט.

בּלױז זיינע פֿריינד און גוטע בּאַקאַנטע האָבּען די בּאַשולדיגונג געגען איהם ערקלערט פֿאַר אַ הימעל־שרײַענדען בּלבול. איבּער'ן שטאַדט האָבּען זיך גענומען טראַגען ווילדע קלאַנגען מיט עקסעלהאַפֿטע אײַנצעלהײטען פֿון פֿרענק'ס צולאַזענעם לעבּען. אַזױ ווי די מײדעלע איז ניט געווען געשענדעט, האָט מען אױסגעטראַכט אַלערלײ מעשיות מיט פֿאַרשידענע פֿאַרמען פֿון קרענקליכע תאוה. מען האָט, צום בּײַשפּיל, דערצעהלט, אַז פֿרענק האָט אין זײן פֿעקטאָרי אַ גאַנצע בּילדער גאַלערי383פֿון אונאַנשטענדיגע געשלעכטליכע סצענעס, און דיזער בּאַריכט איז געווען געבּוט אױף דעם פֿאַקט, דאָס אױף אַ טיר פֿון אײַנעם פֿון די פֿעקטאָרי־צימערען, איז געהאַנגען אַן אַדווערטײזמענט (רעקלאַמע) פֿאַרטרעט פֿון אַ שעהנע פֿרױ.

די מעשיות וועגען פֿרענק'ס אוננאַטירליכע געשלעכט־לײדענשאַפֿט זײנען אײגענטליך געווען דער הױפּט „פֿונדאַמענט" פֿון דער קײס געגען איהם. וואָרים די אַנדערע „בּאַווײַזע" זײנען געווען ענטוועדער צו נישטיג, אָדער צו ווייניג איבּערצײַגענד.

די שמוציגע אַנעקדאָטען, וואָס מען האָט דערצעהלט וועגען פֿרענק'ען, האָבּען אין די מאַסען אײַנגעפֿלאַנצט אַ געשטאַלט פֿון אַן אױסוואורף, וועלכער האָט צוליב זײנע קרענקליכע פֿאַרגענינגנס פֿאַרמוטשעט און דערשטיקט אַן אונשולדיגע פֿערצען־יעריגע מײדעלע, און דער עולם האָט געפֿאָדערט זײן בּלוט.

די צײַטונגען האָבּען אַלע ווײלע אַרױסגעגעבּען אַ פֿרישע עקסטרא. מען האָט זיי געכאַפֿט ווי מצה־וואַסער און יעדע עקסטרא האָט פֿאַרגרעסערט דעם מאַבּ'ס בּאַזױפֿענהײט מיט דער קײס. מען איז געשטאַנען אַרום די קאָרנערס און געקוויקט זיך מיט אײַנצעלהײַטען וועגען פֿרענק'ען דעם „דעדזשענערײט", דעם „פֿוירוואָירט", אַן אָפּשטױסענדער נפש מיט אַן אוננאַטירליכער געשלעכט־דורשט. מען האָט זיך געשילדערט די סצענעס פֿון וועלכע די שעהנע, אונגליקליכע, פֿערצען־יעהריגע מײדעלע איז געווען אַ קרבן ; מען האָט זיך פֿאָרגעשטעלט ווי זי קעמפֿט מיט פֿרענק'ען פֿאַר איהר עהרע און ווי ער דערװוערגט איהר. מיט אַזעלכע רייד האָט מען זיך אױפֿגענעהעצט אײַנער דעם אַנדערען און מיט קולות האָט מען געפֿאָדערט אַ בּלוטיגע־ראַכע.

דר. מאַרקס, דער ראַבּינער פֿון דעם טעמפּעל צו וועלכען פֿרענק האָט געהערט און וועלכער האָט איהם געקענט אינטים, האָט ספּעציעל בּאַזוכט די רעדאַקציע פֿון אײַנער פֿון די אַטלאַנטער צײַטונגען, און געפֿרעגט בּײַ דעם רעדאַקטאָר, פֿאַר וואָס ער דרוקט אַזעלכע עקסעלהאַפֿטע, ליגנערישע מעשות וועגען פֿרענק'ען ; האָט דער רעדאַקטאָר געענטפֿערט, אַז אױב ער וועט384זיי ניט דרוקען, וועלען די אנדערע צייטונגען זיי סיי ווי דרוקען, און ער וועט דורך דעם פֿאַרלירען לעזער.

פֿאָרלױפֿיג האָט מען װעגען פֿרענק'ען אַלס איד ניט גערעדט. מען האָט װעגען איהם געשטורעמט בלױז אַלס אַ „דעדזשענערײיט", װעלכער האָט די מײדעלע ערמאָרדעט צוליב זײן אוננאַטירליכער צולוזונגקײט.

צװײ טעג נאָך דעם װי מען האָט אַרעסטירט פֿרענק'ען האָט דער טאָג־װועכטער פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, אַ װײסער, מיט'ן נאָמען האָליװוע, געמעלדעט דער פֿאָליציי, אַז ער איז חושד אַ יונגען נעגער, מיט'ן נאָמען דזשים קאַנלי, װעלכער אַרבּעט אױף דער פֿעקטאָרי אַלס אױפֿראַמער און טרעגער. האָליװוע האָט געזעהן װי קאַנלי װאַשט זײן אױבּערהעמד אין סינק. ער האָט בּײ איהם נעפֿרעגט פֿאַרװאָס ער טוט עס, האָט ער געענטפֿערט אַז מען האָט איהם גערופֿען צום קאָראָנער^*), אַז ער האָט נאָר אײן דעם העמד און זי איז געװען שמוציג פֿאַרראַסטעט אײגען און שװײס.

פֿאַרראַסטעט אײגען איז רוים. אפֿשר איז דאָס נאָר געװען בלוט? האָט מען קאַנלי'ן אַרעסטירט. ער איז געװען 27 יאָהר אַלט, נידעריג געװאוקסען, אָבּער געזונט און שטאַרק געבּױט און זײן הױט איז געװען אַ בּרױנע. זײן קװאַרטיר איז געװען אין דעם נידריגסטען נעגער־קװאַרטאַל פֿון אַטלאַנטא, אין אַ קלײנער אָרימער קלאָזעט. דאָרטען האָט ער געװאוינט מיט אַ יונגער נעגער פֿרױ און מיט איהרע צװײ קינדער. ער איז ניט געװען איהר געזעצליכער מאַן, אָבּער אַזױ לעבּען טױזענדער שװאַרצע פֿאַר מאָלן. (װאָס אָנבּעטרעפֿט די בּעצאַהונגען צװישען די נע385שלעכטער, זיינען די מאָראַל־באַגריפֿען בײ די נעגרעס ניט אַזוי שטרענג, און זייער עפֿענטליכע מיינונג איז א סך מעהר אויפֿריכטיג ווי בײ ווייסע).

אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי האָט קאַנלי געאַרבייט בײ צוויי יאָהר און א האַלב, מייסטענס אַלס אויפֿראַמער און טיילווייז אַלס עלעוויישאָר־מאַן.

די העמד וואָס ער האָט געוואַשען האָט מען בײ איהם צוגענומען. מען האָט איהר איהם אָבער באַלד צוריקגעגעבען. קיין סמנים פֿון בלוט האָט מען אויף איהר ניט געפֿונען. אפֿשר זיינען פֿריהער אַזעלכע סמנים אויף איהר יאָ געווען, נאָר זיינען אָפּגעוואַשען געוואָרען ? מיט דיזער פֿראַגע האָבען די דעטעקטיווס זיך ניט באַשעפֿטיגט, אויך האָבען זיי זיך ניט באַשעפֿטיגט מיט דער פֿראַגע אויב ער האָט ווירקליך געהאַט נאָר איין אויבער העמד, ווי ער האָט געזאָגט.

יעדענפֿאַלס וואָלט וויכטיג געווען צו וויסען צי ער קען שרייבען. אויב יא, וואָלט מען בעדאַרפֿט פֿאַרגלייכען זיין האַנד־שריפֿט מיט דעם שריבען אויף די צוויי צעטעלעך, וואָס מען האָט געפֿונען לעבען דער ערמאָרדעטער מיידעלע — אויף די „מאָרד־צעטעלעך", ווי מען האָט גענומען רופֿען אין די צייטונגען.

אויך וואָלט געווען זעהר וויכטיג צו נעמען זיינע פֿינגער־פֿרינטס (דעם אָפּדרוק פֿון זיינע פֿינגער) און זיי פֿאַרגלייכען מיט די פֿינגער־צייכענס, וואָס מען האָט געפֿונען אויף דער הינטער־טיר אין דעם בּייסמענט פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי. אזעלכע אויפֿגאבען וואָלט זיך געשטעלט די פּאָליציי פֿון יעדער גרויסער אָדער זאָגאַר קליינער שטאָטל אין דער נאָרטה. די אטלאַנטער דעטעקטיװס אָבער זיינען אזעלכע פֿראַגען גאָרניט איינגעפֿאַלען.

זיי האָבען בלויז איבערגענאָקט די נעמען פֿון אַלע עדות, וואָס מען האָט גערופֿען צום קאָראָנער, און אזוי ווי קאַנלי'ס נאָמען האָבען זיי דאָרטען טאַקע געפֿונען (צום קאָראָנער האָט מען גערופֿען כמעט יעדען, וואָס נאָר געאַרבייט אויף דער פֿענסיל פֿעקטאָרי), האָט די פּאָליציי גע'פֿסק'ענט, אַז ער איז אן אמת־זאָגער איבערהויפּט, און קיין וויטערע פֿאַרשונגען וועגען איהם האָט זי386ניט געהאַלטען פֿאַר נויטיג צו מאַכען. זי האָט איהם געפֿרעגט צי ער איז געווען אין דער פֿעקטאָרי שבת, דעם טאָג ווען עס איז געשעהן דער מאָרד. ער האָט געענטפֿערט, אַז ניט. ער האָט דערצעהלט ווי אַזוי ער האָט יענעם יום־טוב טאָג פֿאַרבראַכט און מען האָט איהם געגלויבט אויפֿ'ן וואָרט. דערנאָך האָט זיך אַרויסגעצייגט, אַז אין זיינע אַנטוואָרטען זיינען פֿאַראַן ליגענס. צום ביישפּיל, ער האָט געזאָגט, אַז אין אָוונד איז ער געווען בײ זיין מוטער, און זי האָט געזאָגט, אַז זי האָט איהם יענעם אָוונד גאָר ניט געזעהן.

באַפֿרייט האָט מען קאַנלי'ן פֿאַרלויפֿיג ניט, וואָרים וואָס פֿאַר א באַדײַטונג האָט דאָס אין דער סאָוטה צו האַלטען אַ נעגער אין טורמע ? די דעטעקטיװס האָבען דאַן נאָך באַשטימט ניט געוואוסט, וואָס פֿון דער קייס וועט ווערען ; און קאַנלי איז ניט געווען דער איינציגער שוואַרצער וואָס מען האָט „דערווייל" פֿאַרהאַלטען. ער איז געזעסען אין פּריזאָן און מען האָט זיך אָן איהם כמעט פֿאַרגעסען.

טשיף לעננפֿאָרד, פֿון די דעטעקטיװס, און דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל זיינען געווען פֿאַרטאָן אין געפֿינען שטאַרקע באַווייזע געגען פֿרענק'ען. זיי האָבען הויפּטזעכליך געזוכט באַווייזע, אַז ער איז אַ דעדזשענערײט. וועגען דער האַנד־שריפֿט פֿון די צעטעלעך, וועגען די בלוטיגע פֿינגער־צייכענס אויף דער טיר, אָדער וועגען דער אמת'ער אורזאך פֿאַרוואָס קאַנלי האָט געוואשען זיין העמד — וועגען אַזעלכע ענינים האָבען זיי קיין צייט ניט געהאַט צו קלערען.

די צייטונגען האָבען ניט אויפֿגעהערט צו געבען אָנצוהערעניש אויף פֿרענק'ס „דעדזשענערײיסי" ; דער מאַב האָט וועגען זיין „אוננאַטירליכער צולאָזענקייט" ניט אויפֿגעהערט צו ריידען ; צו פֿאַסמאַסקעווען זיך מיט אײַנצעלהייטען און צו קאַכען זיך : און עס האָט זיך באַווויזען דער סאָרט עדות, וואָס האָט געשטימט מיט דער „טעאָריע" אַז פֿרענק האָט ערמאָרדעט די מיידעלע, אַלס רעזולטאַט פֿון זיין „דעדזשענערײיסי". מיידלעך וואָס האָבען געאַרבייט אויף דער פֿעקטאָרי האָבען דערצעהלט, אַז387פֿרענק האָט זיי געמאַכט מיאוס'ע פֿאָרשלאַנגען, און אַז ער האָט זיך איבערהויפּט ניט שעהן אויפֿגעפֿיהרט מיט זיינע אַרבײטאָרינס.

איין מאָל האָט איינער פֿון די דעטעקטיװס — דער דערמאַנטער דזשאָהן בלעק — באַזוכענדיג דעם פֿריזאָן, געטראַכט וועגען די צעטעלעך, וואָס מען האָט געפֿונען לעבען דער ערמאָרדעטער מיידעל. פֿרענק'ס האַנדשריפֿט איז דאָס אבסאָלוט ניט. אפֿשר איז דאָס עהנליך צו דער האַנדשריפֿט פֿון איינעם פֿון די אַנדערע אַרעסטירטע ? די האַנדשריפֿט איז זעהר א שלעכטע און דאָס שרייבען איז פֿול מיט גרייזען. א נעגער וואָלט אַזוי געשריבען. פּונקט אַזוי. האָט ער זיך מישב געווען אַז מען דאַרף זעהן צי קאַנלי קען שרייבען. וואָס קען דאָס שאַדען ? איז ער צוגעגאַנגען צו די גראַטעס פֿון דעם קעמערעל וואו קאַנלי איז געזעסען און זיך געווענדעט צו איהם, ער זאָל אויפֿשרייבען עטליכע שורות. פֿריהער איז אַזא זאַך גאָר קיינעם פֿון די דעטעקטיװס ניט איינגעפֿאַלען, און איצט האָט דיזער דעטעקטיוו דאָס אויך געטאָן אַזוי ווי פֿון יוצא וועגען. קאַנלי האָט איהם מיט א שמייכעל געענטפֿערט אַז ער קען ניט שרייבען און בײ דעם דעטעקטיוו געבעטען א סיגאַרעט. האָט דער דעטעקטיוו איהם געגעבען א סיגאַרעט און וויטער אָבער איהם קיין פֿראַגען ניט געשטעלט.

און אַזוי איז א היבשע צייט געבליבען — אַז קאַנלי קען ניט שרייבען. מען האָט איהם ווידער געגלויבט אויפֿ'ן וואָרט. וועגען פֿאַרגלייכען זיין האַנדשריפֿט מיט די צעטעלעך האָט מען אַלזאָ קיין רייד ניט געקאַנט זיין. מאַכענדיג אַן אונטערזוכונג וועגען דעם ענין, פֿרעגען בײ די וואָס קענען קאַנלי'ן, אויב ער קען שרייבען, אָדער דערגעהן צי ער איז אינגעלוווייז געגאַנגען אין סקול, — וועגען דעם האָט מען בלעק ניט געטראַכט.

נאָך עטליכע טעג זיינען פֿאַריבער. דעטעקטיוו בלעק האָט באַזוכט די פֿענסיל פֿעקטאָרי, שוין צום צענטען מאָל. ריידענ388דיג מיט פֿרענק'ס אסיסטענט, א יונגענמאַן מיט'ן נאָמען הערבערט שיף (וואָרים פֿרענק איז שוין דאַן געזעסען אין פֿריזאָן), האָט בלעק, פֿאַרבייגעהענדיג, א פֿרעג געטאָן :

— איהר קענט דאָך דעם נעגער, דזשים קאַנלי, ער זאָגט ער קען ניט שרייבען. איז עס אמת ?

ווי מיר זעהען, האָט דיזער דעטעקטיוו ניט אין גאַנצען זיך פֿאַרלאָזען אויף קאַנלי'ס באַהויפּטונג, אַז ער קען ניט שרייבען. דער חשד איז איהם אָבער אַרויפֿגעקומען אויפֿ'ן זינען צו לאַנגזאַם, צו שפּעט. ווען ער וואָלט איהם אַזוי לײַכט ניט געגלויבט אויפֿ'ן וואָרט און ניט געלאָזען פֿאַרבייגעהן עטליכע טעג, וואָלט די גאַנצע אונטערזוכונג באַקומען א גאַנץ אַנדער כאַראַקטער. וואָרים אין דיזע עטליכע טעג זיינען די דעטעקטיװס און דער סאָליסיטאָר דזשענעראַל פֿאַרקראָכען צו ווײַט אויף דעם פֿאַלשען וועג, וועלכע זיי האָבען זיך אויסגעקליבען (פּשוט ווייל פֿון קיין בעסערען האָבען זיי דאַן ניט געוואוסט).

שיף האָט געענטפֿערט, אַז ער ווייס ניט ; אָבער אַז זײן אײַנדרוק איז, דאָס קאַנלי קען יאָ שרייבען. בלעק'ס פֿראַגע האָט געמאַכט א רושם אין פֿרענק'ס אָפֿיס. וואָרים אויב קאַנלי קען שרייבען און ער לייקענט דאָס, און ער האָט אָפּגעוואַשען „רויטע ראָסט" פֿון זיין העמד, דאַן באַקומט דאָך די אונטערזוכונג א גאַנץ וויכטיגע נייע ווענדונג...

איינער פֿון די סיילסליט פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, א יונגער מאַן מיט'ן נאָמען גאָטהיים, האָט גלייך געכאַפֿט די קאַר און איז אַװעקגעפֿאָהרען אין דזשייל (טורמע). ער האָט זיך געזעהן מיט פֿרענק'ען און האָט איהם דערצעהלט וואָס דאָ איז פֿאָרגעקומען.

— געוויס, געוויס קען קאַנלי שרייבען, — האָט פֿרענק געזאָגט מיט איבּעראַשונג. — איך האָב געמיינט, אַז די פּאָליציי ווייס דאָס די גאַנצע צייט און אַז מען האָט שוין פֿאַרגליכען זיין האַנדשריפֿט מיט די צוויי צעטעלעך. איך האָב געגלויבט, אַז מען האָט זיך ערקונדיגט, אַז עס איז גאָר אַן אַנדער האַנדשריפֿט, ניט קאַנלי'ס.

פֿרענק האָט זיך דאַן דערמאָנט, אַז ער האָט אָפֿט באַקומען389צעטעלעך פֿון קאַנלי'ן מיט בּיטעס ער זאָל איהם לײהען געלט. אױך האָט ער זיך דערמאַנט, אַז קאַנלי פֿלעגט פֿאַרשרײבּען די בּאַקסעס סחורה, װאָס ער פֿלעגט צוזאַמענשטעלען. װאו געפֿינט מען אָבּער אַ סעמפּעל פֿון זײן האַנדשריפֿט? פֿרענק האָט גע־טראַכט און געטראַכט, און ער האָט זיך דערמאַנט, אַז קאַנלי האָט בּײ אַ פֿעדלער גענומען אַ זײגערעל אױף אױסצאַהלען און אַז ער האָט אונטערגעשריבּען אַ פּאַפֿיר אױף דעם. קורץ, מען האָט אױפֿגעזוכט דעם פֿעדלער און מען האָט געפֿונען קאַנלי'ס האַנדשריפֿט.

אַז קאַנלי איז שבת אין דער פֿעקטאָרי געווען, האָט ער, קאַנלי, אַליין נעלייקענט און ער האָט די נאַנצע צייט אַליין פֿרע־טענדירט, אַז ער קען ניט שרייבען. אין דער פֿעקטאָרי האָבען די דעטעקטיווס פֿון פֿאַרשידענע מענשען נעהערט שלעכטע מיר נונגען וועגען איהם. מען האָט דערצעהלט אַז ער איז א גרוי־סער ליגנער און א שכור, און א מאַנס'ער הולטאַי. אויך האָט מען דערצעהלט, אַז ער איז שוין פֿיל מאָל נעזעסען אין פֿרי־זאָן ; און אַז ער איז זעהר א כיטרער יונג, א פֿאַלשער, אַן אונטערקער. מען האָט אויך דערצעהלט אַז ער בּעט רק בּײ די אַרבּײטער זײ זאָלען איהם בּאָרגען געלט. פֿילע פֿון זײ איז ער שולדיג געװען, און שבּת, װען מען האָט געצאָלט װוידזשעסעם, פֿלעגט ער פֿון דער פֿעקטאָרי אױסגאַנגען ניט װי װי אַלע, נאָר דורך אַ הינטער־טיר, װאָס האָט זיך געפֿונען אין בּיסמענט, כדי זײ אױסצומײדען.

מיר ריידען דאַ וועגען קאַנלי'ם כיטרעקייט. מען דאַרף אָבער ניט פֿאַרגעסען, אַז ער איז געווען זעהר אונווויסענד און רויה, און אַז בײ אַזא מענשען איז כיטרעקייט נעמישט מיט א קינדערשער אונפֿאַרשטענדליכקייט, אַפֿט מיט פּשוט'ע אידיאָט־סטווא. די לאַניק איז בײ אַזא כיטראַק א נאַנץ צרה'דיגע.

די אונטערזוכונג אין באַצוג צו דזשים קאַנלי איז פֿאַרטגע־זעצט געוואָרען און זי האָט נעבראַכט א נאַנצע רייהע מיט סור390פֿריִער. אָבער צוערשט לאָמיר זיך אױף אַ װײַלע אָפּשטעלען אױף די „באַװײַזע" װעלכע פֿרענק'ען, װעלכע זײַנען אױבען אױס־גערעכנט געװאָרען אין אַ געװיסען סדר, מיט נומערען. מיר װעלען דאָ איבערגעבען די אַנטװאָרטען, װאָס אױף די דאָזיגע באַװײַזע האָט געגעבען פֿרענק אַלײן, אָדער אַנדערע מענשען, אָדער פּשוט װאָס געשטאַמינעל לעבען איהר אין זײן שלעפֿאַרק.

(1) יאָ, בײַדע זײַנען זײ געקומען צו דער טיר. מיסעם פֿרענק האָט די דעטעקטיװס געפֿאַנגען די טיר, און איהר מאַן איז געשטאַנען הינטער איהר. זײ זײַנען װירקליך געװוּן אױפֿ־גערעגט. אָבער װער װאָלט אַנדערש געװען, װען פֿלוצלינג קומט פֿאָליצײ?

(2) פֿרענק האָט זיך געקומען אָנטאָן ערשט דאַן, װען דע־טעקטיװס מסתּמא האָט אים מעלדעפּאַסירט אַז זײ קומען צו אים; און װען זײ זײַנען געקומען איז ער נאָך נאָרניט געװען פֿאַרטיג מיט'ן אָנטאָן זיך. (עם זײַנען געװען עדות, װאָס האָבען דאָס באַשטעטיגט. זײ זײַנען געװען דערבײַ װען די דעטעקטיװס זײַ־נען צוגעפֿאָהרען). מיסעם פֿרענק האָט געעפֿענט די טיר און

(3) אױף זײן שטילען אופֿן איז פֿרענק פֿון דער נאַטור גע־װען אַ נערװעזער מענש. די האַנט דורכצופֿיהרען דורך זײַנע האָר און צו רײַבען די הענד אײנע אָן די אַנדערע — דאָס איז בײַ אים געװען אַ געװאוינהײט אַזױ. אַזױ פֿלעגט ער טאָן ניט דוקא װען ער איז געװען אַביסעל נערװוען, נאָר אױך װען ער האָט אָנ־געשטרענגט זײן אױפֿמערקזאַמקײט אױף עפּעס, פֿאַרטיפֿט זיך אין אַן עניָן. יעדער װאָס האָט זיך מיט איהם אַפֿט געזעהן, איז געװען גוט באַקאַנט מיט דעם. אַז ער זאָל זיך אַזױ האַלטען שעת די פּאָליצײ איז צו איהם געקומען װעגען עפּעס אן אונ־געװעהנליכע זאַך, װאָס האָט פּאַסירט אין דער פֿענסיל פֿעק־טאָרי, דאָס איז געװען גאַנץ נאַטירליך. יעדערער װאָלט געװען נערװעזער אין אַזאַ פֿאַל.391(4) לױט פֿרענק'ס ערצעהלונג איז דער טעלעפֿאָן געשפּרעך צװישען דעטעקטיװ סטאַרנס'ען און איהם באַשטאַנען אין אַ פֿאָל־געגדען:

דעטעקטיװ סטאַרנס: — דאָס איז פּאָליציי, מיר טעלעפֿאָנירען צו אײך פֿון דער נעשאַנעל פֿענסיל פֿעקטאָרי, מען דאַרף אײך דאָ האָבען. מיר װעלען גלײך צופֿאָהרען נאָך אײך.

פֿרענק: — װאָס פֿאַר אַ טראָבעל איז דאָרטען? אַ פֿײער?

סטאַרנס: — נײן, אַ טראַגעדיע.

אַלזאָ, װען די דעטעקטיװס זײַנען נאָך פֿרענק'ען געקומען, האָט ער שױן געװאוסט, אַז עם האָט געטראָפֿען עפּעס אַן אונ־גליק. פֿון סטאַרנס'ען גופֿא האָט ער דאָס געװאוסט. אױף דעם זײַנען אױך געװען עדות. אַ חוץ דעם: אױב פֿרענק װאָלט געװען דער מערדער, װאָלט ער זיך דוקא געמאַכט, אַז ער װײס ניט װעגען װאָס די פּאָליציי דאַרף איהם. סטאַרנס האָט אָבער קײן חשק ניט געהאַט זיך מודה צו זײַן, אַז ער האָט װעגען דעם אומגליק אַלײן פֿרענק'ען געזאָגט אױפֿ'ן טעלעפֿאָן, װאָרים דאָס

(5) פֿרענק האָט געפֿאָדערט מען זאָל איהם לאָזען אױס־טרינקען אַ טאָס קאַפֿע, פּשוט װײל ער האָט ניט געװאָלט אַװעק־געהן פֿון שטוב אױפֿ'ן ניכטערען האַרצען. אײגענטליך האָט דאָס מיסעם פֿרענק געפֿאָדערט בײַ די דעטעקטיװס, אַז זײ זאָלען איהם לאָזען טרינקען קאַפֿע. דאַן האָט פֿרענק דעם װאַונש אױך אױס־געדריקט.

(6) די דעטעקטיװס האָבען צו איהם לאַנג געקלונגען אױפֿ'ן טעלעפֿאָן און ער האָט ניט געענטפֿערט ביז מיט אַ דרײ־פֿיר שעה שפּעטער? דאָס איז אמת. דער טעלעפֿאָן איז בײַ די זעליגנס און די פֿרענקס געװען אין דײנינג רום (עס־צימער) אױפֿ'ן אונ־טערשטען עטאַזש, װערענד די בעד־רומס (שלאָף־צימערען) האָבען זיך געפֿונען אױף אַ העכערען עטאַזש; און דער טעלעפֿאָן האָט געקלונגען אין רעכטען מיטען נאַכט, װען די פֿאַמיליע האָט גע־האַלטען אין איהר טיפֿסטען שלאָף. האָט מען ניט געהערט. פֿרענק'ען האָט זיך יאָ געדוכט, אַז ער הערט עפּעס װײטע, גע־

392הײמניספּולע קלאַנגען, װי מען הערט געװעהנליך דורכ'ן שלאָף. די קלאַנגען זײַנען אָבער ניט געװען שטאַרק גענוג איהם אױפֿ־צואװעקען.

(7) יאָ, װען מען האָט פֿלוצלינג ארױפֿגעװאָרפֿען אַ שטאַרקע עלעקטרישע ליכט אױף דעם מת, און פֿרענק האָט דערזעהן דעם טױטען פּנים, האָט דאָס אױף איהם געמאַכט אַ שרעקליכען אײַנדרוק. װער װאָלט אין אַזאַ מאָמענט געקענט בלײבען גע־לאַסען?

(8) פֿרײַטאָג האָט פֿרענק אָפּגערעדט מיט זײַן שװאָגער מאָר־גען צו געהן צו דער בעיז־באָל גײם. אָבער אױף מאָרגען, שבת, איז דער הימעל געװען שטאַרק פֿאַרכמאַרעט. עם איז גע־װען צװײיפֿעלהאַפֿט אױב די בעיז־באָל גײם װעט פֿאָרקומען. און אַזױ װי ער האָט געהאַט װיכטיגע אַרבײט — צוזאַמענצו־שטעלען דעם פֿינאַנץ באַריכט פֿון דער פֿעקטאָרי פֿאַר אַ געװיסער צײט — האָט ער זיך באַשלאָסען צו בלײבען דעם נאָכמיטאָג אין דער פֿעקטאָרי און צו טאָן די דאָזיגע אַרבײט. װען דער נאַכט־װעכטער ניטאָ ליע איז געקומען, פֿיר אַ זײיגער, װי פֿרענק האָט איהם געהײסען, איז ער איהם שױן ניט נױטיג געװען. ער װאָלט שױן אַלײן אַכטונג געגעבען, אַז גנבים זאָלען ניט אַרײַנקומען. דעריבער האָט ער דאָס ליע'ן געזאָגט, אַז ער מעג נאָהם פֿאַרברעגנען אַ פֿאַר שטונדען און ער זאָל קומען צוריק זעקס אַ זײיגער, װי אימער.

(9) געגט'ן, װעלכער איז געװען אײנער פֿון פֿרענק'ס העל־פֿער, האָט פֿרענק מיט אַ טאָג פֿריִער ענטזאָגט. זעקס אוהר אַװענט יענעם שבת, װען פֿרענק האָט פֿאַרלאָזען די פֿעקטאָרי צו געהן אַהײם, איז נענט אַרױסגעקומען פֿון אַ סאַלון (שענק), װאָס האָט זיך געפֿונען אַנטקעגען דער פֿענסיל פֿעקטאָרי. גענט איז געװען אַ הױכער, שטאַרקער יונג און אין דיזיגע מאָמענט האָט אױסגעזעהן אַביסעל באַטרונקען, האָט פֿרענק דערצעהלט. אַלזאָ, װען ער איז איהם אַנטקעגען געקומען און ערקלערט, אַז ער האָט פֿאַרגעסען אַ פּאָר שיך אין דער פֿעקטאָרי און װיל זײ איצט אָפֿנעמען, האָט פֿרענק איהם ניט ערלױבט אַרײַנצוגעהן. ער האָט איהם ניט געװאָלט געטרױיען די פֿעקטאָרי. ער האָט מורא געהאַט,393אַז ער װעט אָנטאָן עפּעס אַ שאָדען, אױם ראַכע און צוליב זײן ניט־ניכטערען צושטאַנד. אָבער ענדליך האָט ער איהם ערלױבט צו געהן נאָך זײַנע שיך, אין דער באַגלײטונג פֿון ניוט ליע, װעל־כער איז שױן דאַן געװען געקומען צוריק.

(10) באַלד װי פֿרענק איז געקומען אַהײם, האָט ער טעלע־פֿאָנירט צו ניוט ליע'ן. ער האָט איהם אָבער ניט געקענט קרי־גען אױפֿ'ן טעלעפֿאָן, האָט ער זיבען אַ זײיגער צו איהם װידער געקלונגען, און דיזען מאָל האָט דער נאַכט־װעכטער זיך אָפּגע־רופֿען. פֿרענק האָט דאַן בײַ איהם געפֿרעגט אױב אַלץ איז „אָלל רײיט", דאָס הײסט, אױב גענט איז אַװעק און ער, ליע, האָט אַכטונג געגעבען ער זאָל עפּעס ניט שעדיגען.

אַז פֿרענק'ס טעלעפֿאָנירען צו דעם נאַכט־װעכטער איז גע־װען אַן אונגעװעהנליכע זאַך האָט פֿרענק געלײיקענט. ער, און אַמאָל מיסעם פֿרענק, פֿלעגט דאָס טאָן גאַנץ אָפֿט. אױף דיזען צרט פֿלעגט ער קאָנטראָלירען די אַרבײט פֿון אַ נאַכט־װעכטער, זעהן אױב ער געפֿינט זיך װירקליך אין דער געבײַדע, און שלאָפֿט ניט, נאָר ער גיט אַכטונג, טאָמער מאַכט זיך ערגעצ־װאו אַ פֿײער אָדער עם קומט אַרײן אַ גנב, אָדער אַזױ װי אַ פֿרעמדער. אײניגע פֿון די מאַשינען זײַנען געװען אױף װיכטיגע דײטשע פּאַטענטען, און פֿרענק האָט מורא געהאַט, אַז אימיצער זאָל זיך ניט אַרײַנכאַפֿען, זײ פֿאַנאַנדערנעמען און באַקוקען אום דערנאָך זײ נאָכצומאַכען. ניוט ליע איז געװען אַ נײיער אָנגעשטעלטער, ערשטע אַ פּאָר װאָכען אין דער פֿעקטאָרי; האָט ער אפֿשר ניט געװאוסט, אַז פֿרענק פֿלעגט אַזױ טאָן זעהר אָפֿט. אָבער מיסעם פֿרענק האָט זיך דערמאָנט, אַז זי האָט שױן אַמאָל געקלונגען טאָקע צו ליע'ן, און ער האָט דערנאָך צוגעגעבען אַז עם איז אמת.

(11) דעם לאָיער האָט אָנגעגרײט ניט פֿרענק, נאָר זיגמונד מאָנטאָג, דער באַלעבאָס פֿון דער פֿעקטאָרי. װען מען האָט איהם טעלעפֿאָנירט, אַז פֿרענק'ען האָט מען גענומען צו דער פֿאָליציי, האָט ער גלײך טעלעפֿאָנירט צו אַ לאָיער ער זאָל אַריבערקומען. אין אַזאַ אנגעלעגענהײט, האָט ער זיך געטראַכט, טאָר מען זיך394אױף דעם יושר פֿון דער פֿאָליציי ניט פֿאַרלאָזען אפֿילו אױף אַ מינוט.

(12) פֿרענק האָט אָנגעשטעלט אַ פֿינקערטאָן דעטעקטיװ צו זוכען דעם מערדער, פּשוט װײיל ער האָט געגלױבט אַז דאָס איז נױטיג פֿאַר דעם גוטען נאָמען פֿון דער פֿעקטאָרי.

(13) אַז די עטליכע האָר זײַנען געװען מערי פֿײגען'ס איז גאָרניט באַװײיזען געװאָרען. אַז אַ ספּעציאַליסט האָט אַ די האָר באַקוקט דורך אַ מיקראָסקאָפּ, האָט די פֿאָליציי ניט באַריכטעט (אפֿילו שפּעטער, בײם טרײיעל, אױך ניט). לעבען דער מאַשין, װאו בעררעטט האָט די האָר געפֿונען, האָט געברענט גאַז, און מײדלעך פֿלעגען אַהין אַרײַנקומען אָנברענען זײיער קױרלינג אײַ־ראָנס (צװעננגלעך אױף צו קרײיזלען די האָר). אַז דאָרטען זאָל מען געפֿינען עטליכע האָר פֿון אַ מײדעל איז געװען אַ גאַנץ געװעהנליכע זאַך.

װאָס אָנבאַטרעפֿט דעם בלוט־פֿלעק, װאָס מען האָט געפֿונען לעבען דער דרעסינג־רום, האָט אַ מיקראָסקאָפּישע אונטערזוכונג אין זײ קוים געפֿונען אַ טײל פֿון אַ טראָפֿען. און בײ די מאַ־שינען פֿלעגט מען זיך אָפֿט אײינשנײידען אַ פֿינגער. אַז דאָרט זאָל רינען בלוט אַ היבש ביסעל, ניט נאָר אַ טײל פֿון אײן טראָ־פֿען — דאָס איז דאָרטען געװען אַ גאַנץ אָפֿטע זאַך.

דער מיקראָסקאָפּישער סימן פֿון בלוט, לױט די ערקלערונגען פֿון ספּעציאַליסטען, האָט דאָרטען געקענט לינען פֿון מאָנאַטען. די אונטערזוכונג װאָלט ניט געקענט באַװײיזען צי דאָס איז אַ פֿרישער סליאַד, צי אַן אַלטער.

בײ דער דערמאָנטער מאַשין, אין דעם מעטאַל־צימער, איז קײן בלוט ניט געװען; דעם פֿלעג האָט מען געפֿונען אַ היבשע שטרעקע פֿון דאָרטען, לעבען דער דרעסינג־רום; און װען לעבען יענעם צימער און לעבען דער דרעסינג־רום װאָלט מען גע'הרג'עט אַ מענשען, װאָלט מען דאָרטען געפֿונען אַ סך מעהר בלוט װי אַ טײל פֿון אײן טראָפֿען.

בעררעטט האָט געזאָגט אַז פֿרײַטאָג האָט ער די האָר אױף זײין מאַשין ניט געזעהן. דאָס הײסט, אַז זײ זײַנען דאָרטען גע־פֿאַלען שבת. אָבער די דעטעקטיװס האָבען די פֿעקטאָרי גענױ395אונטערזוכט זונטאָג פֿאַרטאָג און עטליכע שטונדען שפּעטער װי־דער, און זײ האָבען דאָרטען (אױפֿ'ן צװײיטען פֿלאָר) אין ערגעצ ניט געזעהן ניט קײן האָר און ניט קײן בלוט. דרײַ דעטעקטיװס, אײנער נאָך דעם אַנדערען האָבען אזױ באַריכטעט.

עטליכע פֿון די װאָס האָבען געאַרבײט אױף דער פֿעקטאָרי האָבען דערצעהלט, אַז בעררעט האָט זיך פֿאַר זײ באַרימט, אַז ער װעט פֿאַרדינען אַ טײל פֿון דער סומע, װעלכע די שטאָדט־רעגירונג און די צײַטונגען האָבען פֿאַרשפּראָכען צו געבען דעם, װאָס װעט ענטדעקען דעם מערדער.

(14) ערשטענס, האָט מינאָלאַ, די קעכין, די פֿרױ פֿון דעם נעגער אַלבערט מעק־נײט, געלײיקענט אַז איהר מאַן איז יענעם שבת געװען בײַ איהר אין קיך. צװײיטענס, איז באַװוּסט אַז פֿון דער קיך איז אבסאָלוט אונמעגליך געװען צו זעהן צי פֿרענק עסט צי ניט. דריטענס, האָט פֿרענק דאַן טאָקע יאָ גענע־סען זײן לאַנטש. װאָס אָנבאַטרעפֿט די מעשה, אַז מיסעם פֿרענק האָט איהר מוטער דערצעהלט, אַז איהר מאַן האָט ערמאָרדעט אַ מײדעל, איז אַז זי האָט עם נאָר ניט געזאָגט, אין דער אַנװוּזענהײט פֿון דער קעכין, קען יעדער זעהן, אַז עם איז לעכערליך. אַזעלכע זאַכען דערצעהלט מען ניט, װען די קעכין איז דאָ דערבײַ.

(15) אַז דער אינגעל דזשאָרדזש עפּעס איז אַ ליגנער, איז באַלד דײטליך געװאָרען. װען מען האָט איהם געפֿרעגט, פֿון װאַ־נען האָט ער געװאוסט אױף דער מינוט װי שפּעט עם איז געװען װען ער איז געפֿאָהרען מיט מערי'ן, האָט ער געענטפֿערט, אַז דאָס האָט ער געװאוסט קוקענדיג אױף דער זון (כאַטש דאַן איז דער הימעל געװען שטאַרק פֿאַרװאָלקענט). אײבער זײַן מעשה האָט מען דערנאָך געמאַכט שפּאַס אין שטאָדט. אַז מען פֿלעגט װע־לען אײנעם רופֿען ליגנער, פֿלעגט מען זאָגען, אַז ער איז אַ דזשאָרדזש עפּעס. דער פֿאָליציי מיט זײַער קײם געגען פֿרענק'ען האָט דאָס אָבער ניט געשטערט. איז אײנער פֿון איהרע עדות אַ בלאָפֿער? האָט זי גענוג אַנדערע!

(16) עטליכע מענשען האָבען געשװאוערען און אנדערע באַ־װײיזע האָבען באַשטעטיגט, אַז דאָס, װאָס העלען פֿױרגוסאָן האָט דערצעהלט, איז ניט געשטויגען און ניט געפֿלױגען, אַ מעשה396אױסגעטראַכט פֿון אַ ליגנערישער מײדעלע, אום צו שפּילען אַ ראָלע אין דער סענסאַציע.

(17) עטליכע פֿריינט פֿון מיסעם פֿרענק האָבען ערקלערט, אַז זי האָט יאָ געװאָלט געהן צו איהר מאַן אין דער פֿאָליציי, אָבער אַז זײ האָבען איהר ניט געלאָזען. די רעפּאָרטערס װאָלטען איהר דאָרטען פֿאָטאָגראַפֿירט, איהר בילד װאָלט געװען גע־דרוקט אין די צײַטונגען, האָבען זײ איהר גערעטען אױסצומײ־דען די אונאנגענעמע עפֿענטליכקײט.

(18) דעם גאַנצען אָװענט (שבת־צו־נאַכט נאָך דעם נאָכ־מיטאָג װען עם איז באַגאַנגען געװאָרען דער מאָרד) זײַנען בײַ די פֿרענקס געװען געסט. עם איז געװען אַ קאָרד־פּאַרטי (אַ קאָמפּאַני צו אַ קאָרטען־שפּיל). אין דער צײט װען פֿרענק האָט, לױט דער „מאָדאַם" פֿאָרמבי'ס געשיכטע, צו איהר עטליכע מאָל טעלעפֿאָנירט — צװיישען האַלב נאָך זעקס און צװעלף — זײַנען אין דעם עס־צימער געװען מענשען. דאָרטען האָט מען געגע־סען סאָפּער און דאָרטען האָט מען געשפּילט אין קאָרטען. און דער טעלעפֿאָן געפֿינט זיך אין יענעם צימער. דעם גאַנצען אָװענט איז פֿרענק געװען אין דער הײם מיט זײַנע געסט און דאָם הײסט, אַז זײ און מיסעם פֿרענק װאָלטען געהערט אַלע זײַנע „געהיימע" געשפּרעכען — װי ער באַשטעלט אַ צימער אין אַן אונאנשטענ־דיגער הױז, און װי ער זאָגט, אַז עם איז אַ פֿראַגע פֿון לעבען און טױט פֿאַר איהם. דאָס איז לעכערליך גענוג. עם איז אָבער נאָך אױך ניט אַלץ. פֿרענק'ס טעלעפֿאָן איז געװען פֿון אַן אַנדער טעלעפֿאָן קאָמפּאַני װי מיסעם פֿאָרמבי'ס, און ער װאָלט פֿון זײַן הױז גאָר צו איהר ניט געקענט רעדען.

דערנאָך האָט די זעלבע „מאָדאַם" געזאָגט דער פֿאָליציי, אַז זי זעהט זיך מיט פֿרענק'ען געהיים אין פֿריזאָן, און אַז מען באַט איהר אַן פֿילע טויזענדער זי זאָל זיך צוריקציהען פֿון עדות־זאָגען געגען איהם. (דער סאָליסיטאָר דזשענעראַל האָט צוגע־זאָגט איהר צו ברענגען אַלם עדות צו פֿרענק'ס טריִעל. װען עם איז אָבער געקומען צו דעם טריִעל איז זי ניט געװען. זי איז אין גאַנצען פֿאַרשװאואונדען פֿון אַטלאַנטא און די פֿאָליציי האָט געמאַכט אַ שװיײג װעגען איהר).

397די מעלדונג אַז קאָנלי קען שרײַבען איז אין די אַטלאַנטער צײַטונגען געװען איבערגעגעבען אַלם אַ סענסאַציע, מיט זעהר גרױסע בוכשטאַבען אױף אַ גאַנצער פֿײדזש. די פֿאָליצײ האָט דערצעהלט װי אַזױ זי האָט זיך דאָס דערװאוסט. זי האָט דאָס איבערגעגעבען אַלם אַ װאונדערבאַרע שטיקעל דעטעקטיװ אַר־בײט, װאָס זי האָט אױפֿגעטאָן. אַז פֿרענק האָט דאָס די דעטעק־טיװס געזאָגט, דאָס קאָנלי קען שרײַבען און זײ אָנגעװיזען, בײַ װעמען זײ קענען קריגען אַ סעמפּעל פֿון קאָנלי'ס האַנדשריפֿט, דאָס האָבען זײ פֿאַרשװיגען.

װען עם איז באַקאַנט געװאָרען אַז קאָנלי קען שרײַבען, האָבען די דעטעקטיװס זיך דערשראָקען. װי באַלד ער קען שרײַ־בען, טאָ װי װעט זײַן אַז עם װעט זיך אַרױסשטײיגען, דאָם די האַנדשריפֿט אױף די „מאָרד־צעטטעלעך" איז זײַן האַנדשריפֿט? װאָם װעט דאַן װערען מיט זײיער פֿרענק־קײם? װאָם װעט דער עולם זאָגען?

די דעטעקטיװס האָבען דעם ביטערען נעגער גענומען אױף אַ שטרענגען פֿאַרהער. ער האָט אַלץ געלײיקענט אַז ער קען האַל־טען אַ פֿעדער אין האַנט. ענדליך האָט מען איהם געװיזען די קװיטאַנציע, װאָס ער האָט אױפֿגעשריבען. דאַן האָט ער גע־זאָגט:

— װײיסע מענשען! איך בין אַ ליגנער! איך קען שרײַ־בען.

ער האָט אָבער אַלץ געשװאואָרען, אַז פֿון דעם מאָרד װײס ער ניט װאָם צו זאָגען, אַז יענעם שבת איז ער גאָר אױף דער פֿעקטאָרי ניט געװען. עם איז געװען יום־טוב, און מען האָט ניט געאַרבײט, האָט ער ניט געהאַט װאָם צו טאָן דאָרטען.

מען האָט איהם געהײסען אױפֿשרײַבען עטליכע שורות, װעלכע מען האָט איהם דיקטירט פֿון די צעטעלעך און מען איז איבעראַשט געװאָרען: עם איז געװען די זעלבע האַנדשריפֿט!

398ער האָט אָבער אַלץ גע׳טענה׳ט, אַז ער ווייס ניט פֿון וואָס צו זאָגען.

אין אַ פּאָר טעג אַרום האָט קאָנלי געשיקט רופֿען דעם דע־טעקטיוו דושאַהן בלעק. ער האָט געזאָהן אַז ער איז אַריינ־געפֿאַלען; אַז אַזוי איבערצולאָזען די קייס איז צו געפֿעהרליך פֿאַר איהם.

— איך וועל איצט אויסזאָגען דעם גאַנצען אמת — האָט ער ערקלעהרט. — איך האָב טאַקע געשריבען איינעם פֿון די צוויי צעטעלעך. איך האָב דאָס אָבער געטאָן, ווייל מר. פֿרענק האָט מיר אַזוי געהייסען. דאָס איז געווען פֿרייטאָג, אַרום דריי אַזײ־גער.

— דו מיינסט שבת, — האָט דער דעטעקטיוו איהם אונ־טערבראָכען.

— ניין, פֿרייטאָג, — איז קאָנלי געבליבען ביי דאָס זיינינע. — פֿרענק האָט מיר געזאָגט, אַז ער האָט רייכע עלטערן אין ברוקלין און אַז זיי דאַרפֿען האָבען אַ גוטען נעגער צו באַדינען זיי. דעריבער ווייל ער זעהען צי איך קען שרייבען און וועל פּאַסען פֿאַר זיי, וואָרים זיי דאַרפֿען האָבען אַ נעגער וואָס קען שרייבען. האָט ער מיר געהייסען אויפֿשרייבען עטליכע שורות אויף אַ ווייסען בלעטעל פּאַפּיר. ער האָט מיר געהייסען שרייבען: „אַ לאַנגער, דאַרער, שוואַרצער נעגער האָט דאָס אַליין געטאָן.״ מיסטער פֿרענק האָט מיר געזאָגט, אַז ער וועט דאָס אַוועקשיקען צו זיין מוטער אין ברוקלין, צו ווייזען איהר ווי אַזוי איך שרייב. דערנאָך האָט מיסטער פֿרענק גענומען אַ ברוינע בלעטעל פּאַפּיר און איך האָב אים אַליין אױפֿגעשריבען עטליכע שורות.

עם הייסט, אַלזאָ, אַז פֿרייטאָגס האָט פֿרענק קאָנלי׳ן דיקטירט די צעטעלעך — כלומר׳שט מיט׳ן צוועק צו האָבען אַ מוסטער פֿון זיין שרייבען; אין אמת׳ן אָבער ווייל פֿרענק האָט גע־דאַרפֿט די צעטעלעך האָבען צו אַ טייוועלישען מאָרד — צו מאַכען אַז די פּאָליציי זאָל מיינען אַז דעם מאָרד איז באַגאַנגען אַ לאַנ־גער, דאַרער, שוואַרצער נעגער.

קאָנלי אַליין איז געווען אַ דיקליכער און ניט קיין הויכער; און ניט קיין שוואַרצער, נאָר אַ ברוינער נעגער. האָט פֿרענק, הייסט עס, דיקטירענדיג דעם צעטעלע, איהם אומישנע געהייסען399שרייבען, אַז דער מערדער איז געווען פּונקט פֿאַרקעהרט — הויך, דאַר און זעהר שוואַרץ — כדי עס זאָל ניט פֿאַלען קיין חשד אויף קאָנלי׳ן.

אַזוי איז געווען פֿרענק׳ס מיין, לויט קאָנלי׳ס מעשה. און פֿרענק אַליין האָט (לויט דער זעלבער מעשה) אויפֿגעשריבען דעם צווייטען צעטעלע.

דער מאָרד איז באַגאַנגען געוואָרען דעם נעכסטען טאָג, שבת. אָבער פֿרענק, הייסט עס, האָט די צעטעלעך צוגעגרייט מיט אַ טאָג פֿריהער. פֿאַרוואָס? — ווייל ער האָט פֿרייטאָג שוין געהאַט אין זינען, אַז מאָרגען וועט צו איהם קומען די מיידעל, מערי פֿייגאָן, און ער וועט איהר פֿאַרגוואַלטיגען און טויטען. און דערצו האָט ער גלייך אַריינגענומען אַלס עדות אַ נעגער, וועמעס אַרבייט עס איז געווען צו פֿאַרקעהרען די פּלאָנים אין דער פֿעק־טאָרי!..

אַז ער איז יענעם שבת געווען אין דער פֿעקטאָרי, האָט קאָנלי ווידער געלייקענט.

באַמערקט: די צוויי צעטעלעך, וואָס מען האָט געפֿונען לעבען דעם טויטען קערפּער, זיינען געווען געשריבען מיט דער זעלבער האַנדשריפֿט. דאָך האָט קאָנלי געזאָגט, אַז ער האָט געשריבען נאָר איין צעטעלע און פֿרענק דעם צווייטען. אַז צוויי מענשען — איבערהויפֿט נאָך איינער אַזוי ווי קאָנלי און דער צווייטער אַזוי ווי פֿרענק — שרייבען ניט אויפֿ׳ן זעלבען שטייגער, דאָס איז איהם אין זיין אונאויסענאַנד-קיטרען זינען ניט אַרויפֿגע־קומען. אַז יעדער מענש האָט זיין באַזונדערע האַנדשריפֿט, פּונקט ווי ער האָט זיין באַזונדערען אָנבליק, פֿון אַזאַ זאַך האָט זיין אונענטוויקעלטער מוח קיין מאָל ניט געטראַכט.

מיט עטליכע טעג שפּעטער האָט קאָנלי גערופֿען צו זיך די דעטעקטיווס און זיי געזאָגט, אַז ער וויל מאַכען אַ דריטען גע־שוואָרענעם סטייטמענט^*) און אַז איצט וועט ער פּאָזיטיוו אויס־זאָגען דעם גאַנצען אמת. אין דעם דאָזיגען דריטען סטייטמענט400האָט ער צוגענעבען, אַז די צעטעלעך זיינען געשריבען געוואָרען ניט פֿרייטאָג, נאָר שבת. דאָס איבעריגע האָט ער אָבער איבערגע־לאָזען צו זיין צווייטען סטייטמענט. די דעטעקטיווס האָבען איהם אָבער ניט געלאָזען צורוה. זיי זיינען צו איהם צוגעשטאַנען ער זאָל אויסזאָגען דעם ריינעם אמת.

אַז זיין ערשטער, צווייטער און דריטער סטייטמענט זיינען אַ לעכערליכער אונזין — דאָס איז געווען צו דייטליך. האָבען זיי געוואָלט פֿון איהם אַרויסקריגען אַ פֿערטען סטייטמענט, אַזאַ וואָס זאָל זיך כאָטש אַביסעל לייגען אויפֿ׳ן שכל. זיי האָבען דער־נאָך אַליין דערצעהלט, אַז זיי האָבען איהם געגעבען די „טהוירד דינרי״ (דאָס הייסט געמוטשעט, ניט געגעבען עסען, ניט געגעבען קיין וואַסער צו טרינקען, ניט געלאָזען שלאָפֿען, און אפֿשר גע־שלאָגן), ביז ער האָט שוין קיין כח ניט געהאַט אויסצוהאַלטען און ער האָט זיך פֿאַלשטענדיג מודה געווען פֿאַר זיי. אַזוי האָבען זיי באַריכטעט דעם סאַליסיטאָר דזשענעראַל, און שפּעטער אין קאָורט (גערישט).

קורץ, דזשים קאָנלי האָט געמאַכט אַ נייעם סטייטמענט. דיזען מאָל, האָט ער פֿאַרזיכערט, זאָגט ער שוין דעם אבסאָלו־טען אמת. ער האָט זיך פֿאַר זיי געשוואָרען מיט טויטע שבועות וועגען דעם.

אין דעם דאָזיגען סטייטמענט נומער 4, האָט קאָנלי דער־צעהלט, אַז פֿרענק האָט טאַקע מיט איהם גערעדט פֿרייטאָג, אָבער אַז דאַן האָט ער איהם געזאָגט ניט מעהר ווי אַ פֿאָר ווערטער. ער האָט איהם נעמליך געהייסען קומען מאָרגען, כאָטש עס וועט זיין אַ יום-טוב, וואָרים ער דאַרף זיך מיט איהם דורכשמועסען וועגען אַ געוויסען ענין. מאָרגען, שבת, ווען קאָנלי איז געקומען, האָט פֿרענק איהם געהייסען וואַרטען אויפֿ׳ן אונטערשטען עטאַזש, דאָ וואו מען קומט אַריין פֿון גאַס. עס וועט קומען מערי פֿייגאָן, זאָל זי אַרויפֿקומען צו איהם, צו פֿרענק׳ן אין אָפֿיס, וועלכער איז געווען אויבען, אין טרעפּ אַרויפֿצוגעהן, און ער, קאָנלי, זאָל וואַרטען אונטען. אַזוי האָט קאָנלי געטאָן. מערי איז גע־קומען. קאָנלי האָט געטאָן ווי דער סופּעראינטענדענט האָט איהם געהייסען. דערנאָך, ווען קאָנלי איז אַרויפֿגעקומען צו פֿרענק׳ן401אין אָפֿיס, האָט ער געפֿונען אַז ער האָט די מיידעל ערמאָרדעט. פֿרענק האָט איהם געבעטען ער זאָל דעם קערפּער אַרונטערטראָגען אין בייסמענט.

קאָנלי האָט עס דערצעהלט מיט אַ סך איינצעלהייטען, וועל־כע מיר היפֿען פֿאַרלויפֿיג איבער. וואָרים שפּעטער האָט ער דאָס איבערגעזאָגט מיט נײע איינצעלהייטען און מיט נײע ענדערונ־גען (דאָס איז געווען זיין סטייטמענט נומער פֿינף, מיט אַ פֿינפֿטען נוסח).

צו דעם וועלען מיר קומען שפּעטער אַביסעל. דאַן וועלען מיר דאָס איבערגעבען אין גאַנצען, וואָרים דעם דאָזיגען פֿינפֿטען סטייטמענט האָט קאָנלי געמאַכט אין קאָורט (גערישט), אָפֿיציעל אַלס עדות אויפֿ׳ן טרייעל געגען פֿרענק׳ען.

ווען קאָנלי האָט פֿאַר די דעטעקטיווס געמאַכט זיין סטייט־מענט נומער פֿיר, האָט ער דערביי באַמערקט:

„דאָס אַליין האָב איך פֿריהער אייך ניט געוואָלט אויסזאָגען, איך האָב ניט געוואָלט אַז מר. פֿרענק זאָל אַריינפֿאַלען, וואָרים ער האָט מיר צוגעזאָגט, אַז אויב מען וועט מיך אַרעסטירען פֿאַר די־זער געשיכטע, וועט ער מיך שוין אַרויסנעמען.״

אַז דאָס איז אויך אַ ליגען איז איבעריג צו זאָגען, וואָרים ער האָט די שולד אַרויפֿגעוואָרפֿען אויף פֿרענק׳ען גלייך ווי ער איז געצוואואונגען געוואָרען זיך מודה צו זיין אַז ער קען שרייבען.

מען באַהאַלט פֿון דער גרענד דזשורי אַז קאָנלי האָט געשרי־בען די צעטעלעך און זי גיט אַרויס אַן אינדייטמענט געגען פֿרענק׳ען. — אַ ווייסע פֿרוי האָט יענעם שבת בייטאָג גע־זעהן אַ פֿאַרבאַרגענעם נעגער אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי.

אַז קאָנלי קען שרייבען און אַז ער האָט געשריבען איינע פֿון די „מאָרד צעטעלעך״, האָט ער זיך מודה געווען דריי וואָכען נאָך דעם מאָרד. אין דיזע דריי וואָכען האָבען די דעטעקטיווס און דער סאָליסיטאָר-דזשענעראַל געהאַלטען אין פֿאַרזיכערען דעם עולם, אַז זיי האָבען אַ פֿאָלשטענדיגען קייס פֿון באַווייזע, אַז פֿרענק איז דער מערדער. די גאַנצע צייט האָבען זיי וועגען דעם402געפּויקט אין דער פּרעסע און געהאַלטען אין קאָכען די בלוט ביי דעם מאַב געגען איהם. פּלוצלינג זאָגען אַז זיי האָבען גע־האַט אַ טעות, און אָנהויבען אַן אויפֿריכטיגע נייע אונטערזוכ־כונג וועגען קאָנלי׳ס שייכות צו דעם מאָרד — דאָס וואָלט הייסען זיך ערקלעהרען באַנקראָט. דאָס וואָלט אַרויסגערופֿען שפּאַט און צארן אין דעם עולם אין וועלכען זיי האָבען מיט אַזוי פֿיל אַריינגעאַרבייט אַן איבערצייגונג, אַז פֿרענק איז דער שולדינער.

אַז זיינע העננט האָבען געשריבען איינ׳נס פֿון די צוויי צע־טעלעך האָט דזשים קאָנלי זיך מודה געווען זיבען אוהר אין דער פֿריה, מאַי דעם 16טען. די „גרענד דזשורי״^*) איז זיך צוזאַמענ־געקומען עטליכע שטונדען שפּעטער. עס איז געווען די פּליכט פֿון דעם סאַליסיטאָר-דזשענעראַל — היו מ. דאָרסי האָט ער גע־הייסען — איהר מיטצוטיילען דיזען העכסט וויכטיגען פֿאַקט און איהר צו ערקלערען, אַז אַרויסצוגעבען אַן אינדאַיטמענט געגען פֿרענק׳ען דאַרף מען אונטער די נייע אומשטענדען זיך ניט איי־לען; אַז מען דאַרף גרינדליך אונטערזוכען די צעטעלעך און די אומשטענדען אונטער וועלכע קאָנלי האָט זיי געשריבען. ווען ער טוט אַזוי, וואָלט דער צארן פֿון די מאַסען אָפּגעקעהרט געוואָרען פֿון פֿרענק׳ען אויף קאָנלי׳ן. יעדענפֿאַלס, וואָלט דער עולם דאַן געווען געגרייט נאַכצופֿאָלגען דער אונטערזוכונג מיט אַ וואונש צו דערגראַהן דעם אמת.

דאָרסי האָט אָבער אַזוי ניט געטאָן. ער האָט דעם נייעם פֿאַקט פֿון דער גרענד דזשורי פֿאַרבאָרגען, און זי האָט דעם אינ־דאַיטמענט געגען פֿרענק׳ען אַרויסגעגעבען. דורך דעם איז דער אַנטי-פֿרענק געפֿיהל פֿון דעם מאַב פֿאַרפֿילפֿאַכט געוואָרען. מען האָט געפֿאָדערט פֿרענק׳ס בלוט.

אַנשטאַט די צעטעלעך ריכטיג צו באַטראַכטען און קאָנלי׳ס באַוועגונגען אין דעם טאָג פֿון דעם מאָרד גענוי אויסצופֿאָרשען, איז די פּאָליציי און דער סאַליסיטאָר דזשענעראַל לכתחילה געווען403געניגט צו גלויבען יעדען תירוץ, וואָס ער האָט זיי געגעבען. אַנשטאַט צו זיין זיינע באַשולדיגער, האָבען זיי געאַרבייט אַלס זיינע טרייע פֿאַרטיידיגער. קאָנלי׳ס אינטערעסען זיינען געווען זייערע אינטערעסען.

מאַטערענדיג איהם מיט זייערע פֿראַגען, האָבען זיי איהם אייגענטליך געלערענט ווי צו „פֿיקסען״ זיינע לעכערליכע סטייט־מענטס. עס האָט געהייסען אַז זיי ערקלערען איהם ווי אונגלויב־ליך עס איז די מעשה, וואָס ער דערצעהלט, און זיי ווייזען איהם וואו עס שטעקט ביי איהם אַ ליגען, און זיי פֿאָדערען פֿון איהם ער זאָל זאָגען דעם אמת. אָבער צו דער זעלבער צייט האָט דאָס געהאַט גאָר אַן אַנדער טעם: צי ווילענדיג, צי ניט-ווילענדיג, צי זיי האָבען דאָס געטאָן אומישנע, צי האַלב־אומישנע, צי דורכאויס אומגערן און דורך זייער פֿראָווינציעלע נאַרישקייט — אַבי זיי האָבען איהם געלערענט וואָס צו זאָגען. זיי האָבען איהם אַרויפֿגעפֿיהרט אויף אַ וועג; געגעבען איהם אָנצוהערענישען ווי אַזוי צו ענדערען זיינע ליגענס אַזוי, אַז עס זאָל מעגליך זיין זיי אָנצונעמען פֿאַר אן אמת.

קאָנלי האָט געלייענט די צייטונגען, און די צייטונגען זיי־נען געווען פֿול מיט מעשות וועגען פֿרענק׳ס אונאַנשטענדינע אויפֿפֿיהרונגען; אויך האָבען די צייטונגען געדרוקט אַנצוהערע־נישען און דייטליכע סטייטמענטס פֿון דער פּאָליציי געגען פֿרענק׳ען. דאָס אַליין האָט דעם ביטערן קאָנלי געדינט אַלס מאַ־טעריאל. דאָס האָט איהם געוויזען, וואָס דער סאַליסיטאָר-דזשע־נעראַל דאַרף האָבען, און אויף דיזען גרונט, מיט דער הילף פֿון די לעסאָנס וואָס די דעטעקטיווס האָבען איהם געגעבען, האָט קאָנלי געביטען זיינע סטייטמענטס אום זיך צו ראַטעווען.

ער האָט באַלד דערשמעקט, אַז די פּאָליציי וויל ער זאָל זיך ראַטעווען, אַז פֿאַר איהר איז וויכטיג אַז פֿרענק זאָל געהן צו דער תליה, און ער איז געווען אַ גוטער תלמיד.

די נאאיווע פּראָווינציעלע דעטעקטיווס האָבען דאָס אַליין דערצעהלט, ווען זיי זיינען געווען עדות ביי פֿרענק׳ס טרייעל.

„מיר האָבען איהם ערקלערט, אַז אַזאַ אַנטוואָרט וועט ניט404טויגען, אַז ער וועט מוזען דערצעהלען אַ בעסערע געשיכטע״ — האָט אַ דעטעקטיוו מיט׳ן נאָמען סקאַט עדות געזאָגט.

און דעם נעקסטען מאָל האָט קאָנלי שוין פֿאַרסטשאַבעט די לעכער וואָס זיי האָבען איהם אָנגעוויזען אין זיין ערצעהלונג, און עס איז אַרויסגעקומען אַ „בעסערע געשיכטע״, דאָס הייסט אַזאַ, וואָס האָט די דעטעקטיווס מעהר צופֿרידענגעשטעלט.

קאָנלי האָט זיך אַליין געהאַלטען ביי דאָס זיינינע, אַז די צע־טעלעך זיינען געשריבען געוואָרען פֿרייטאָג, מיט אַ טאָג פֿריהער ווי דער מאָרד איז געשעהן. עס איז געווען דייטליך אַז ער טוט דאָס, ווייל ער וויל זיך אָפּצאַמען פֿון יעדען אַנטייל אין דעם מאָרד. דער מאָרד איז באַגאַנגען געוואָרען שבת, און ער איז גאָר דערביי ניט געווען.

„מיר האָבען איהם געגעבען צו פֿאַרשטעהן, אַז עס איז לע־כערליך צו גלויבען, דאָס פֿרענק האָט שוין פֿרייטאָג נעהאַט אין זינען, אַז מאָרגען וועט ער די מיידעל ערמאָרדען״ — האָט סקאַט שפּעטער דערצעהלט ביים טרייעל.

ענדליך האָט קאָנלי איבערגעביטען די געשיכטע און געמאַכט זיין דריטען געשוואָרענעם סטייטמענט, אין וועלכען ער האָט דער־צעהלט, אַז די צעטעלעך זיינען געשריבען געוואָרען שבת, נאָכ׳ן מאָרד.

אָבער דערצו האָט ער דאָך שוין אויך געמוזט זיך מודה זיין, אַז ער איז יענעם שבת געווען אין דער פֿעקטאָרי יא געווען. און דאָס האָט ער אויך געטאָן ערשט דאַן, ווען ער איז געצוואואונגען געוואָרען דערצו. דערביי האָט אַ וויכטיגע ראָלע געשפּילט אַ ווייסע פֿרוי, מיט׳ן נאָמען וויהיט.

דער מאַן פֿון דיזער פֿרוי האָט געאַרבייט אויפֿ׳ן פֿערטען פֿלאָר אין דער פֿעקטאָרי. ער און נאָך אַ מאַן האָבען דאַרטען עפּעס פֿאַרריכט, איבערגעאַרבייט. זיי האָבען דעם יום-טוב ניט גע־האַלטען און יענעם שבת האָבען זיי געאַרבייט ווי אַלע טאָג. אַלזאָ, האָט מיסעס וויהיט איהר מאַן דאַן באַזוכט ביי זיין אַר־בייט. דאָס איז געווען נאָך צוועלף אַ זייגער. מיט אַ פֿאָר טעג שפּעטער, ווען זי האָט געהערט וועגען דעם מאָרד, האָט זי דער־צעהלט, אַז שבת בייטאָג, בשעת זי איז געקומען אין דער פֿעק405מאַרי, און איז געגאַנגען פֿון דעם אַריינגאַנג צו די טרעפ צו, איז לעבען דעם עלעוויטאָר, הינטער באַקסעס (קעסטלעך) געזעסען אַ נעגער. דאָס וואָס ער האָט זיך פֿאַרשטעלט מיט די קעסטלעך, האָט איצט אין איהר אַרויסגערופֿען אַ חשד, אַז ער איז אפֿשר געווען פֿאַרבונדען מיט דעם פֿאַרברעכען. ווער דער דאָזיגער נעגער איז געווען, האָט זי אַבער ניט געוואוסט. מען האָט איהר גענומען אין פֿריזאָן זי זאָל באַקוקען די שוואַרצע וואָס זיינען דאַרטמאָ געזעסען, אפֿשר וועט זי איהם דערקענען. זי האָט איהם אַבער ניט דערקענט, וואָרים יענעם שבת האָט זי זיין פֿנים גוט ניט געקענט באַמערקען. ער האָט זיך פֿאַרשטעלט מיט די באַקסעס, און אין יענעם ווינקעל ביי די טרעפ איז איבערהויפֿט געווען טונקעל.

„ווען ער האָט איהר דערזעהן אין פֿריזאָן איז ער געוואָרען אַזוי צושראָקען, אַז ער האָט אָנגעהויבען צו בייסען די ליפען, און נערוועז צו קנעטען דעם סיגאַרעט, וואָס ער האָט געהאַלטען אין דער האַנט. אויך אין סעקונדע איז ער ניט אַיינגעשטאַנען אויף אין אָרט". — אַזוי האָט דערזאָגט עדות געזאָגט איינער פֿון די פֿריזאָן־ווערטער, וועלכער איז געווען דערביי.

דעם זעלבען טאָג ווען מען האָט מיסעס וווהיט געבראַכט באַקוקען די נעגערס אין פֿריזאָן, האָט קאָנלי זיך מודה געווען, אַז ער איז יענעם שבת געווען אין דער פֿעקטאָרי.

אַ מיידעל, וואָס האָט געאַרבייט אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, האָט דערצעהלט דאָס פֿאָלגענדע: איין מאָל, איידער מען האָט קאָנלי'ן אַרעסטירט, האָט זי אין קאָנלי'ס אַנגעזיכט פֿאַר אַדערע פֿרויען געמאַכט אַ באַמערקונג, אַז אויב די פֿאַליציי וועט געפֿינען דעם מערדער, וועט זיך געווים אַרויסשטעלען, אַז דאָס איז דער נעגער, וועמען מיסעס וווהיט האָט געזעהן הינטער די באַקסעס. קאָנלי האָט דאַן געהאַלטען אין פֿאַרקערען דעם פֿלאָר. ווען ער האָט דערהערט איהרע ווערטער, איז ביי איהם אַרויסגעפֿאַלען דער בעזים פֿון די הענט, און ער איז אַרויס פֿון צימער. ווען מען האָט איהם אַרעסטירט האָט זי זיך דערמאָנט די סצענע. אַז קאָנלי האָט געשריבען נאָר איינעם פֿון די מאָרד־צעטעלעך, און פֿרענק דעם צווייטען — ביי דעם האָט זיך קאָנלי גע406האַלטען אין אַלע פֿיר סטייטמענטס וואָס ער האָט געמאַכט פֿאַר'ן טרייעל. די דעטעקטיווס האָבען איהם אַבער אָנגעוויזען, אַז דאָס וועט קיינער ניט גלויבען, וואָרים די האַנדשריפֿט איז דאָך די זעלבע. ערשט דערנאָך, אין דעם סטייטמענט, וואָס ער האָט געמאַכט ביים טרייעל, אַלס עדות, האָט ער ענדליך געזאָגט, אַז ער האָט געשריבען ביידע צעטעלעך. ער האָט אַבער גע'טענה'ט אַז פֿרענק הייסט זיי איהם דיקטירט.

ווען די צייטונגען האָבען מיט די גרעסטע בוכשטאַבען „גע'פֿיטשורט" די סענסאַציע, דאַס די פֿאַליציי האָט ענטדעקט אַז קאָנלי קען שרייבען, האָט דאָס נאַטירליך געמאַכט דעם איינדרוק אַלס אַן ענטדעקונג צו גונסטען פֿון פֿרענק'ען — אַז דער שולדיגער איז נאָר ניט ער, נאָר קאָנלי. די פֿאַליציי אַבער האָט דיזע ענטדעקונג גיברויכט אַלס אַ סענסאַציאַנעלען באַווייז געגען פֿרענק'ען — אַז פֿרענק האָט די צעטעלעך דיקטירט קאָנלי'ן אום צו פֿאַרבאַרגען דעם מאָרד, וואָס ער, פֿרענק, איז באַגאַנגען. די איבערצייגונג אַז דער מערדער איז פֿרענק איז, אַ דאַנק דער פֿאַליציי, שוין געווען אַזוי טיף איינגעוואָרצעלט אַז פֿון אַ נייעם שולדיגען האָט די פֿאַליציי שוין ניט געוואַנט צו רעדען. פֿרענק האָט געמוזט זיין דער קרבן און די שטאַרקסטע באַווייזע פֿון זיין אונשולד האָבען געמוזט דינען אַלס די שטאַרקסטע באַווייזע פֿון זיין שולד. עס קען אפֿשר קלינגען צו שטוינענד, צו אוננאַטירליך. דער לעזער וועט זיך אַבער באַלד איבערצייגען, פֿונקט ווי איך האָב זיך איבערצייגט, אַז אַזוי איז דאָס טאַקע געווען. אַבסאָלוט אַזוי.

די דעטעקטיווס האָבען קאָנלי'ן ניט געלערענט דירעקט צו דערצעהלען אַ לינגערישע מעשה, אַז פֿרענק האָט איהם די מאָרד־צעטעלעך דיקטירט. אינדירעקט אַבער האָבען זיי איהם אויף דיזער מעשה אַרויפֿגעפֿיהרט. אינדירעקט האָבען זיי איהם געלערענט, וואָס ער זאָל ניט זאָגען, און פֿון דעם האָט ער שוין פֿאַרשטאַנען, וואָס ער זאָל יאָ זאָגען. זיי האָבען איהם אָנגעוויזען וואו ער ווידערשפּרעכט זיך, און ער האָט פֿאַרשטאַנען, ווי אַזוי דאָס צו פֿאַרריכטען.

די פֿיר פֿאַרשידענע סטייטמענטס וואָס קאָנלי האָט געמאַכט407איידער ער איז געקומען צום טרייעל אַלס עדות זיינען געווען פֿיר לעסאָנס (לעקציעס), וואָס די דעטעקטיווס האָבען איהם געגעבען. ביים טרייעל איז ער שוין געווען „אויסגעשטודירט". דאָרטען האָט ער דערצעהלט „די גאַנצע געשיכטע פֿון דעם מאָרד", לויט די ערקלערונגען וואָס די דעטעקטיווס האָבען אין איהם אַריינגעקנעלט.

און טאָמער וועט זיך אימיצען דוכטען אַז איך פֿיהל אַזוי, ווייל איך בין אַ איד, האָבען קריסטען, וועלכע האָבען די קיים גענוי דורכגעשטודירט, און וועגען איהר געפֿיהלט פֿונקט אַזוי ווי איך.

דערווייל וועט זיין גענוג צו דערמאַנען אַ באַרימטען אַמעריקאַנער זשורנאַליסט, פֿ. ס. קאָננאַלי, וועלכער האָט אין 1914 פֿאַרבראַכט דריי וואָכען אין אַטלאַנטא שטודירענדיג די פֿרענק געשיכטע און וועלכער האָט וועגען דעם ענין דערנאָך געהאַט צוויי לאַנגע אַרטיקלען אין „קאָליער'ס וויקלי", (דעם 19טען און 26טען דעצעמבער, 1914). ער איז געווען טיף איבערצייגט אין פֿרענק'ס אונשולד, פֿונקט ווי אָהן אַ צאָהל אַנדערע קריסטען זיינען אין דעם געווען איבערצייגט. ער האָט וועגען דער קיים געשריבען מיט בלוט און גאַל אַנשטאָט טינט, קען מען זאָגען. און „קאָליער'ס וויקלי" — איינער פֿון די צוויי פֿאַרשפּרייטסטע און איינפֿלוסרייכסטע וועכענטליכע זשורנאַלען אין אַמעריקא, האָט זיינע אַרטיקלען געדרוקט טראָץ דעם, וואָס זיי האָבען איהם מסתמא געקאָסט אַ סך סירקוליישאָן אין דער סאָוטה.^*)

אונטער פֿרענק'ס בילד אין „קאָליער'ס וויקלי", דעם 19טען דעצעמבער, 1914, וואו עס איז געדרוקט געווען דער ערשטער פֿון קאָננאַלי'ס צוויי אַרטיקלען, איז געשטאַנען:

„ליאָ פֿרענק, וועלכער איז פֿאַראורטיילט צום טויט... יעדער אויספֿאָרשער און צייטונגס־מאַן, וואָס איז געשיקט געוואָרען קיין אַטלאַנטא אונטערזוכען די קיים, האָט — ווי ווייט איך ווייס — צוריקגעקעהרט זיין גלויבען אין פֿרענק'ס אונשולד און דריי דעטעק408טיווס, וואָס האָבען געאַרבייט אויף דער קיים, האָבען רעזיגנירט, ווייל זייער געוויסען האָט זיי ניט ערלויבט צו פֿאַרפֿאָלגען פֿרענק'ען".

פֿרענק'ס טרייעל האָט זיך אָנגעפֿאַנגען דעם 26טען יולי, 1913. דער הויפֿט עדות געגען איהם איז געווען קאָנלי. ער איז אייגענטליך געווען די גאַנצע קיים פֿאַר דער אָנקלאַגע. ער האָט פֿרענק'ען דירעקט אַרויסגעשטעלט אַלס דעם מערדער פֿון מערי פֿייגען, און זיך אַלס אַן עדות, וואָס איז געווען כמעט דערביי, אַבער דאָך ניט דערביי, בשעת דער פֿאַרברעכען איז באַגאַנגען געוואָרען. די וויכטיגסטע פֿונקטען אין זיין געשיכטע — ריכטיגער געזאָגט, דער פֿינפֿטער נוסח פֿון זיין געשיכטע, איז באַשטאַנען אין פֿאָלגענדען:

פֿרענק האָט אין דער פֿעקטאָרי געפֿיהרט הולטאַיסקע הוליאַנקעס און ער, קאָנלי, איז געווען זיין פֿאַרטרויטער מענש אין זיי. שבת ביינאַכט פֿלעגען צו איהם אין אָפֿיס, אויפֿ'ן צווייטען פֿלאָר, קומען אויסגעלאַסענע פֿרויען. ווען דאָס פֿלעגט פֿאָרקומען, פֿלעגט קאָנלי זיצען אונטען אויפֿ'ן ערשטען פֿלאָר^*) און וואַטשען (אַכטונג געבען) אַז קיינער זאָל ניט אַריינקומען אין409בשעת ער האָט דאָס דערצעהלט זיצענדיג אויפֿ'ן עדות־שטוהל, האָט קאָנלי דערמאָנט עטליכע פֿאַלען, שבתים נאָך מיטאָג, ווען פֿרענק האָט אין זיין אָפֿיס פֿאַרבראַכט מיט פֿרויען. אַ געוויסע סצענע האָט ער געשילדערט מיט באַזונדערס־אונאָנשטענדיגע איינצעלהייטען. דאָס איז געווען אַ סצענע פֿון אַ קרענקליך־הולטאַישען כאַראַקטער, פֿון אַזאַ סאָרט, אין וועלכען עס באַטייליגען זיך בלויז הולטאַיעס פֿון אַ ספּעציעלען אוננאַטירליכען טיפ. און ער האָט געזאָגט, אַז אין דער זעלבער ראָלע האָט ער פֿרענק'ען געזעהן עטליכע מאָל (אַזוי ווייט האָט ער זיך פֿאַרטרויט פֿאַר איהם!).

פֿרייטאָג, דעם 25טען אַפּריל, 1913, האָט פֿרענק איהם גע־הייסען מאָרגען קומען אין פֿעקטאָרי. אמת, עס וועט זיין אַ יום־טוב. ער דאַרף איהם אָבער האָבען. שבת אין דער פֿריה האָט פֿרענק זיך מיט איהם געטראָפֿען אויפֿ'ן גאַס, אויפֿ'ן קאָרנער פֿון נעלסאָן און פֿאָרסיטה סטריט, ניט ווייט פֿון דער פֿעקטאָרי. זיי האָבען דאָרטען געשמועסט. שפּעטער, פֿאַר צוועלף אוהר, האָט זיך קאָנלי געזעצט אויף זיין געוועהנליכען פּלאַץ, אויף דעם ערשטען פֿלאָר פֿון דער פֿעקטאָרי, אין אַ טונקעלען ווינקעל לעבען דעם עלעוויטאָר. פֿרענק האָט איהם געהייסען זיצען הינטער באַקסעס. וואָרים ער, פֿרענק, האָט ניט געוואָלט אַז דאַרלי, זיין אַסיסטענט, זאָל זעהן קאָנלי'ן און פֿרעגען קשיות, צו וואָס מען דאַרף איהם אין אַזאַ טאָג. אַזוי איז ער געזעסען און באַמערקט עטליכע מיידלעך, וואָס זיינען געקומען נאָך זייערע ענוועלאָפּס (קאָנווערטען מיט שכירות). באַלד איז אַרויפֿגעקומען מערי פֿייגען, און איניגע מינוטען נאָך איהר — אַ מיידעל מיט'ן נאָמען מאָנטין סטאַואַווער. מיסס סטאַואַווער איז באַלד אַרונטערגעקומען צוריק. מיסס פֿייגען אַבער איז געבליבען אויבען. קאָנלי האָט אויבען געהערט טריט. עס האָט זיך געהערט ווי צוויי מענשען געהען פֿון פֿרענק'ס אָפֿיס צו דעם מעטאַל צימער צו, וועלכער האָט זיך געפֿונען ביי 150 אָדער 170 פֿוס פֿון פֿרענק'ס אָפֿיס. אימיצער האָט דאָרטען אַ געשריי געטאָן, ווי פֿון וועה־טאָג. דערנאָך האָט קאָנלי געהערט ווי אימיצער לויפֿט אויף די „טיפֿקעס". דאַן האָט קאָנלי איינגעדרעמעלט. נאָך עטליכע410מינוטען זיינען פֿאַריבער. פֿרענק האָט אויבען אַ טופֿע געטאָן מיט'ן פֿוס, און קאָנלי איז צוגעגאַנגען צו דער גאַס־טיר און איהר פֿאַרשלאָסען. דערנאָך האָט פֿרענק אויבען אַ פֿייף גע־טאָן און קאָנלי האָט די טיר אָפֿגעשלאָסען און איז אַרויפֿגע־גאַנגען צו פֿרענק'ען.

פֿרענק איז געשטאַנען און געצינטערט: אַ צאָן אָן אַ צאָן האָט ביי איהם געקלאַפּט. אין די הענט האָט ער געהאַלטען אַ לאַנגע שטריק.

פֿרענק האָט קאָנלי'ן דאַן דערצעהלט, אַז נאָך דעם ווי מערי פֿייגען האָט באַקומען איהר ענוועלאָפּ האָט זי געפֿרעגט אויב עס איז שוין אָנגעקומען מעטאַל צו איהר אַרבייט. ער האָט געענטפֿערט, אַז ער ווייס ניט און ער האָט איהר גערופֿען געהן מיט איהם אַ קוק טאָן. ער איז מיט איהר אַוועק אין מעטאַל צימער.

„איך האָב די מיידעלע געוואָלט האָבען" — האָט פֿרענק ווייטער דערצעהלט קאָנלי'ן (דאָס אַלץ האָט קאָנלי פֿאָרגעשטעלט אַלס עדות ביי פֿרענק'ס טרייעל) — „זי האָט מיר אָבער ענטזאָגט, האָב איך איהר געגעבען אַ זעץ און מסתמא איז דער זעץ געווען אַ צו־שטאַרקער, וואָרים זי איז געפֿאַלען און איהר קאָפ האָט זיך אָן עפּעס אָפֿגעשלאָגען. איך ווייס ניט ווי ערנסט די וואונד איז. דו ווייסט דאָך, איך בין ניט געבויט ווי אַנדערע מענער..."

— מיסטער פֿרענק האָט דאָס געזאָגט, ווייל איך האָב איהם געזעהן מיט פֿרויען אויף אַזאַ אַרט, ווי מען זעהט ניט קיין מענער, וואָס האָבען קינדער, — האָט קאָנלי ערקלעהרט, און דאָ האָט ער געשילדערט איינצעלהייטען, וועלכע קענען ניט געדרוקט ווערען.

פֿרענק האָט קאָנלי'ן געבעטען געהן אַ קוק טאָן אין דעם מעטאַל־צימער און ער האָט געזאָגט, אַז ער וועט איהם גוט באַ־פֿרידיגען. אַלזאָ, איז קאָנלי אַוועק אין דעם מעטאַל צימער. דאָרטען האָט ער די מיידעלע געפֿונען ליגענדיג אויפֿ'ן רוקען, אַ טויטע, מיט אַ שטריק פֿאַרצווינגען אַרום האַלז. אַ טוך איז געווען אַרומגעבונדען אונטער'ן קאָפ צו פֿאַרהאַלטען די בלוט. קיין411בלוט איז אַבער ניט געווען. קאָנלי האָט זיך אומגעקערט צו פֿרענק'ען און איהם באַריכטעט אַז די מיידעל איז טויט.

„שאַ! מאַך אַ שווייג!" האָט פֿרענק געזאָגט.

„איך האָב אַ קוק געטאָן אויפֿ'ן זייגער" — האָט קאָנלי ווייטער עדות געזאָגט — „עס איז דאַן געווען פֿיר מינוטען צו איינס".

ווייטער האָט ער דערצעהלט, אַז פֿרענק האָט איהם גע־הייסען איינוויקלען דעם טויטען קערפֿער אין אַ שטיק קלאָטה (לייוונט אָדער עפּעס אַן אַנדער זאָרט טוך) און דאָס אַרויסטראָגען פֿון דעם מעטאַל צימער. ער (קאָנלי) האָט דאַן גענומען אַ שטיק „בעד טיק" (אַ לייוונט מיט שמאָלע פּאַסען, פֿון וועלכען מען מאַכט ציכען צו מאַטראַצען און די איינווייניגסטע ציכען צו קישענס), אין דעם האָט ער איינגעוויקעלט דעם קערפֿער און איהם אַרויסגעטראָגען. (דאָ איז וויכטיג צו באַמערקען, אַז אין זיינעם אַ פֿריהערדיגען סטייטמענט האָט קאָנלי געזאָגט, אַז ער האָט דעם קערפֿער אַריינגעלייגט אין אַ קראַקוסענעם זאַק, און ניט אַז ער האָט איהם איינגעוויקעלט אין „בעד טיק". פֿאַר וואָס ער האָט געמאַכט די ענדערונג וועלען מיר ווייטער זעהן.)

קאָנלי האָט געשילדערט ווי ער האָט דעם מת אַרויסגעטראָגען פֿון דעם מעטאַל צימער. עס איז געווען צו שווער און ווען ער איז צוגעקומען צו דעם דרעסינג רום, האָט ער גע־מוזט די משא אָפֿלאָזען. דער קערפֿער איז אַראָפֿגעפֿאַלען אויפֿ'ן פֿלאָר פֿון דעם קאָרידאָר.

פֿרענק האָט דאַן איהם געהאָלפֿען דעם קערפֿער אַריינטראָגען אין דעם עלעוויטאָר (ליפֿט). דאַן איז פֿרענק אַריינגעגאַנגען צו זיך אין אָפֿיס און איז פֿון דאָרטען צוריקגעקומען מיט אַ שליסעל אין האַנט. דאָס איז געווען דער שליסעל פֿון דעם עלעקטרישען מאָטאָר, פֿון וועלכען דער עלעוויטאָר האָט באַקומען זיין טרייב־קראַפֿט. פֿרענק האָט דעם מאָטאָר געעפֿענט און ער מיט קאָנלי'ן האָבען דעם קערפֿער אַראָפֿגעפֿיהרט אין בייסמענט (קעלער). דאָרטען האָט קאָנלי פֿון דער ערמאָרדעטער מיידעלע412אַראָפֿגענומען די „בעד טיק", גענומען דעם מת צו זיך אויפֿ'ן פּלייצע און איהם אַוועקגעטראָגען ווייטער אין בייסמענט אַריין. דער עלעוויטאָר איז ניט געווען דער איינציגער מיטעל אַרונ־טערצוגעהן אין בייסמענט. עס איז געווען אַ צווייטער מיטעל אויך. אויף דעם ערשטען פֿלאָר לעבען דעם עלעוויטאָר האָט אין דער פֿאָדערלאַנג זיך געעפֿענט אַ טיר און אונטען, אונטער דער טיר, איז געשטאַנען אַ לייטער. אָט איבער דיזען לייטער האָט מען געקאָנט אַראָפֿגעהן אין קעלער.

ווערענד קאָנלי האָט דעם קערפֿער אויף פּלייצע אַוועקגע־טראָגען ווייטער אין קעלער אַריין, איז פֿרענק איבער'ן לייטער צו־ריק אַרויפֿגעקומען אויפֿ'ן ערשטען פֿלאָר. דער עלעוויטאָר איז געבליבען וואַרטען אונטען אין בייסמענט. קאָנלי האָט אַוועקגע־לייגט די ערמאָרדעטע, ניט ווייט פֿון אַ הינטער־טיר און דאַן האָט ער זיך אומגעקוקט. מיט'ן עלעוויטאָר איז ער אַרויפֿגעפֿאַהרען צוריק צום ערשטען פֿלאָר, וואו פֿרענק האָט געוואַרט אויף איהם. דערנאָך איז פֿרענק אויך אַריין אין דעם עלעוויטאָר, און קאָנלי איז מיט איהם צוזאַמען אַרויפֿגעפֿאַהרען צום צווייטען פֿלאָר.

זיי זיינען אַריין אין פֿרענק'ס אָפֿיס. „גאָט מיינער!" האָט פֿרענק געזאָגט אַ צושראָקענער. „אָט געהט עמעס קלאַרט און קאַרינגטהיא האַלל!" (צוויי מיידלעך, וועלכע זיינען אויך געקומען נאָך זייערע ווייידושעס). אַלזאָ, האָט פֿרענק קאָנלי'ן פֿאַרשלאָסען אין זיין שראַנק, און ווען די צוויי מיידלעך האָבען שוין באַקומען זייערע ענוועלאָפּס און זיינען שוין אַוועקגעגאַנגען, האָט ער איהם אַרויסגעלאָזען.

— קענסט שרייבען? — האָט פֿרענק געפֿרעגט.

— אַביסעל — האָט קאָנלי געענטפֿערט.

פֿרענק האָט איהם אַוועקגעזעצט ביי זיין דעסק, און אַליין האָט ער זיך געזעצט לעבען איהם. ער האָט פֿון דעסק אַרויסגענומען אַ בלעטעל פּאַפּיר און איהם גענומען דיקטירען. דערנאָך האָט ער אַרויסגענומען אַ צווייטען בלעטעל און איהם ווייטער דיקטירט.

פֿרענק האָט איהם געגעבען 200 דאָלאַר און ער האָט איהם געהייסען געהן אין בייסמענט פֿאַרברענגען דעם קערפֿער אין413דעם פֿוירניים (אַן אויוון), וועלכער באַזאָרגט אַ גאַנצע געביידע מיט דאַמף הין — „צענטראַל הייצונג"). קאָנלי האָט גע־ענטפֿערט, אַז ער האָט מורא. האָט פֿרענק די צוויי הונדערט דאָ־לאַר ביי איהם צוגענומען צוריק.

— אַזוי האַנדעלט איהר? — האָט קאָנלי געזאָגט.

— עס וועט זיין אַלרייט, — האָט פֿרענק איהם פֿאַרזיכערט. — האַלט נאָר פֿאַרמאַכט דיין מויל. צו וואָס זאָל איך געהאַנגען ווערען? איך האָב רייכע עלטערען אין ברוק־לין. דאַנק ניט ווענען דיזער געשיכטע! קום מאָנטאָג צו דער אַרבייט, אַזוי ווי דו ווייסט פֿון קיין זאַך ניט און האַלט דיין מויל צוגעמאַכט. טאָמער אַרעסטירט מען דיך, וועל איך דיך אַרויסנעמען אויף בייל. קענסט קומען היינט אָוונט און דאָס מאַן?

— איך האָב געזאָגט „יאָ". איך האָב זיך באַשלאָסען צו קומען און באַקומען דאָס געלט צוריק.

— אויב דו קענסט ניט קומען, לאָז מיר וויסען — האָט פֿרענק געזאָגט — וועל איך נעמען די צעטעלעך און וועל זיי נעמען און וועל זיי אַוועקלייגען לעבען דעם קערפֿער.

— גוט, איך וועל זיין צוריק אין פֿערצינ מינוט אַרום, — האָב איך זיך אָבגערופֿען. איך האָב פֿרענק'ען איבערגעלאָזען אין דער פֿעקטאָרי און איך בין אַוועק אין אַ סאַלון (שענק). איך האָב אַ קוק געטאָן אויפֿ'ן זייגער. עס דאַן געווען צוואַנציג מינוטען צו צוויי. מיסטער פֿרענק האָט מיר געגעבען אַ פֿעקעל סינגאַרעטס און ווען איך האָב דעם פֿעקעל געעפֿענט, געהענדיג, האָב איך איינווייניג געפֿונען צוויי דאָלאַר. פֿון דעם סאַלון בין איך אַוועק אַהיים. איך האָב געשיקט נאָך וואַורשטעלעך. דער־נאָך האָב איך זיך צונויפֿגעניומען שלאָפֿען. איך האָב אַבער אָפֿגעשלאָפֿען ביז האַלב נאָך זעקס; בין איך שוין צו מיסטער פֿרענק'ען יענעם טאָג ניט געגאַנגען. מיר האָבען זיך געזעהן ערשט דינסטאָג. איך האָב געהאַלטען אין קערען דעם פֿעקטאָרי פֿלאָר. איז ער צו מיר צוגעגאַנגען און געזאָגט: „נעדענק'זשע: האַלט פֿאַרמאַכט דאָס מויל!" איך האָב געזאָגט „אָלרייט"; האָט414ער געזאָגט: ווען דו וואָלסט געקומען שבת צוריק און אונטען אין בייסמענט וואָלסטו געטאָן, וואָס איך האָב דיר געהייסען, וואָלט קיין טראָבעל ניט געווען".

אין פֿאַרלויף פֿון זיין ערצעהלונג האָט קאָנלי עטליכע מאָל פֿאַרגעשטעלט ווי פֿרענק שטופֿט מיט איהם, מעשה־חבר, ווי ער ניט איהם אַ לייכטען שטופֿ, אַ זעץ, אויף אַ שפּאַסיגען שטייגער. אַבער קיינער פֿון די אָפֿיס בעאַמטע אָדער אַרבייטער פֿון דער פֿעקטאָרי האָט דאָס קיינמאָל ניט געזעהן. אַזוי האָבען זיי אַלע געזאָגט, ווען זיי זיינען פֿאַרגעקומען אַלס עדות ביים טרייעל.

דאַרסי האָט אין קאָורט ביי קאָנלי'ן געפֿרעגט, אויב ער ווייס עפּעס וועגען מערי פֿייגען'ס דראָאיענע ביטעלע, האָט ער גענטפֿערט:

— איך האָב עס געזעהן ביי מיסטער פֿרענק'ען אויפֿ'ן דעסק, נאָך דעם ווי מיר האָבען דעם קערפֿער אַרונטערגעפֿיהרט אין בייסמענט. מיסטער פֿרענק האָט דערנאָך די ביטעלע גענו־מען און פֿאַרשלאָסען אין סייף (אייזערנער שראַנק).

דאָס איז געווען פֿאַר אַלעמען אַן איבעראַשונג, וואָרים פֿריהער האָט ער דאָס ניט דערמאָנט אין קיינעם פֿון זיינע סטייטמענטס. אפֿילו אין זיין פֿערטען סטייטמענט.

דערנאָך האָט אַ צייטונגס־מאַן מיט'ן נאָמען האַרלי ברענטאַש, אַ רעפּאָרטער פֿון דעם „אַטלאַנטא דזשוירנעל", עדות געזאָגט ווענין אַ געשפּרעך, וואָס ער האָט געהאַט מיט קאָנלי'ן אין פֿריזאָן. קאָנלי האָט איהם דערצעהלט „די גאַנצע געשיכטע פֿון דעם מאָרד". האַרלי האָט איהם געפֿרעגט אויב ער האָט געזעהן מערי פֿייגען'ס דראָאיענע ביטעלע, און ער (קאָנלי) האָט געענטפֿערט, אַז ער האָט די ביטעלע קיינמאָל ניט געזעהן.

ער האָט ברענטש'ען אויך געזאָגט, אַז פֿרענק האָט מערי'ן ער־מאָרדעט אין מאַילעט (וואָטער־קלאָזעט), אויפֿ'ן צווייטען פֿלאָר (ניט אין דעם מעטאַל צימער), און אַז ווען ער, קאָנלי, האָט די טויטע דערזעהען צום ערשטען מאָל, איז זי שוין געווען פֿאַרגליווערט און שטייף (דאָס הייסט, אַז דער מאָרד איז באַגאַנגען געוואָרען415אַ היבשע צייט פֿריהער). איצט, ביים טרייעל, האָט ער געלייקענט, אַז ער האָט דאָס אַלץ ברענטש'ען געזאָגט.

דער פֿונקט וועגען דער ביטעלע איז געווען איינער פֿון די וויכטיגסטע. וואָרים די וואָס האָבען געגלויבט אַז קאָנלי איז באַגאַנגען דעם מאָרד, האָבען געגלויבט אַז די טראַגעדיע איז אַרויסגעקומען דורך דעם, וואָס ער האָט ביי מערי'ן געבעטען געלט. וואו איז אַהינגעקומען די ביטעלע? — האָט מען גע־פֿרעגט די גאַנצע צייט. און קיין ענטפֿער איז ניט געווען. פֿלוצ־לינג האָט קאָנלי ערקלערט, אַז ער ווייס.

און דאָס איז ניט געווען די איינציגע די איינצעלהייט פֿון זיין מעשה, וואָס ער האָט פֿריהער ניט דערמאָנט, — אפֿילו אין זיין „סטייטמענט נומער 4", ווען ער האָט שוין „אויסגעזאָגט דעם גאַנצען אמת", ווי ער האָט פֿאַרזיכערט די דעטעקטיווס און דאַרסי'ן, — אפֿילו דענסטמאָל אויך ניט. צום ביישפּיל: די איינצעלהייט, אַז ער האָט געפֿונען פֿרענק'ען ציטערעדיג פֿון נערוועזיטעט און מיט אַ לאַנגע שטריק אין האַנט; אָדער די איינצעלהייט וועגען מערי'ם הוט און סליפּערס. אפֿילו אין זיין 4טען סטייטמענט האָט ער דיזע זאַכען ניט דערמאַנט. ערשט אין זיין 5טער מעשה, אין קאָורט, האָט ער דערצעהלט, אַז בשעת ער געפֿונען אַ טויטע אין דעם מעטאַל־צימער, האָט ער ניט ווייט פֿון איהר געזעהן איהר הוט, איהרע סליפּערס (מעסטעמס, שיך) און אַ ריבאָן (סטענגע), און אַז ער האָט דאָס דערנאָך אַ וואַרף געטאָן לעבען אַוויינען. ווען פֿרענק'ס לאָיער האָט איהם געפֿרעגט, פֿאַרוואָס ער האָט דאָס אַלץ פֿריהער ניט דערצעהלט, האָט ער געענטפֿערט, אַז מען האָט איהם ניט געפֿרעגט, אָדער ער האָט גענגעבען עפּעס אַן אַנדער תירוץ. ער האָט זיך געדרעהט.

אַלע זיינע אַנטוואָרטען אויף דעם קרייץ־פֿאַרהער זיינען גע־ווען געדרעהטע אָדער אַזעלכע, וואָס יעדער האָט געקענט זעהן, אַז עס איז אַ ליגען. נעמט, צום ביישפּיל, זיין ליייקענען, אַז ער האָט געלייקענט די צייטונגסען, און זיין טענה'ען, אַז ער קען ניט ליייענען, טראָץ דעם עדות־זאָגען פֿון פֿילע פֿון די אַרבייטער מיידלעך, אַז זיי האָבען געזעהן ווי ער האָט געשלונגען די עקס416טראָס נאָכ'ן מאָרד. ווי שלעכט ער האָט ניט געשריבען, האָט ער דאָך פֿאַרט געשריבען. און שרייבען — ווי צרה'דיג דאָס זאָל ניט זיין — איז אַלץ שווערער ווי לייענען. אַ איינציגער זאָל קענען שרייבען צעטעלעך און בריוועלעך און ניט קענען אי־בערלעזען געדרוקטע שורות, אפֿילו ניט די גרויסע ווערטער פֿון אַ סענסאַציאָנעלע עקסטרא — דאָס איז לעכערליך.

דער לאָיער, וואָס האָט געפֿיהרט דעם קרייץ־פֿאַרהער, איז געווען אַ פֿעהיגער, טרייער לאָיער. ווען מען לעזט אַבער דעם לאַנגען סטענאָגראַפֿישען באַריכט פֿון דיזען קרייץ־פֿאַרהער, קלערט מען זיך ניט ווילענדיג, אַז אין ניו יאָרק אָדער שיקאַגאָ וואָלט מען געקענט געפֿינען צעהנדליגע לאָיערס, וואָס וואָלטען געמאַכט אַ בעסערען דזשאַב. די אַטלאַנטער פֿאָליציי איז געווען אַ פֿאַרוויינציגעלע פֿאָליציי, און פֿרענק'ס טרייעל־לאָיערס — די בעסטע אין אַטלאַנטא — זיינען נאָך אַלעמען געווען פֿאַראווינציעלע אָדוואָקאַטען. אַ גוטער ניו יאָרקער קרימינאַל־לאָיער וואָלט פֿון קאָנלי'ס בעלעטריסטישע מעשה געמאַכט אַ בארג אַש. ער וואָלט אויפֿ'ן קרייץ־פֿאַרהער קאָנלי'ן לייכט געפֿאַסט אין זיינע ליגענס און איהם געשטעלט אין אַזא לאַגע, אַז דער קאָורט־רום וואָלט געקראַכט פֿון געלעכטער. קאָנלי וואָלט געוואָרען נערוועז, און זיך נערוועז געפֿלאָנטערט; זיין „שונד־בעלעטריסטיק" וואָלט צו־זאַמענגעבראָכען.

ניו יאָרקער לאָיערס וואָלטען די צעטעלעך נאַטירליך ניט פֿאַרנאַכלעסיגט. די גאַנצע קיים וואָלטען זיי געפֿירט אַנדערש. אַבער נעמען לאָיערס פֿון אַן אַנדער סטייט, איבערהויפֿט נאָך פֿון דער נאָרטה, וואָלט געווען געפֿעהרליך. דאָס וואָלט דעם מאָב נאָך מעהר צורייצט.

די פֿאָליציי און דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל האָבען דורך די צייטונגען געטרומייטערט, אַז פֿרענק האָט געפֿיהרט אַ מיאוס'ען אונמאָראַלישען לעבען: ווי מיר האָבען שוין געזעהן, איז דאָס417פֿאַר זיי געווען העכסט וויכטיג, אום צו ווייזען דעם „מאָטיוו", וועלכער האָט פֿרענק'ען געבראַכט צו דעם מאָרד. אַלזאָ, האָט דער ביטערער קאָנלי, וועלכע האָט די צייטונגען געלייענט, זיצענדיג אין זיין פֿריזאָן, אין זיין עדות־זאָגען אויף פֿרענק'ס טרייעל, אַריי־געשטעלט מעשות פֿון דיזען סאָרט. וואָרים אויב דאָס האָט זיך געלוינט פֿאַר דער פֿאָליציי און פֿאַר דאַרסי'ן, האָט זיך דאָך אויך געלוינט פֿאַר איהם, פֿאַר קאָנלי'ן. מאַכען מען זאָל גלוי־בען, אַז פֿרענק איז אַן אויסערגעוועהנליכער אויסוואורף, און אַז דעריבער האָט ער דאָס געטוטו מערי פֿייגען — דאָס איז פֿאַר איהם געווען אַ פֿראַגע פֿון לעבען און טויט. אַלזאָ, האָט ער אויפֿ'ן טרייעל פֿאָרגעשטעלט, אַז פֿרענק האָט געהאַט געקעל־האַפֿטע, אוננאַטירליכע פֿאַרהעלטניסע מיט פֿרויען, און אַז אַליין, אַלס זיין פֿאַרטרויטער מענש, האָט איהם געזעהן אין אַזעל־כע סצענעס.

געוועהנליך פֿלעגען די דאָזיגע אונאַנשטענדיגקייטען פֿאָרקו־מען שבת נאָך מיטאָג. אַזוי האָט ער עדות געזאָגט. מערי פֿייגען איז ערמאָרדעט געוואָרען שבת ביינטאָג. עס האָט געשטימט דאָך, איבערלאָזען אַזא סאָרט געשיכטע אָהן אַ באַשטע־טיגונג וואָלט געווען אין דער סאָוטה, וואו צו גלויבען אַ נעגער אַנטקעגען אַ ווייסען איז דער עולם ניט געוואוינען. אַלזאָ, איז פֿאַר דער אָנקלאַגע געווען וויכטיג צו קריגען אַ ווייסען עדות, וואָס זאָל דערצעהלען, אַז ער האָט אויך געזעהן ווי פֿרענק אַמוזירט זיך מיט פֿרויען, און אַז דאָס איז יעדע געוואוינקומען אין אַ שבת נאָך מיטאָג.

אין אַטלאַנטא איז דאַן פֿאַר דער פֿאָליציי לייכט געווען צו קריגען וואָסערע עדות זי האָט נאָר געוואָלט. אין דער נאָרטה וואָלט אַ סאָליסיטאָר־דזשענעראַל אָדער דיסטריקט אַטוירני אַזעלכע עדות זיך ניט געאיילט צו ברענגען אין אַ קאָורט.

קורץ, סאָליסיטאָר־דזשענעראַל דאָרסי האָט צו פֿרענק'ס טרייעל געבראַכט אַ ווייסען יונגען מאַן מיט'ן נאָמען בראָטוס דאָלמאַן, וועלכער האָט דערצעהלט, אַז שבת נאָך מיטאָג פֿלעגט פֿרענק ביי זיך אין אָפֿיס האָבען הוליאַנקעס מיט פֿרויען, טרינ־קען ביר און לייכטערע געטראַנקען מיט זיי. ער האָט דער418צעהלט, אַז איהם האָט פֿאָרגעשטעלט פֿאַר פֿרענק'ען אַ פֿרוי מיט'ן נאָמען דייזי האָפֿקינס, און אַז ער, דאָלטאָן, איז מיט איהר דערנאָך אַרונטערגעגאַנגען אין בייסמענט פֿון דער פֿענסיל פֿעק־טאַרי און דאָרטען איז געשטאַנען אַ סאָפֿא.

בשעת פֿרענק'ס לאָיערס האָבען קאָנלי'ן גענומען אויפֿ'ן קרייץ־פֿאַרהער, האָבען זיי איהם געפֿרעגט צו ער האָט דאָלטאָן'ען געזעהן אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי. אין זיין אַנטוואָרט האָט קאָנלי דערצעהלט דאָס זעלבע ווי דאָלטאָן, נאָך מיט אַ סך מעהר איינצעלהייטען. ער האָט געשילדערט ווי אין אַ געוויסען שבת נאָך מיטאָג האָט פֿרענק איהם אַריינגערופֿען צו זיך אין אָפֿיס; אַז דאָרטען איז ביי פֿרענק'ען געזעסען אַ „ליידי", מיט וועל־כער פֿרענק האָט געטרונקען ביר און דערביי איז געווען דאָלטאָן און אַ צווייטע „ליידי"; אַז פֿרענק האָט איהם, קאָנלי'ן, גע־הייסען אַרונטערגעהן אויפֿ'ן אונטערשטען עטאַזש זעהן אַז קיינער זאָל ניט אַרויפֿקומען צו איהם (פֿרענק'ען) אין אָפֿיס; אַז דאָל־טאָן און די צווייטע „ליידי" זיינען צוזאַמען מיט פֿרענק'ען און מיט דער ערשטער „ליידי" אין פֿרענק'ס אָפֿיס פֿאַרבליבען ביי פֿופֿצען מינוט און אַז דאַן איז דאָלטאָן און די צווייטע „ליידי" אַרויסגעקומען פֿון פֿרענק'ס אָפֿיס; אַז ער, קאָנלי, האָט פֿאַר זיי אין דער פֿאָדלאַנג פֿון דעם ערשטען עטאַזש אויפֿגעעפֿענט די בייסמענט טיר און זיי זיינען אַראָפֿגעגאַנגען איבער'ן לייטער; אַז די גאַנצע צייט וואָס זיי האָבען פֿאַרבראַכט אין בייסמענט האָט ער, קאָנלי, אַכטונג געגעבען, אַז קיינער זאָל זיי ניט שטע־רען, און אַז אויפֿ'ן צווייטען עטאַזש זאָל קיינער ניט שטערען פֿרענק'ען מיט דער ערשטער „ליידי"; אַז דערנאָך, ווען דאָלטאָן און זיין „דאַמע" זיינען אַרויפֿגעקומען צוריק פֿון קעלער, האָט דאָלטאָן איהם געגעבען אַ קוואָרטער (25 סענט) און איז אַוועק און „ליידי" נומער צוויי איז דאַן צוריק אַרויף צו פֿרענק'ען אין אָפֿיס; אַז שפּעטער זיינען ביידע „ליידים" אַוועקגעגאַנגען; אַז עהנליכעס איז פֿאָרגעקומען אין אַנדערע שבתים, אימער צווישען דריי און האַלב נאָך דריי.

דאָלטאָן האָט אַלזאָ באַשטעטיגט קאָנלי'ן און קאָנלי האָט באַשטעטיגט דאָלטאָן'ען.419אַלס עדות פֿון פֿרענק'ס צד זיינען אויפֿ'ן טרייעל פֿאָר־געקומען עטליכע איינוואוינער פֿון דעם שטעטעלע, וואו דאָלטאָן האָט געוואוינט און זיי האָבען געזאָגט אַז ער האָט אַ מיאוס'ען נאָמען; אַז ער איז אַמאָל געזעסען אין פֿריזאָן פֿאַר אַ גנבה און אַז אין איהם איז קיין וואָהר ווערט ניטאָ.

עס זיינען אָבער אויך געווען עטליכע עדות, וועלכע האָ־בען געזאָגט, אַז דאָלטאָן איז אַן עהרליכער מאַן און אַז מען קען איהם גלויבען, הגם איינער פֿון דיזע עדות האָט געזאָגט, אַז פֿריהער פֿלעגען מען איהם ניט קענען גלויבען, אַבער אַז דער־נאָך איז ער אַ בעסער געוואָרען און מען קען איהם שוין גלויבען.

די הויפּט מעשה, וואָס קאָנלי האָט דערצעהלט — ווי אַזוי מערי פֿייגען איז ערמאָרדעט געוואָרען — וועלען מיר באַטראַכטען אַזוי גרינדליך, ווי מיר זיינען אימשטאַנד. אַבער צוערשט לאָמיר אָפּפֿערטיגען דאָס, וואָס דאָלטאָן האָט געשילדערט און קאָנלי'ס באַשטעטיגונג דערפֿון.

אַז אין דעם קעלער פֿון דער פֿענסיל־פֿעקטאָרי איז קיין מאָל ניט געווען קיין סאָפֿא, דאָס איז באַוויזען געוואָרען מיט פֿילע עדות, עהרליכע, אַנשטענדיגע מענשען. אַבער דאָס איז פֿאַרהעלטניסמעסיג אַ קלייניגקייט. וויכטיגער זיינען די פֿאַל־געענדע פֿאַקטען, מיט וועלכע עס איז געווען באַקאַנט יעדער, וואָס איז געווען פֿאַרבונדען מיט דער פֿענסיל פֿעקטאָרי אַלס אַר־בייטער, אָדער אַלס אָנגעשטעלטער אין דער בײזנעס אָפּטיילונג — פֿאַקטען, וועלכע איך האָב פֿאַרזעהנליך גענוי אונטערזוכט, ווען איך בין געווען אין אַטלאַנטא.

הערבערט שיף, פֿרענק'ס אַסיסטענט, פֿלעגט שבת נאָך מי־טאָג מיט פֿרענק'ען צוזאַמען אימער האָבען די שווערסטע אַר־בייט ביי די ביכער. זיי פֿלעגען דאַן צוזאַמענשטעלען זייער וועכענטליכען פֿינאַנציעלען באַריכט און אַנדערע חשבונות און

420דאָס פֿלעגט נעמען ביי פֿיר שטונדען. דריי אוהר, האַלב נאָך דריי, פֿיר אוהר — דאַן פֿלעגען זיי זיין טיף פֿאַרטאָן אין זייער אַרבייט. אויך פֿלעגען שבת נאָך מיטאָג אַריינקומען סײלסליים (קאַמי וואיאַזשארען). אָפֿט פֿלעגט זיך דאַן אַריינכאַפּען זיגמונד מאָנטאַג, דער הויפּט באַלעבאָס פֿון דער פֿעקטאָרי, וואָס זיין סטייטשענערי־סטאַר איז געווען נאָהענט דערביי.

ספּעציעל אינטערעסאַנט איז דער פֿאַקט, אַז אָפֿט פֿלעגט שבת נאָכמיטאָג צו פֿרענק'ען אין אָפֿיס קומען זיין פֿרוי. זי פֿלעגט איהם דאַן העלפֿען אַלס סטענאָגראַפֿערין און טיפֿרײ־טערין (מאַשין־שרייבערין).

און גראַד דאַן, שבת נאָך מיטאָג, ווי קאָנלי און דאָלטאָן האָבען עדות געזאָגט, פֿלעגט פֿרענק געוועהנליך ביי זיך אין אָפֿיס האָבען אונאַנשטענדיגע פֿרויען!

בשעת פֿרענק פֿלעגט אויבען זיין מיט זיי, פֿלעגט די גאַס־טיר פֿון דער פֿעקטאָרי, דער אַריינגאַנג, זיין פֿאַרשלאָסען. אַזוי האָט דער נעגער דערצעהלט אין קאָורט. אָדער אַז ניט, פֿלעגט קאָנלי סתם ניט צולאָזען אַז אימיצער זאָל אַרויפֿקומען!

ווען דער באַלעבאָס פֿון דער פֿעקטאָרי, אָדער אַ סיילסמאַן, אָדער מיסטעס פֿרענק וואָלטען נעקומען און געפֿונען פֿאַרשלאָסען די טיר, וואָלטען זיי נאַטירליך דערנאָך געפֿרעגט וואו ער, פֿרענק, איז געווען. אַבער אַליין פֿלעגט אָפֿענען גלאַט, הייסט עס. קיינער איז קיין מאָל ניט אַריינגעקומען און קיינער האָט קיין מאָל קיין קשיות ניט געפֿרעגט.

נ. וו. דאַרלי, דער צווייטער מענעדזשער פֿון דער פֿעקטאָרי, אַסיסטענט סופּעראינטענדענט שיף, דער טאָג־וועכטער האָליווועי און פֿילע אַנדערע, וואָס זיינען געווען אָנגעשטעלט אין דער פֿען־סיל פֿעקטאָרי, האָבען דיזע מעשיות ערקלערט פֿאַר אַ סקאַנדאַ־ליעזען און לעכערליכען ליגען און יעדער און וואָס האָט שפּעטער געלייענט דעם באַריכט פֿון דעם טרייעל האָט דאָס אויך גע־זעהן.

אַ חוץ אַלעם: די טיר פֿון פֿרענק'ס אָפֿיס איז געווען אַ גלעזערנע, און ניט קיין טונקעל־גלעזערנע, נאָר אַ העלע, אַ קלאָרע ווי די שויב פֿון אַ פֿענסטער. דער שרייבער פֿון דיזע צײלען421האָט פֿרענק'ס אָפֿיס באַזוכט צוויי מאָל. דורך אַזא גלעזערנער טיר וואָלט מען געקאָנט דייטליך זעהן פֿון ווייטען פֿונקט ווי עס וואָלט גאָר קיין טיר ניט געווען. און דער פֿענסטער פֿון פֿרענק'ס אָפֿיס איז אַרויסגעקומען אויף אַ לעבעדיגער גאַס. און די שייד (גאַרדינע) איז געווען אַן אַלטע און אַ צוריסענע. זי וואָלט סיי־ווי־סיי קיין באַדײטונג ניט געהאַט.

אַז אין אַזא צימער זאָלען ביינטאָג פֿאָרקומען אונאַנשטענדינע סצענעס איז אַן אונזין, וועלכער קען נאָר פֿאַברעצירט ווערען אין דעם מוח פֿון אַן אונוויסענדען און אידיאָטיש־כיטרען ליגנער. די דעטעקטיווס האָבען אַבער ביי קאָנלי'ן געפֿרעגט אויב פֿרענק האָט זיך מיאוס אויפֿגעפֿיהרט, און די צייטונגען זיינען געווען פֿול מיט אַזעלכע זאַכען; האָט קאָנלי דערצעהלט דאָס וואָס האָט געשטימט מיט די מיאוס'ע אָנצוהערענישען און פּלאָטקעס פֿון די צייטונגען, דאָס וואָס די דעטעקטיווס האָבען געוואָלט האָבען; און זיי, די דעטעקטיווס, האָבען דאָס ביי איהם אָנ־גענומען מיט פֿרייד.

צעהן פֿון די מיידלעך וואָס האָבען געאַרבייט ביי פֿרענק'ען האָבען עדות געזאָגט, אַז ער האָט ביי די אַרבייטאַרינס פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי אַ מיאוס'ען נאָמען. אָבער אַלע איבריגע מייד־לעך פֿון דער פֿעקטאָרי — נאָהענט פֿון הונדערט — האָבען עדות געזאָגט, אַז ער האָט זיך מיט די אַרבייטאַרינס אימער אויפֿגע־פֿיהרט העכסט אַנשטענדיג און אַז זיי האָבען צו איהם דעם טיפֿסטען רעספּעקט. און וואָס אַנבאַטרעפֿט די צעהן האָבען זי־בען פֿון זיי, ווי מיר וועלען זעהן, דערנאָך זיך מודה געווען, אַז זיי האָבען פֿאַלש עדות געזאָגט געגען איהם, און אַז דעטעק־טיווס האָבען זיי אַריינגעצוויגען אין דעם.

ווייטער: ווען מען לעזט דאָס, וואָס די דאָזיגע מיידלעך האָבען געזאָגט ביים טרייעל וועגען פֿרענק'ס אויפֿפֿיהרונגען, מאַכט דאָס סיי ווי סיי קיין איינדרוק ניט. צו דער מיידעל האָט ער אַ שמייכעל געטאָן; דער האָט ער די האַנט אַרויפֿגעלייגט אויפֿ'ן פּלייצע. עס זיינען געווען אַ פּאָר, וואָס האָבען איהם באַשול־דיגט אין גרעסערע „פֿרעכהייטען", אָבער זיי האָבען דאָס דערנאָך צוריקגעצויגען.422בשעת עטליכע מיידלעך האָבען זיך איבערגענומאן, האָט ער אַריינגעקוקט אין יענעם צימער. וואָס אַנבאַטרעפֿט דאָס לעצטע, וואָלט מען געקענט מיינען, אַז די מיידלעך זיינען דאָרטען גע־ווען נאַקעטע, און אַז דער צימער איז געווען אַ מין באָד־צימער. אין אמת'ן פֿלעגען זיי דאָרטען בלויז אויסטאָן די דושעקעטעס (מאַנטעלעך) און אַנטאָן אַ פֿאַר פֿאַרטוכער. די טיר האָט זיך ניט פֿאַרשלאָסען, די פֿענסטער זיינען אַרויסגעקומען אויף אַ לעבעדיגער גאַס, קיין טאַילעט איז דאָרטען ניט געווען, און צעהנד־ליגער מיידלעך האָבען איבערהויפֿט געלייקענט אַז פֿרענק האָט אַהין אַריינגעקוקט ווען עס איז.

אַז עס זאָלען זיך געפֿינען עטליכע מיידלעך, וואָס זאָלען זו־כען צו געווינען אויפֿמערקזאַמקייט מיט מעשות, אַז דער און דער האָט מיט זיי געוואָלט פֿלוירטעווען, אָדער געמאַכט חן'דעלעך צו זיי, געקוקט אויף זיי בשעת זיי זיינען געווען האַלב־נאַקעט — דאָס איז אַ געוועהנליכע זאַך. דיזער סאָרט מיידלעך אָדער פֿרויען איז אַ גוט־באַקאַנטער טיפ.

מיסעס פֿאַרמבי איז צו דעם טרייעל ניט געקומען. און נאָכ'ן טרייעל האָט זי געמאַכט אַ געשוואָרענעם סטייטמענט, אַז אַלץ וואָס זי האָט דערצעהלט וועגען פֿרענק'ען האָט זי אויס־געטראַכט און אַז די פֿאָליציי האָט איהר געצוואואונגען דערצו.

קאָנלי האָט געשילדערט שוידערליכע סצענעס פֿון אוננאַ־טירליכער תאוה, אין וועלכע פֿרענק פֿלעגט זיין די הויפּט־פֿיגור. אַזוי האָט ער דערצעהלט, קאָנלי. און ער, דער נעגער, וואָס איז אָפֿט אָפֿט געווען שיכור, האָט דיזע סצענעס אַליין געזעהן. פֿאַר איהם פֿלעגט פֿרענק ניט האָבען קיין סודות, און פֿאַר איהם פֿלעגט ער זיך ניט שעהמען.

אַלץ וואָס מען קען זאָגען וועגען דיזען טייל פֿון קאָנלי'ס מעשה איז, אַז אויב דאָס וואָלט געווען אמת, וואָלט פֿרענק שוין לאַנג געווען אין אַ דולהויז.

די באַהויפּטונג, אַז פֿרענק איז מיט קאָנלי'ן געווען אין חבר'שע באַציהונגען און אָפֿט געשטיפֿט מיט איהם האָבען אַלע געלייקענט.

וועגען דעם ווי פֿרענק פֿלעגט זיך אויפֿפֿיהרען, האָב איך

423ספּעציעל גערעדט כמעט מיט יעדער פֿערזאָן, וואָס האָט איהם גוט געקאַנט. אַלע האָבען וועגען די דערמאָנטע מעשיות גערעדט מיט דער גרעסטער ענטריסטונג און וועגען זיין פֿערזאָן — מיט פֿאַלשטענדינען רעספּעקט. איך האָב זיך אַ סך אַנגעהערט וע־גען איהם. פֿון דעם, און פֿון מיינע פֿערזענליכע שמועסען מיט איהם, האָב איך באַקומען אַ פֿולשטענדינען בילד פֿון זיין לע־בען. דאָס איז געווען אַן אַבסאָלוט רײנער לעבען.

„ווען דאָס, וואָס קאָנלי האָט דערצעהלט וועגען פֿרענק'ען, וואָלט געווען אמת," — האָט צו מיר געזאָגט איינער פֿון זיינע נאָהענטע באַקאַנטע, — „וואָלטען די באַציהונגען צווישען איהם און זיין פֿרוי געווען גאַנץ אַנדערע. זיי ליבען זיך צערטליך. זיי זיינען אַ גליקליכע פּאָר. די מעשה איז ניט געשטויגען און ניט געפֿלויגען. אַ לומפּיגער שמוציגער ליגען."

דערזעלבער פֿריינד פֿרענק'ס האָט זיך מיט אַ ביטערען סאַר־קאַזם אויסגעלאַכט פֿון קאָנלי'ס מעשה וועגען דעם, ווי פֿרענק האָט דער מיידעל געגעבען אַ מערדערליכען זעץ דערפֿאַר וואָס זי האָט איהם ענטזאָגט.

— עס שטימט ניט מיט זיין כאַראַקטער. ער קען קיין פֿליג ניט אָנרירען. עס איז פּשוט לעכערליך — האָט ער געזאָגט. — ווען ער וואָלט איהר געמאַכט אַזא פֿאָרשלאַג, וואָלט זי איהם אפֿשר געגעבען אַ זעץ. דאָס וואָלט זיך מעהר געלייגט אויפֿ'ן שכל. און זי איז ניט געווען קיין שוואַכינקע. ניט הויך געוואַק־סען, אַבער קאָמפּאַקט און שטאַרק.

לאָמיר באַטראַכטען די צוויי „מאָרד צעטעלעך".

איין צעטעלע איז געווען אויף ברוינע פּאַפּיר און איינער אויף ווייסע. דער ברוינער האָט ענטהאַלטען ניין שורות און דער ווייסער — פֿינף שורות. עס איז לייכט געווען צו זעהן, אַז דער ווייסער איז אַ פֿאָרטזעצונג פֿון דעם ברוינעם. דער ברוי־נער פֿאַנגט זיך אָן מיט דעם וואָרט „מאַמע!" די שרייבערין424הייסט עס, ווענדעט זיך צו איהר מוטער. די ניין שורות האָבען דערגרייכט ביז'ן ברעג פּאַפֿיר. ווייטער איז שוין ניט געווען וואו צו שרייבען, האָט דער שרייבער גענומען אַ צווייטען בלעטעל, און אויף איהם צוגעשריבען דאָס איבריגע. (דיזער צעטעלע הויבט זיך שוין ניט אָן מיט דעם וואָרט „מאַמע". עס איז דער שלוס פֿון דאָס פֿריהערדינע). אין די באַשרייבונגען און ערקלערונגען וועגען דער פֿרענק קיים האָט מען דעם ברוי־נעם צעטעלע דעריבער באַצייכענט אַלס דעם „ערשטען צעטעלע" און דעם ווייסען, אַלס דעם „צווייטען".

איצט לאָמיר איבערגעבען דעם אינהאַלט פֿון די צוויי צעטעלעך. (די איבערזעצונג וואָס איך מאַך דאָ איז אַ ווערטערליכע. איך לאָז נאָר דורך אַ פּאָר ווערטער, און ענדער אַ פּאָר אַנדערע, וועל־כע עס פּאַסט ניט צו דרוקען).

אויף דעם ערשטען צעטעלע איז געשטאַנען:

„מאַמע דער נעגער וואָס איז גערונגען דאַ אונטען האָט דאָס געטאָן איך בין געגאַנגען אין טאַילעט האָט ער מיך אַראָפֿגע־שטופֿט דורכן לאָך^*) אַ לאַנגער הויכער נעגער שוואַרצער האָט דאָס געטאָן אַ לאַנגער דאַרער הויכער נעגער איך שרייב דאָס בשעת ער שפּילט זיך מיט מיר".

אויף דעם צווייטען צעטעלע:

„ער האָט געזאָגט ער וועט מיך ליבען אַזוי ווי דער נאַכט וויטש האָט דאָס געטאָן אַבער דער לאַנגער הויכער שוואַרצער נעגער האָט דאָס אַליין געטאָן".

קיין גלאַטען זינען האָבען די צעטעלעך ניט, וואָרים זיי זיי־נען געשריבען אונגעהייער עם־האָרציש. ווירקליך „נח מיט זיבען גרייזען".

דאָס וואָרט „וויטש" האָט מען אָנגענומען פֿאַר אַ שלעכטען אויסלייגען פֿון דעם וואָרט וואָטשמאַן (וועכטער). אַזא פּשט האָט זיך אָבער ניט געקלעפּט; האָט מען דאָס ווי עס איז איינגע־טײטשט. שפּעטער, שוין נאָכ'ן טרייעל, האָט אַ יונגער אידישער425לאָיער מיט'ן נאָמען הענרי אַ. אַלעקסאַנדער, ענטדעקט דעם ריכ־טיגען פּשט פֿון'ם וואָרט. ער האָט באַוויזען, אַז מיט דעם וואָרט „וויטש" האָט דער שרייבער טאַקע געמיינט וויטש (מכשפֿה), און אַז צוזאַמען מיט דעם פֿריהערדינען וואָרט „נייט" הייסט דאָס „נאַכט מכשפֿה". דאָס ענדערט דעם גאַנצען געדאַנק פֿון זאַץ. און דאָס האָט טאַקע אַ טעם. מיט דיזער נאַטירליכער פֿאַרטייטשונג פֿון דעם וואָרט לעזט זיך שוין אַלץ קלאָר.

די ווערטער „נאַכט מכשפֿה" געהערען צו דעם ספּעציעלען אַרט דענקען און ריידען, וועלכער האָט זיך אויסגעאַרבייט ביי די שוואַרצע. וואָרים ביי זיי איז, אפֿשר פֿון טויזענדער יאָהרען, פֿאַראַן אַן אַבערגלויבען וועגען אַ נאַכט־מכשפֿה, וואָס קומט וער־גען מענשען אין שלאָף. (אַן עהנליכען אַבערגלויבען האָבען פֿילע ווילדע פֿעלקער. און די נעגערס פֿון אַמעריקא האָבען דאָס מיט־געבראַכט פֿון אַפֿריקא, פֿון וואַנען שקלאַפֿען־פֿאַנגער האָבען זיי געבראַכט).

ווען מען דערמאָנט זיך, אַז די ערמאָרדעטע מיידעלע האָט מען געפֿונען אַ דערוואָרגענע מיט אַ שטריק אַרום האַלז, ווערט דער זאַץ גאַנץ איינפֿאַך און נאַטירליך. עס איז גאָרניט נויטיג די ווערטער ספּעציעל „איינצוטײטשען".

עס לייענט זיך אַזוי:

„ער האָט געזאָגט ער וועט מיך ליבען כלומרשט אַזוי ווי די נאַכט מכשפֿה וואָלט דאָס געטאָן, אַבער דער לאַנגער הויכער נעגער האָט דאָס אַליין געטאָן". עס געפֿינט זיך דאָ דער ענג־לישער וואָרט „לאַיק". דער געוועהנליכער זין דערפֿון איז „אַזוי ווי". אונווויסענדע נעגערס געברויכען איהם אָבער אַביסעל אַנ־דערש אויך. ווען זיי ווילען זאָגען, צום ביישפּיל, „כלומרשט אַזוי ווי איך וואָלט דאָס געטאָן", זאָגען זיי אויך „לאַיק". דער דאָזיגער וואָרט הייסט שווין דאַן ניט „אַזוי ווי", נאָר „כלומרשט אַזוי ווי".

דער גאַנצער צעטעלע באַקומט דאַן אַן עכט־נעגערשען באַ־ראַקטער (דער ערשטער צעטעלע האָט אויך אַזא כאַראַקטער). אַלעקסאַנדער'ס ערקלערונגען האָבען אָנגענומען אַלע אונפּאַרטיי־אישע מענשען אין דער סאָוטה.426אין דער צייט פֿון דעם טרייעל האָט מען אָבער דעם ריכ־טינען פּשט פֿון דעם וואָרט „וויטש" אין דעם צעטעלע ניט פֿאַר־שטאַנען, אפֿילו פֿרענק'ס לאָיערס אויך ניט. (אַלעקסאַנדער איז נאָך דאַן מיט דער פֿרענק קיים ניט געווען פֿאַרבונדען). ער האָט זיך סתם פֿאַראינטערעסירט אין דעם פֿראַצעם און באַטראַכט די מאָרד־צעטעלעך). מען האָט געמיינט, אַז דאָס הייסט „וואָטשמען". אַלעקסאַנדער'ס ערקלערונג איז געווען אונגעהייער וויכטיג, אָבער צו אונזער איצטיגער באַטראַכטונג פֿון די צעטעלעך איז זי ניט נויטיג.

קען מען זיך פֿאָרשטעלען, אַז פֿרענק האָט די צעטעלעך דיק־טירט? איז מעגליך, אַז פֿרענק האָט געמיינט, דאָס מיט אַזעל־כע צעטעלעך וועט ער אָפֿנאַרען די דעטעקטיווס, מערי'ס מוטער, און אַנדערע מענשען?

מערי'ן האָט מען אַראָפֿגעשלייעדערט פֿון דעם ערשטען עטאַזש אין קעלער אַריין, און דאַן, בשעת אַ הויכער, לאַנגער, דאַרער, שוואַרצער נעגער האָט זיך מיט איהר „געשפּילט", האָט זי גענו־מען אַ בלייִשטיפֿט און צוויי בלעטלעך פּאַפֿיר, און אויפֿגעשריבען דעם בריוועלע צו איהר מאַמען... און דאָס אַלץ, האָט פֿרענק גערעכענט, וועט מען גלויבען! ליגט זיך דאָס אויפֿ'ן שכל?

לאָמיר זיך אויף אַ סעקונדע פֿאָרשטעלען, אַז מערי איז אונ־טער אַזעלכע אומשטענדען געווען אימשטאַנד צו שרייבען. וואָלט דער מערדער איהר געלאָזען שרייבען?

ווייטער: מערי שרייבט, אַז ניט די נאַכט מכשפֿה האָט איהר דערוואָרגען; „דער דאַרער לאַנגער שוואַרצער נעגער האָט דאָס אַליין געטאָן" — שרייבט זי — שוין געטאָן, שוין דער־וואָרגען איהר. מיט אַנדערע ווערטער, זי האָט געשריבען נאָכ'ן טויט.

אַז דער אונווויסענדער, אידיאָטסקע־כיטרער נעגער זאָל זיך אַזוי פֿאַרפּלאָנטערען אין זיין אייגענער כיטרעקסייט, דאָס איז יאָ מעגליך. אַן עהנליכע „לאַגיק" זעהט מען ביי אונווויסענדע נעגערס אויף טריט און שריט. אָבער אַז אַ געבילדעטער, פֿעהיגער און קלוגער מענש, ווי פֿרענק, זאָל מיט אַזעלכע צעטע־לעך מיינען אָפּצונאַרען די וועלט, דאָס איז לעכערליכער ווי לע

427כערליך. דער אונווויסענדסטער ווייסער מענש וואָלט אויף אַזא אונזין ניט פֿעהיג געווען.

ווייטער: וואָלט פֿרענק דען ניט פֿאַרשטאַנען, אַז די דע־טעקטיווס וועלען זיך גלייך ערקונדיגען, אַז עס איז ניט מערי פֿייגען'ס האַנדשריפֿט? וואָלט ער ניט פֿאַרשטאַנען, אַז פֿריהער אָדער שפּעטער וועט מען אויסגעפֿינען, אַז דאָס איז קאָנלי'ס האַנד־שריפֿט, און אַז דאַן — אום זיך צו ראַטעווען פֿון דער תליה — וועט קאָנלי איהם אַרויסגעבען?

וואָס אַנבאַטרעפֿט קאָנלי'ן, האָט ער ביז'ן טרייעל אַלץ גע־מענה'ט אַז איין צעטעלע האָט ער געשריבען, און דעם צווייי־טען פֿרענק. דאָס וואָס ביידע צעטעלעך האָבען די זעלבע האַנדשריפֿט, האָט איהם דערביי ניט געשטערט. אַז אַ האַנדשריפֿט איז אַזוי ווי דער אָנבליק פֿון אַ מענשען; אַז יעדער האָט זיין באַזונדערע האַנדשריפֿט, פֿונקט ווי ער האָט זיין באַזונדערען גע־שטאַלט — דאָס, ווי מיר האָבען שוין אויבען באַמערקט, איז איהם גאָרניט איינגעפֿאַלען. אַז אַ מענש, וואָס האָט אַזא הילפֿ־לאָזען, אונווויסענדען קינדערשען מוח, זאָל מיינען, אַז ער קען מיט אַזעלכע צעטעלעך אָפֿנאַרען די פֿאָליציי, דאָס ליגט זיך יאָ אויפֿ'ן שכל.

דער אויבען־דערמאָנטער זשורנאַליסט פֿ. ס. קאָננאַלי, פֿון „קאָליער'ס וויקלי", האָט אין זיין אַרטיקעל, אין 1914, וועגען דיזען פֿונקט געמאַכט די פֿאָלגענדע אינטערעסאַנטע באַמערקונג:

„אין זיין געדיכטער אונווויסענהייט האָט קאָנלי גאָרניט גע־וואוסט, אַז אַ האַנדשריפֿט ווייזט אָן ווער דער שרייבער איז. ווען ער האָט לעבען דעם טויטען קערפֿער אַוועקגעלייגט די צוויי צע־טעלעך מיט דעם בלייִשטיפֿט, האָט זיין כיטרעקסייט איהם אַליין אַריינגענאַרט אין זאַק אַריין."

מען דאַרף זיך פֿאָרשטעלען וואָס אַזא שרייבער ווי קאָנלי לעבט דורך, ווען ער נעמט זיך עפּעס אויפֿשרייבען. עס איז אַ שווערע אָפּעראַציע פֿאַר איהם. דערמאָנט זיך, וואָס פֿאַר אַן אונ־זין עס קומט דאָס רוב אַרויס, ווען אַ גרויסער עם־האָרץ פּרובט עפּעס אויסדריקען מיט טינט און פּעדער. עס פֿלאָנטערען זיך ביי איהם די געדאַנקען. דאָס איז אַ געוועהנליכער צייט.428היינט שטעלט זיך פֿאַר, אַז דעם עם־האָרץ קומט אויס צו שריי־בען גלייך נאָך דעם ווי ער איז באַגאַנגען אַ מאָרד. דער דורכ־געטריבעניער נעגער האָט קלאָר געוואוסט נאָר איין זאַך: אַז ער דאַרף אָפּציהען דעם חשד פֿון זיך. און ער האָט דאָס געטאָן אַזוי ווי זיין פֿינסטערער נאַריש־כיטרער שכל האָט איהם גע־לערענט.

עס איז אַ באַקאַנטע זאַך, אַז נעגערס האָבען איינגעבילדונגס־כּראַפֿט, מוזיק־געפֿיהל און פֿאַנטאַזיע. אפֿילו אונווויסענדע נעגערס זיינען אָפֿט פֿאַרפֿאַסערס פֿון מעשיות. פֿילע פֿון זיי זיינען גרויסע ליגנערס און ווען זיי זאָגען אַ ליגען, באַפּוצען זיי איהם מיט איינצעלהייטען, עס זאָל אויסקומען רעאַליסטיש, אַזוי ווי אַן אמת. אַבער דורך דער אונווויסענהייט פֿון דעם פֿאַרפֿאַסער קומט אָפֿט אַרויס אַ מיש־מאַש פֿון רעאַליזם און אונזין.

אָט מיט דיזען זאַרט געמיש פֿון „רעאַליסטישע" איינצעל־הייטען און ווילדען אונזין, פֿון כיטרעקייט און אידיאָטסטווא צייכענט זיך אויס די מעשה וואָס קאָנלי האָט דערצעהלט אויף פֿרענק'ס טרייעל וועגען דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגען. און אַן עהנליכער געמיש שטעקט אין די צוויי צעטעלעך אויך.

אַבער אפֿשר האָט פֿרענק פֿאָרט דיקטירט די צעטעלעך און ער האָט דאָס אַלץ געטאָן מיט אַ כיון, פּשוט די דעטעקטיווס צו פֿאַרטומלען די קעפּ?

אין די צוויי צעטעלעך שטעהט דריי מאָל, אַז דער מערדער איז אַ הויכער, אַ דאַרער און אַ שוואַרצער נעגער. דאָס פּאַסט זיך ניט, ניט צו קאָנלי'ן און ניט צו ניוט לי'ן, דעם נאַכט־וועכטער; וואָרים זיי זיינען ביידע ניט געווען ניט קיין דאַרע, ניט קיין הויכע און ניט קיין שוואַרצע, נאָר ברוינע (ווען מען זאָגט אַ שוואַרצער נעגער, מיינט מען, אַז ער איז זעהר שוואַרץ, וואָרים סתם אַלס שוואַרצע באַטראַכט מען אַלע נעגערס, אפֿילו העל־ברוינע אויך). האָט פֿרענק, אַלזאָ, מיט דעם געוואָלט די דעטעקטיווס אַראָפּשלעפּען פֿון דעם ריכטיגען סליאַד, כדי זיי זאָ־לען זוכען אַזא נעגער, וואָס זיי קענען אין דער פֿעקטאָרי גאָרניט געפֿינען?

וואָלט פֿרענק אַבער געקענט מיינען, אַז די פֿאָליציי וועט429גלייך גלויבען, אַז דער מערדער איז טאַקע אַ הויכער, אַ דאַ־רער און זעהר אַ שוואַרצער? אַ ווייסע קינד וואָלט פֿאַרשטאַנען אַז מען וועט דעם שרייבער פֿון די צעטעלעך ניט גלויבען אויפֿ'ן וואָרט און מען וועט חושד זיין, אַז דער נעגער איז דוקא ניט הויך, ניט דאַר און ניט זעהר שוואַרץ.

דאָס איז די כיטרעקסיע פֿון אַ מעגושען, וואָס זיין מאָרך גע־פֿינט זיך אין אַ נאַנץ פּרימיטיווען צושטאַנד. אָט אין דיזער פּרימיטיווער געשייטקייט ליגט אַ דייטליכער באַווייז, אַז די צע־טעלעך זיינען ניט געשאַפֿען געוואָרען אין דעם מוח פֿון אַן אינ־טעליגענטמער, הויך ענטוויקעלטער, זעהר פֿעהיגער און קלוגער פֿער־זאָן. פֿרענק וואָלט פֿאַרשטאַנען, אַז פֿריהער אָדער שפּעטער וועט מען ביי אַלע נעגערס פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי זעהן די האַנד־שריפֿטען און פֿאַרגלייכען זיי מיט דעם שרייבען אויף די צע־טעלעך. צי יאָ אַ דאַרער, צי ניט קיין דאַרער; צי אַ הויכער נעגער, צי אַ נידריגער — מען וואָלט געזוכט האַנדשריפֿטען, און ניט בלויז ביי נעגערס, אפֿילו ביי ווייסע אויך. פֿריהער אָדער שפּעטער וואָלט מען צוגעקומען צו קאָנלי'ס האַנדשריפֿט. און אַז קאָנלי קען שרייבען, דאָס האָט דאָך פֿרענק אימער גע־וואוסט. ער וואָלט אַלזאָ פֿאַרשטאַנען, אַז סוף כל סוף וועט מען זיך מוזען איבערצייגען, אַז דאָס שרייבען אויף די צעטעלעך איז זיין האַנדשריפֿט און ער, קאָנלי, וועט זיך מודה זיין, אַז ער האָט דאָס געשריבען און אַז פֿרענק האָט דאָס איהם דיקטירט...

ווען פֿרענק וואָלט געווען דער מערדער, וואָלט ער צוגעקלערט אַ פּלאַן, וואָס וואָלט געהאַט עפּעס אַ שטיקעל זין, ווייניגסטענס.

אַזא אידיאָטסקע־כיטרער פּלאַן האָט געקענט געבאָרען וע־רען נאָר אין אַזא אונווויסענדען, רויהען מאָרך ווי קאָנלי'ס. ער האָט געשריבען די צעטעלעך איינער אַליין. קיינער האָט זיי איהם ניט דיקטירט. אַ הויך־אינטעליגענטער מענש ווי פֿרענק וואָלט אַזא פּלאַן צוגעקלערט אודאי ניט.

פֿאַרבייגעהענדיג איז אינטערעסאַנט צו באַמערקען דעם אונ־טערשיד צווישען דעם ערשטען צעטעלע און דעם צווייטען אין באַצוג צו דעם וואָרט „בלעק" (אַ שוואַרצער). אין דעם ערשטען געפֿינט זיך דער וואָרט ניט אויפֿ'ן ריכטיגען פּלאַץ. ער שטעהט430צום סוף, צוגעטשעפּעט: אַ לאַנגער הויכער נעגער שוואַרץ" (עַ לאַנג מאָלל ניגראָ בלעק). מען קען זעהן, אַז דער געדאַנק צוצו־לייגען אַז דער מערדער איז אַ שוואַרצער (און ניט קיין ברוינער, ווי קאָנלי) איז קאָנלי'ן איינגעפֿאַלען, ווען ער האָט שוין געהאַט אויפֿגעשריבען די ווערטער „אַ לאַנגער, הויכער נעגער". ווען ער האָט דאָס זעלבע ווידער געשריבען אין דעם צווייטען צעטעלע, האָט ער דעם וואָרט שוין געשטעלען אויפֿ'ן ריכטיגען פּלאַץ: „דער לאַנגער הויכער שוואַרצער נעגער האָט דאָס אַליין געטאָן".

כיטרע, געשייט איז קאָנלי געווען, הגם אַלץ אויף זיין פּרי־מיטיווען, הילפֿלאָזען שטייגער. איך האָב איהם געזעהן (אין פֿריזאָן וואו מען האָט איהם נאָך דאַן געהאַלטען כלומר'שט פֿאַר זיין „זייטיגען אַנטייל" אין דעם מאָרד). די כיטרעקסייט איז איהם געלעגען אויפֿ'ן פֿנים — די כיטרעקסייט און דורכגעטריבענקסייט פֿון אַ זעהר אונווויסענדען מענשען.

זיין „געדיכטע אונווויסענהייט" און פּרימיטיווע אונפֿאַר־שטענדליכקייט האָט זיך אַרויסגעצייגט דאַן, ווען עס האָט זיך געהאַנדעלט וועגען עפּעס אַ דעליקאַטע סיטואַציע, וואָס פֿאָדערט אַ מעהר אָדער ווייניגער ענטוויקעלטען שכל. אין באַצוג צו די איינפֿאַכע עגאַאיסטישע אינסטינקטען איז דער ווילדסטער מענש פֿון אַפֿריקא כיטרע, און ניט זעלטען זעהר דורכגעטריבען; און דיזער נעגער, וועלכער איז געבאָרען געוואָרען אין אַן אַמעריקאַנער שטאָדט און איז אַ פּאָר יאָהר געגאַנגען אין סקול, איז געווען כיטרער פֿאַר דעם דורכשניטליכען נעגער.

זיינע אינטערעסען האָט דושים קאָנלי באַשיצט מערקווירדיג. און אַזעלכע פּראָווינציעלע דעטעקטיווס ווי די אַטלאַנטער איז איהם ניט שווער געווען אויף אַ געוויסע צייט אָפּצונאַרען. דער־מאָנט זיך, ווי אַזוי ער האָט זיי אָפּגענאַרט אַזא לאַנגע צייט, מאַ־כענדיג זיך אַז ער קען ניט שרייבען; ווי פֿלינק ער האָט דעם אויבען־דערמאָנטען דעטעקטיוו דזשאַהאן בלעק פֿאַררעדט די ציין, בעטענדיג אַ סיגאַרעט ביי איהם, און ווי דערביי האָט ער מיט איהם גענומען ריידען וועגען אַן אַנדער זאַך, ביז בלעק האָט פֿאַר־געסען זיין אייגענע פֿראַגע: אויב קאָנלי קען שרייבען. אויף זיין431שטייגער איז ער געווען אַ גוטער אַקטיאָר, דיזער האַלב־ווילדער נעגער.

און פֿרענק האָט איהם גוט געקענט, וואָרים אַ חוץ דעם, וואָס קאָנלי האָט זיך שטענדיג אַרומגעדרעהט אין דער פֿעקטאָרי, האָט ער זיך צו איהם אָפֿט געווענדעט נאָך געלט און מיט פֿרענק'ס הילף האָט ער ביי אַ פֿעדלער געגומען אַ זייגער אויף אויס־צאַהלען.

היינט שטעלט זיך פֿאַר: אָט דיזען דורכגעטריבענעם נעגער נעמט פֿרענק אַריין צו זיך אין אָפֿיס, זעצט איהם אַוועק ביי זיין דעסק און דיקטירט איהם צעטעלעך וועגען דער מיידעל, וואָס ער, פֿרענק, האָט ערמאָרדעט!

אַזא זאַך וואָלט מעגליך געווען נאָר דאַן, ווען פֿרענק וואָלט פֿון זינען אַראָפּ.

און דער כיטרער נעגער שרייבט טאַקע ווי פֿרענק דיק־טירט איהם. ניט נאָר אַזא דורכגעטריבענער נעגער, נאָר אַ נעגער אַ גולם וואָלט זיך ענטזאָגט צו שרייבען אַזעלכע צעטעלעך.

אויפֿ'ן טרייעל האָט קאָנלי ניט געזאָגט, אַז ער האָט פֿרענק'ען געשטעלט פֿראַגען איידער ער איז מרוצה געוואָרען צו שרייבען די צעטעלעך. אויך האָט ער דאָרטען ניט דערצעהלט, אַז ער האָט זיך ענטזאָגט צו שרייבען די צעטעלעך און אַז פֿרענק האָט איהם אַזוי פֿאַרבלאָפֿט און פֿאַרדרעהט דעם מוח, דאָס ער, קאָנלי, האָט ניט געזעהן קיין געפֿאַהר פֿאַר זיך. ער האָט בלויז געזאָגט, אַז פֿרענק האָט איהם געבעטען העלפֿען איהם אַרונטערטראָגען די ערמאָרדעטע מיידעל; אַז דערנאָך האָט ער איהם דיקטירט די צעטעלעך; אַז ער האָט איהם געבעטען קיינעם ניט אויסזאָגען, און דערביי האָט ער איהם פֿאַרשפּראָכען אַ דזשאַב אין ברוקלין און איהם אַרויסצונעמען פֿון טראָבעל, אויב ער, קאָנלי, וועט דורך מערי'ס טויט זיין אין געפֿאַהר. אַ שעהנער גליק! און דער נעגער האָט דאָס אַלץ אָנגענומען און מיט זיין אייגענער האַנדשריפֿט האָט ער געשריבען די מאָרד־צעטעלעך און געלייגט דעם חלף אויף זיין אייגענעם האַלז...

לאָמיר זיך שוין אָבער פֿאָרשטעלען, אַז פֿרענק איז אַזא אידיאָט, אַז ער דיקטירט די צעטעלעך און אַז דער נעגער איז432אַזא ווייסטער גולם, אַז ער שרייבט טאַקע און פֿרעגט קיין קשיות ניט. אויב אַזוי, וואָלט פֿרענק דאָך יעדענפֿאַלס מורא געהאַט איבערצולאָזען אויף די צעטעלעך דעם נעגער'ס נאַטירליכע האַנדשריפֿט, טאָמער וועט מען סוף כל סוף דערגעהן אַז דאָס איז זיין שרייבען און מען וועט דעם נעגער ארעסטירען און ער וועט אויסזאָגען פֿון אַ חדר. ער וואָלט יעדענפֿאַלס פּרובירען צו פֿאַרשטעלען קאָנלי'ס האַנדשריפֿט, ווי מען טוט געוועהנליך אין אַזא פֿאַל.

ער וואָלט איהם, צום ביישפּיל, געהייסען שרייבען מיט דער לינקער האַנט, אָדער ער, פֿרענק, וואָלט געהאַלטען דעם נעגער'ס האַנט און מיט איהר געפֿיהרט דעם בלייִשטיפֿט... פֿרענק האָט אַזוי ניט געטאָן. ער האָט איהם איינפֿאַך געהייסען שרייבען מיט זיין געוועהנליכער האַנדשריפֿט און ער האָט גאָר ניט מורא געהאַט, טאָמער וועט מען געוואָר ווערען אַז דאָס איז קאָנלי'ס כתב...

וואָס פֿאַר אַ זין האָט דאָס איבערהויפּט צו דיקטירען די מאָרד־צעטעלעך דעם נעגער, און האָבען אַ לעבעדיגען עדות געגען זיך מיט אַ האַנדשריפֿט, וועלכע וואָלט איהם, פֿרענק'ען, געפֿיהרט צו דער תליה? פֿון וועלכער זייט איהר זאָלט דאָס ניט באַטראַכטען, קומט אַלץ אַרויס אַ פּלאַן פֿון אַ וואַהנזיניגען.

באַטראַכט אויך די פֿאָלגענדע איינצעלהייט: ווען קאָנלי האָט ביים טרייעל געשילדערט ווי פֿרענק האָט איהם אַוועקגעזעצט ביי זיין דעסק צו דיקטירען איהם די צעטעלעך, האָט ער אַזוי דערצעהלט: מיסטער פֿרענק האָט ביי מיר געפֿרעגט: קענסט שרייבען? און איך האָב געענטפֿערט: „אַבּיסעל". צו וואָס האָט פֿרענק באַדאַרפֿט פֿרעגען? ער האָט דאָך געוואוסט אַז קאָנלי קען שרייבען. ער האָט דאָך פֿון איהם באַקומען צעטעלעך מיט ביטעס איהם צו לייהען געלט. און ער האָט דאָך געזעהן ווי קאָנלי האָט אונטערגעשריבען דעם פּאַפּיר פֿאַר דעם פֿעדלער.

נאָך אַן איינצעלהייט: ווי באַלד אַז פֿרענק'ס פּלאַן איז געווען דעם קערפֿער צו פֿאַרברענגען אין דעם גרויסען אויוון, וואָס איז געשטאַנען אין אַ קעלער, טאָ צו וואָס האָט ער באַדאַרפֿט די צעטעלעך? צו וואָס איז איהם נויטיג געווען אַ האַנדשריפֿט, וואָס איז אַזא זיכערער וועגווייזער פֿאַר דעטעקטיווס? צו וואָס זיינען איהם נויטיג געווען צעטעלעך מיט קאָנלי'ן אַלם שרייבער,433דאָס הייסט אַלם אַ לעבעדיגער עדות אַז פֿרענק איז דער מערדער? ער וואָלט קיין פֿייף ניט געטאָן, און קאָנלי'ן ניט אַרויפֿגערופֿען. ער וואָלט דעם קערפֿער אַליין ווי עס איז אַראָפּגעפֿיהרט אין קעלער און איהם דאָרטען פֿאַרברענט, און אַ האָן וואָלט ניט געקרעההט.

קאָנלי האָט דערצעהלט, אַז דער מאָרד איז באַגאַנגען געוואָרען אויפֿ'ן צווייטען פֿלאָר, אויף דעם עטאַזש וואו עס האָט זיך געפֿונען פֿרענק'ס אָפֿיס. עס זיינען אָבער געווען שלאָגענדע באַווייזע, אַז דאָס איז אַ ליגען.

ער האָט געשילדערט מיט מאַסען „רעאַליסטישע" איינצעלהייטען, ווי פֿרענק האָט מיט זיין הילף דעם מת אַרונטערגעפֿיהרט אין בייסמענט. עס זיינען אָבער געווען שלאָגענדע באַווייזע, אַז דער עלעוויטאָר איז יענעם שבת גאָרניט געגאַנגען, און דעם דייטליכסטען באַווייז דערצו האָט איבערגעלאָזען טאַקע קאָנלי אַליין.

מיר מוזען ווידער קומען צו דעם אונאַנגענעמען עניין, וועלכען מיר האָבען דערמאָנט. רעדענדיג וועגען דער אונטערזוכונג, וואָס די דעטעקטיווס האָבען געמאַכט אין דעם בייסמענט זונטאָג פֿאַרטאָג. אין דעם עלעוויטאָר־„שעפֿט" האָבען זיי געפֿונען אַ סימן, אַז אימיצער האָט דעם פּלאַץ געברויכט פֿאַר אַ קלאָזעט (זעה אויבען, פּיידזש 361). נו, אויף פֿרענק'ס טרייעל האָט קאָנלי דערצעהלט, אַז ער, קאָנלי, איז דאָס דער אימיצער. ער האָט דאָס געטאָן יענעם שבת אין דער פֿריה אין אַ שיכּור'ן צושטאַנד, האָט ער געזאָגט. דאָס האָט ער דערצעהלט אין אַ פּלאַנטער פֿון אמת'ע און ליגנערישע איינצעלהייטען, מיט וועלכע ער האָט איבערגעגעבען ווי אַזוי ער האָט פֿאַרבראַכט יענעם טאָג. און פּונקט ווי ביי די צעטעלעך, האָט ער ניט פֿאַרשטאַנען, אַז זיין האַנדשריפֿט איז דער בעסטער עדות געגען איהם, אַזוי האָט ער איצט ניט פֿאַרשטאַנען, אַז דער סליאַד, וואָס ער434האָט איבערגעלאָזען אין דעם עלעוויטאָר־„שעפֿט" איז דער בעסטער עדות געגען איהם.

דער עלעוויטאָר פֿון דער פּענסיל פֿעקטאָרי איז ניט געווען פֿון די נייעסטע און ער איז ניט געווען צוגעריכט אויפֿ'ן בעסטען שטייגער. ווען ער פֿלעגט זיך אַראָפּלאָזען אונטען און פֿלעגט צוקומען צו דעם גרונט פֿון זיין „שעפֿט", דאָס הייסט צו דער פּאָדלאָגע פֿון דעם קעלער, פֿלעגט ער געבען אַ פֿאַל אַראָפּ, מיט אַ הויכען קלאַפּ. ווען דער עלעוויטאָר וואָלט דאַן, שבת ביי טאָג, דערגאַנגען צום בייסמענט, וואָלט ער דעריבער צוקוועטשט דעם „סימן" וואָס קאָנלי האָט נאָך זיך געלאָזען אין דער פֿריה. און די דעטעקטיווס האָבען דריי אוהר זונטאָג פֿאַרטאָג דעם דאָזיגען סימן געפֿונען ניט צושטערט.

עטליכע שעה שפּעטער זיינען די דעטעקטיווס דערטען ווידער געווען. דיזען מאָל זיינען זיי צום בייסמענט אַרונטערגעפֿאָהרען אויפֿ'ן עלעוויטאָר. און דאַן האָט עס ווירקליך פּאַסירט. ווען דער עלעוויטאָר האָט דערגרייכט דעם קעלער, האָט זיך פֿאַרשפּרייט אַן אונאַנגענעמער גערוך. קאָנלי'ס „סימן" איז צוקוועטשט געוואָרען. ווען דער עלעוויטאָר וואָלט געגאַנגען צום בייסמענט שבת ביי טאָג, ווי קאָנלי האָט באַהויפּטעט, וואָלט דאָס פֿאָרגעקומען דאַן, און זונטאָג פֿאַרטאָג, ווען דעטעקטיווס האָבען באַקוקט דעם „שעפֿט" צום ערשטען מאָל, וואָלט דאָס קענטיג געווען.

עס זיינען געווען נאָך באַווייזע, אַז דער עלעוויטאָר איז שבת אַבסאָלוט ניט געגאַנגען. עס זיינען געווען גוטע עדות וועגען דעם, און די וויכטיגסטע זיינען געווען די אויבען־דערמאָנטע צוויי אַרבייטער, וואָס האָבען שבת געאַרבייט אויפֿ'ן פֿלאָר (דער מאַן פֿון מיסעס וווהייט און זיין מיטאַרבייטער). אויפֿ'ן פֿערטען פֿלאָר האָבען זיך געפֿונען די רעדער פֿון דעם עלעוויטאָר. ווען דער עלעוויטאָר פֿלעגט געהן, פֿלעגען די רעדער סקריפֿען און רוישען, און די פּאָדלאָגע פֿלעגט ציטערען. זיי זאָלען דאָס ניט באַמערקען איז געווען אונמעגליך. אויף מאָרגען, ווען די שטאָדט האָט געקאָכט מיט דעם מאָרד, איז אין זייער זכּרון געווען פֿריש יעדע איינצעלהייט, וואָס זיי האָבען באַמערקט יענעם435שבת. נו, האָבען זיי אויפֿ'ן טרייעל עדות־געזאָגט, אַז דער עלעוויטאָר איז יענעם שבת ניט געגאַנגען.

ווען איך בין געווען אין אַטלאַנטא און האָב באַזוכט די פּענסיל פֿעקטאָרי, האָט מען מיך גענומען אויפֿ'ן עלעוויטאָר פֿון דעם פֿערטען פֿלאָר ביז'ן בייסמענט און איך האָב זיך ערקונדיגט וועגען אַלץ וואָס דאָ איז געזאָגט געוואָרען.

ווען מען וואָלט דעם קערפֿער אַרונטערגעפֿיהרט אין עלעוויטאָר, וואָלט דאָרטען געווען בלוט, און קיין בלוט האָט אפֿילו בערערט דאָרטען ניט געפֿונען.

די וואונד, וואָס מען האָט געפֿונען ביי מערי'ן אין קאָפּ, איז געווען אַזא פֿון וועלכער עס געהט אַ סך בלוט. פֿילע צעהנדליגער טראָפּענס וואָלטען גערונען, און ניט בלויז אַ טייל פֿון אַ טראָפּען. אין גאַנצען אויסוואַשען יעדען סליאַד פֿון בלוט וואָלט ניט לייכט געווען. און אפֿילו די טייל פֿון דעם טראָפּען, וואָס בערערט האָט געפֿונען מאַנטאָג אין דער פֿריה לעבען דעם דרעסינג־רום, האָבען די דעטעקטיווס אויך ניט געזעהן, ווען זיי האָבען די פֿעקטאָרי באַקוקט זונטאָג פֿאַרטאָג און עטליכע שטונדען שפּעטער.

נאָך אַ וואָרט וועגען די באַרימטע זיבען האָר. דער סאָליסיטאָר־דזשענעראל האָט געבראַכט מיידלעך אַלם עדות, אַז עס איז מערי'ס האָר. מיר האָבען שוין באַמערקט, אַז אין אַזא פֿאַל גיט מען די האָר איבער צו אַ כעמיקער, אַ ספּעציאַליסט, אַז ער זאָל זיי אונטערזוכען אונטער אַ מיקראָסקאָפּ, אויף אַ וויסענשאַפֿטליכען שטייגער. פֿאַרוואָס־זשע האָט דאָס דאָרסי ניט געטאָן? פֿאַרוואָס האָט ער זיך באַנוגענט מיט דער מיינונג פֿון געוועהנליכע מיידלעך? מיר בעטען דעם לעזער דיזע פֿראַגע צו האָבען אין זינען, וואָרים שפּעטער וועלען מיר אויף איהר האָבען אַן אינטערעסאַנטען און העכסט וויכטיגען ענטפֿער.

דער שטאָדט־דאָקטאָר, וואָס האָט אונטערזוכט דעם קערפֿער פֿון דער ערמאָרדעטער מיידעלע, האָט באַריכטעט, אַז בשעת מען האָט דעם קערפֿער געשלעפּט איבער דער פּאָדלאָגע פֿון דעם בייסמענט האָט זי נאָך געאָטעמט, געלעבט. טיף אין מויל און אין נאָז האָט זי אַריינגעאָטעמט קוילען־שטויב. דאָס איז436ווידער אַ באַווייז, אַז די מעשה, דאָס קאָנלי האָט די מיידעלע געפֿונען אין דעם מעטאַל צימער, ליגענדיג אַ טויטע, איז געווען אַ ליגען.

דער דאָקטאָר האָט בלויז באַריכטעט אַז זי האָט געאָטעמט. עס זיינען אָבער אויך געווען באַווייזע, אַז זי האָט געשריען, און אַז דער מערדער האָט איהר קול פֿאַרשטיקט מיט דעם וואָס ער האָט איהר געזיכט איינגעגראָבען אין די קוילען־שטויב, וואָרים דער פּנים איז ביי איהר געווען באַדעקט און דורכגעגריבעלט מיט דעם קוילען־שטויב. קאָנלי איז מיט דעם בייסמענט געווען גוט באַקאַנט. ער פֿלעגט דאָרטען אָפֿט פֿאַרברענגען מיט זיינע חברים — עטליכע יונגע נעגערס, וואָס האָבען געאַרבייט אין דער פּענסיל פֿעקטאָרי. זיי פֿלעגען דאָרטען טרינקען ביר צוזאַמען, שפּילען אַזא געימס. דאָס אַליין וואָלט נאַטירליך ניט געווען קיין באַווייז, אַז דער מאָרד איז באַגאַנגען געוואָרען אין בייסמענט. מיט די וויכטיגסטע באַווייזע שטימט דאָס אָבער. עס גיט צו דייטליכקייט צו דער גאַנצער געשיכטע. און דאָס וואָס קאָנלי פֿלעגט אָפֿט געברויכען די הינטער־טיר פֿון דעם בייסמענט צו אנטלויפֿען פֿון זיינע בעל־חובות, האָט אַ אינטערעסאַנטע שייכות צו דעם פֿאַררוקער, וועלכען מען האָט געפֿונען אָפּגעבראָכען.

קאָנלי האָט דערצעהלט, אַז בשעת ער איז אַרויפֿגעקומען צו פֿרענק'ען, האָט ער איהם געפֿונען שטעהענדיג מיט אַ לאַנגע שטריק אין האַנט. דערנאָך, ווען קאָנלי איז אַריין אין דעם מעטאַל־צימער, האָט ער דאָרטען געפֿונען מערי פֿייגען אַ טויטע, אַ דערוואָרגענע, מיט אַ שטריק אַרום האַלז. צו וואָס־זשע האָט פֿרענק געהאַלטען אַ צווייטע שטריק? טאָמער איז די מיידעל נאָך ניט טויט, זאָל ער איהר נאָך אַמאָל דערוואָרגען? מען זאָגט אַז אַ ליגנער האָט אַ קורצען זכּרון. דערצעהלענדיג זיין „רעאַליסטישע" מעשה, האָט קאָנלי זיך פֿאַרגעסען, אַז ער וועט באַלד דאַרפֿען זאָגען, אַז מערי האָט שוין געהאַט אַ שטריק אַרום437איהר האַלז און ער האָט אַריינגענומען די „רעאַליסטישע" איינ־צעלהייטן: פֿרענק שעמטהם ציטערנדיג און קלאַפּענדיג אַ צאָהן אַן אַ צאָהן און האַלטענדיג אַ שטריק אין האַנט.

ניכער פֿון אַלץ האָט מיט דעם קאַנלי'ן דאָ פּאַסירט דאָס פֿאָל־גענדע: אין דיזען מאָמענט האָט ער געמיינט צו דערצעהלען, אַז מיט דער שטריק װאָס פֿרענק האָט געהאַלטען אין האַנט האָט ער (פֿרענק) אָקאָרשט דערװאָרגען די מיידעל; און דערנאָך האָט ער דאָס פֿאַרגעסען און ער האָט גענומען, אַז די שטריק אין גע־לעגען אַרום דער האַלז פֿון דער דערװאָרגענער מיידעל.

קאַנלי האָט ביים טריאַל געזאָגט, אַז ער האָט דעם קערפּער איינגעװיקעלט אין בעד־טיק. װי קומט אַבער בעד־טיק אין דער פּענסיל פֿעקטאָרי? מיט די בעסטע עדות אין באַװיזען גע־װאָרען, אַז דאַרטען אין קיין מאָל אַזעלכעס נים געװען. אין אַ פֿריהערדיגען סטייטמענט האָט קאַנלי גאָר געזאָגט, אַז ער האָט דעם קערפּער אַריינגעלייגט אין אַ קראָקוסענעם זאַק. אַבער אַ קראָקוסענער זאַק אין צו קליין פֿאַר אַזאַ קערפּער.

ביים טריאַל האָט פֿרענק'ם לײער קאַנלי'ן געבעטען ער זאָל אַנװײזען אױף אַ פֿריההערדריגען שבת, װען פֿרענק האָט אין זײן אָפֿעס פֿאַרבראַכט מיט אַן אַנגאַשטעלטינער פֿרױ, און ער, קאַנלי, האָט אונטען געהיט. האָט ער אַנגערופֿען דעם פֿאָריגען טהענקסגיווינג דעי^*); און ער האָט צוגעלייגט די „רעאַליסטישע" אײַנצעלהײט, אַז די אונאַנשטענדיגע „לײדי" האָט געטראָגען װײ־סע און װײסע שיך. זי איז געװוען געקלײדט עכט זומער־דיג, הײַסט עם.

יענער טהענקסגיווינג דעי איז אַבער געװוען דער קאָלט־סטער מאָנ אין דאָן אין געגאַנגען דער גרעסטער שנעע, װאָס אטלאַנטא האָט און װען עם אין געהאַט.

פֿון דער אַנדערער זײם אין באַװוויען געװאָרען, אַז פֿרענק438האָט דאַן דעם גאַנצען פֿאָרמיטאָג ביז צוועלף אַ זייגער געאַר־בייט אין זיין אָפֿים צוזאַמען מיט זיין אסיסטענט און מיט זיין סטענאָגראַפֿיסטקע, און אַז צוועלף אַזייגער איז ער צוועקגעגאַנגען צוזאַמען מיט אַן אַנדער יונגען מאַן, טראַגענדיג מיט זיך פּעקלעך פֿאַר אַן אונטערהאַלטונג, װאָס איז פֿאַרגעקומען יענעם אַבענד פֿאַר אַ פֿילאַנטראַפֿישען צװעק.

אין אַלע זיינע פֿריהערדריגע סטייטמענטס האָט קאַנלי דיזע טהענקסגיווינג דעי „האָליאַנקע" גאָרניט דערמאָנט. איצט האָט ער דאָס דערצעהלט צום ערשטען מאָל.

לויט קאַנלי'ס באַהויפֿטונג, זיינען די צװיי אַרבייטער מײד־לער, עממאַ קלאַרק און קאַרינטהיא האָלל, אַריינגעקומען אין פֿרענק'ס אָפֿים צוואַנציג מינוט נאָך איינס. זײ אַלײן האַבען אַבער עדות געזאָגט, אַז דאָס אין געװוען מיט דרײ־פֿערטעל שטונדע פֿריהער. אַ חוץ דעם: פֿרענק'ס אָפֿים האָט זיך נעפֿונען אױף אַזאַ פּלאַץ, אַז װען זײ װאָלטען איהם מעגליך געװוען צו דערזעהן װי זײ קומען, װאָלט שױן געװען צו שפּעט קאַנלי'ן צו פֿאַר־שלימען אין שראַנק. אײדער קאַנלי װאָלט אַריין אין שראַנק, װאָלטען די מײדלעך שױן געװען אין אָפֿים.

אַז עממא קלאַרק און קאַרינטהיא האָלל זיינען געקומען צו פֿרענג'ען נאָך זײערע װײדזשעס איז אױך געשטאַנען אין די צייטונגען, פּונקט װי דאַרטען איז געשטאַנען דער נאָמען פֿון מאָנטין סטאָװוער און פֿון אַנדערע אַרבייטערינען װאָס זיינען יענעם שבת געקומען נאָך זײערע װײדזשעס. פֿון די צייטונגען האָט קאַנלי, אַלזאָ, גענומען דיזען מאַטעריאל און צו דעם האָט ער צוגעפֿיקסט די „רעאַליסטישע" מעשה, װי פֿרענק האָט אױס־געשריען „נאָט מײַנער, אַט געהט עממא קלאַרק און קאַרינטהיא האָלל!" און איהם פֿאַרשלאָסען אין שראַנק.

ביים טרייעל האָט מען בײ קאַנלי'ן געפֿרענט, אױב אימי־צער האָט װען עם איז געהערט װי פֿרענק הײסט איהם װאָטשען די גאַס־טיר פֿון דער פֿעקטאָרי בשעת ער װעט האָבען אַ פֿרױ אין זײן אָפֿים. קאַנלי האָט געענטפֿערט, אַז דער נעגער גאָר439דאַן ביילי, זיין חבר, האָט דאָס גאָס געהערט עטליכע מאָל. איין מאָל איז דאָס געװוען דעם טאָג פֿאַר טהענקסגיווינג־דעי. איין מאָל — עטליכע טעג נאָך ניי־יאָהר. דאַן האָט פֿרענק איהם גע־זאָגט אַז ער, קאַנלי, װעט דערפֿאַר באַקומען אַ שעהנע באַפֿרי־דיגונג. דאָס אַלץ האָט פֿרענק איהם געזאָגט בשעת ביילי איז געשטאַנען דערבײ; און דער יונגער מאַן מיט די צװײ „לײדים" זיינען טאַקע געקומען.

דאָס אין געװוען, װי ערקלערט, אין אַ שבת, פֿון האַלב נאָך 2 ביז 3 אַזייגער. אַ דריטער מאָל, װען פֿרענק האָט איהם געהייסען מאַרגען (שבת) „װאָטשען" די טיר, װען ער װעט האָבען אַ „לײדי", איז געװוען אין אַ געװוסען טאָג, נאָהענט צו װוינטער. ער, קאַנלי, האָט דאַן געאַרבעט דעם 4טען פּלאָר, איז ער צו איהם צוגעגאַנגען און מיט אַ שטונדע װע־גען דעם, און דער נעגער ביילי איז געשטאַנען דערבײ.

האָבען פֿרענק'ס פֿאַרטיידיגער דערהאַט צום טרייעל געבראַכט גאָרדאָן ביילי'ן, און יענער האָט אַבער אַבסאָלוט געלייקענט, אַז ער האָט װען געהאַרט װי פֿרענק זאָל צו קאַנלי'ן זאָגען אַזעלכעס. אױך האָט ער ערקלערט, אַז ער האָט קיין מאָל ניט געװוסט אַז קאַנלי זאָל װאַטשען די טיר; אױך האָט ער עדות געזאָגט, אַז ער האָט קיין מאָל ניט געזעהען אַז פֿרענק זאָל האָבען אונאַנשטענדיגע פֿרױען אין זײן אָפֿים.

װען מ'האָט בײ איהם געפֿרענט, אױב אימיצער האָט צוגעהערט די דאָזיגע געשפּרעכען צװישען פֿרענק'ען און איהם, אױב ער קען די באַשטעטיגונג מיט אַ עדות, האָט ער גליין אַ זאַג געטאָן אַז יא. און אַלס עדות האָט ער אַנגערופֿען זײן חבר ביילי'ן. אַ װאָס װעט ביילי זאָגען? האָט ער אױף דער היסטער מינוט קיין צייט ניט געהאַט צו טראַכטען. עהנליכעס איז געװוען בײ אַנ־דערע פֿראַגען װאָס מען האָט איהם געשטעלט. ער האָט גליין געגעבען אַן ענטפֿער, און נאָך מיט אײנצעלהייטען. ביים טריאַל, אײדער פֿריהער, װען ער פֿאַר די דעטעקטיווס געמאַכט זײן פֿערטען סטייטמענט, האָט ער זיך געפֿיהלט אַלס אַ תקיף, אַ ליבלינג פֿון דער פֿאַליציי און פֿון דעם סאָליסיטאָר־דזשענעראַל, — אַ מענש, װעמען זײ איז װיכטיג צו באַנוצען. אַלזאָ װעט שױן זײן יעדער לינגער װי עס איז רעכט װערען.

440ביים טריִעל האָט קאָנלי דערצעהלט װי אַרום צעהן אוהר אין דער פֿרוה, אין דעם שבת פֿון דעם מאָרד, האָט ער זיך מיט פֿרענק'ען געטראָפֿען אױפֿ'ן גאַס, ביים קאָרנער (ראָג) נעלסאָן און פֿאָרסיטה סטריט, און אַז די דאַזיגע באַגעגעניש האָט פֿרענק באַשטיממט מיט אַ טאָג פֿריִהער — אָפּגעמאַכט מיט איהם אַז ער זאָל איהם דאַרטען אָפּװאַרטען אין אַזױ און אַזױ צײַט.

אין זײַן פֿערטיגען סטײַטמענט האָט קאָנלי געזאָגט, אַז זײ האָבען זיך דאַרטען געטראָפֿען דורך אַ צופֿאַל.

אַז פֿרענק זאָל שטעהן מיט קאָנלי'ן און שמועסען אױפֿ'ן גאַס — דאָס איז געװעו אַזאַ אונגעװעהנליכע זאַך, אַז עס איז װיכטיג געװעו קאָנלי'ס באַהױפֿטונגען צו באַשטעטיגען מיט אַ װײַסען עדות. האָט דאַרום אַזױ עדות געפֿעלען. אַ װײַסע פֿרױ האָט דערצעהלט, אַז זי האָט דאַן פֿרענק'ן און קאָנלי'ן געזעהן װי זײ שטעהען און רײדען אױף יענעם קאָרנער. אָבער אַלץ װאָס זי האָט געקענט זאָגען, איז, אַז דער װײַסער איז געװען אַ איד. פֿון װאַנען װײַס זי דאָס? האָט זי אױף דיזער פֿראַגע געענטפֿערט, אַז דער װײַסער איז געשטאַנען גאַנץ נאָהענט צו דעם נעגער, און אַ װײַסער קריסט װאָלט אַזױ נאָהענט צו אַ שװאַרצען נישט געשטאַנען. דאָס איז געװען איהר אײַנציִער באַװײַז, אַז פֿרענק האָט געשמועסט מיט קאָנלי'ן אױפֿ'ן גאַס.

אײנע פֿון די סקאַנדאַליִעוּסטע „בּיזנעס", װאָס די דעטעקטיװיוּם האָבען אָפּגעטאָן איז געװען שייך צו דער פֿראַגע אױב קאָנלי קען שרײַבען. מיר האָבען שױן אױבען געזעהן, װי דעם פֿאַקט, אַז ער קען שרײַבען, נאָך דעם װי ער האָט אַזױ שטאַרק געלייקענט, אַז ער קען האַלטען אַ פֿעדער אין האַנט, האָט די פּאָליציי אַרױסגעגעבען אַלס איהר ענטדעקונג. דערנאָך איז זי נאָך געגאַנגען װײַטער: זי האָט נעמליך ערקלערט, אַז פֿרענק, װעלכער האָט געװאוּסט, אַז קאָנלי קען שרײַבען, האָט זיך געמאַכט ניט װיסענדיג װעגען דעם. דאָס הײסט, אַז ער האָט דאָס פֿאַרבּאַרגען כּדי מען זאָל ניט קענען דערגעהן, אַז ער האָט קאָנלי'ן דיקטירט די מאָרד־צעטעלעך!

441מיר האָבען אױבען דערצעהלט װי אַזױ דער דעטעקטיװיו בלעק איז געקומען צו דערבערט שיף'ען, פֿרענק'ס אַסיסטענט, און בײַ איהם געפֿרעגט אױב קאָנלי קען שרײַבען; װי ער האָט געזאָגט, אַז ער גלױבט אַז יאָ; װי דער סײלסמאַן גודהיימער איז אַריבער־געפֿאַהרען צו פֿרענק'ען אין פֿריזאָן; װי פֿרענק האָט געזאָגט: „געװיס קען ער שרײַבען. איך האָב געמיינט אַז מען האָט זײַן האַנדשריפֿט שױן לאַנג פֿאַרגליכען מיט דעם שרײַבען אין די צעטעלעך". און װי ער האָט זײ אָנגעװיזען אױף אַ פֿעדלער, װאָס האָט קאָנלי'ס אַ קװיטאַנציע.

בשעת איך בין געװעו אין אַטלאַנטא, האָב איך װעגען דיזען פּונקט גערעדט מיט שיף'ן און ער האָט מיר אַלץ איבערגעגעבען מיט אַ סך אײנצעלהײטען. אױך האָט פֿרענק מיר דערצעהלט װי אַזױ דאָס איז געװעו. אַלץ איז געװעו אַזױ פֿעסטגעשטעלט און אַזױ איבערצײַגענד, אַז די פּאָליציי'ס פּרעטענזיע איז פּשוט גע־װעו אַ הימעל־שרײַענדע חוצפּה.

קאָנלי האָט געזאָגט, אַז פֿרענק האָט איהם דערצעהלט װי ער האָט מערי'ן געגעבען אַ זעץ און זי איז געפֿאַלען אױף אַ טאַק־מאַשין אין דעם מעטאַל צימער און פֿון דעם איז געװאָרען די װאוּנד בײַ איהר אין קאָפּ. אָבער די װאוּנד איז געװעו אַ לאַנגער, טיפֿער שניט װי פֿון אַ מעסער, און אױך יענער מאַשין װאָלם זי דאָס ניט געקענט באַקומען. צװײַטענס, איז יענע מאָ־שין געװעו העכער װי מערי פֿײַנען, װעלכע איז געװעו ברײַט און פֿעסט געבױט אָבער נידריג געװאוּקסען.

אַז עס איז איהם שװער געװעו צו טראָגען דעם קערפּער און ער האָט איהם אַראָפּגעװאָרפֿען — דאָס האָט קאָנלי פֿריִהער גאָר־ניט דערצעהלט. ערשט דאַן, װען מען האָט איהם געזאָגט, װאו בערערטעט האָט געפֿונען אַ בלוט־פֿלעק, האָט ער (קאָנלי) אַריינגע־געבען די „אײַנצעלהײט", אַז ער האָט גענומעט דעם קערפּער לאָזען אַראָפּפֿאַלען. און װאו איז דאָס געװעו? פּונקט דאָרטען װאו בערערטעט האָט געפֿונען אַ בלוט־פֿלעק.

אָנגעשטעלטע פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי האָבען עדות גע־

442זאָגט, אַז קאָנלי איז מײַסטענס געװעו אַהאַלב באַזױפֿען, אַז אַ פֿאַר מאָל האָט מען איהם געפֿונען ליגענדיג טױט־שכּור אױף אײנעם פֿון די קאָרידאָרען פֿון דער פֿעקטאָרי און אַז ער איז עטליכע מאָל געװעו אַרעסטירט פֿאַר זײַן שכּור אין סטריט. בײַ צוװאַנציג פֿער־זאָן האָבען עדות געזאָגט, אַז ער איז אַ פֿאָרדאַרבענער מענש, אַ גרױסער הולטאַי און אַ גרױסער ליגנער, און נעגערס װעלכע האָבען איהם גוט געקענט, האָבען עדות געזאָגט, אַז װאָס ער זאָגט, קען מען ניט גלױבען.

פֿון דער אַנדערער זײַט האָבען פֿאַרשידענע מענשען, אָנגע־זעהענע ביזנעס לײַט, פֿאַרפֿעסאָרען, בײַ װעמען פֿרענק האָט גע־שטודירט, אַלערלײַ מענשען װאָס האָבען איהם גוט געקענט, װע־גען איהם גערעדט מיט דעם טיפֿסטען רעספּעקט אַלס אַן עהרען־האַפֿטען, העכסט אַנשטענדיגען און סימפּאַטישען מענשען.

און אָט איז אַ סעמפּעל פֿון די עדות־זאָגעריי פֿון געװיסע דע־טעקטיװיוּם. עס האָט זיך געהאַנדעלט װעגען דער פֿראַגע: װאָס איז געװעו פֿרענק'ס אַנטװאָרט, װען מערי פֿײַנען האָט בײַ איהם געפֿרעגט, אױב עס איז שױן דאָ מעטאָל און צי זי קען מאָנטאָג װידער קומען צו דער אַרבײַט. לױט דעם, װי קאָנלי האָט דער־צעהלט, האָט פֿרענק איהר געענטפֿערט: „איך װײַס ניט, לאָמיר גאַהן זעהן".

דאָס הײסט, ער האָט אומישנע אַזױ געענטפֿערט, כּדי איהר אַרײַנצוּנאַרען אין דעם מעטאָל צימער. אױף אַזאַ אַרט האָט ביים טריִעל אױך עדות געזאָגט דעטעקטיװיו סקאַטט.

מיט אַ געװיסער צײַט פֿריִהער האָט סקאַטט זײַן עלטסטען באַריכטעט אַזױ:

„פֿרענק זאָגט, אַז מערי פֿײַנען האָט בײַ איהם געפֿרעגט אױב עס איז שױן דאָ מעטאָל, און אַז ער האָט געענטפֿערט, אַז ניין".

װען דער זעלבער סקאַטט איז געװעו אַן עדות אױפֿ'ן טריִעל האָט ער דאָס זעלבע איבערגעגעבען גאַנץ אַנדערש:443„זי האָט בײַ פֿרענק'ען געפֿרעגט אױב עס איז שױן דאָ מע־טאָל און פֿרענק האָט געזאָגט 'איך װײַס ניט'."

װען פֿרענק'ס לאַױער האָט סקאַטט'ן דערמאַנט, אַז פֿאַר דער פּאָליציי האָט ער באַריכטעט, דאַס פֿרענק'ס אַנטװאָרט אױף מערי'ס פֿראַגע איז גאָר געװעו „ניין" און ניט „איך װײַס ניט", האָט סקאַטט געענטפֿערט אַז מיט'ן „ניין" האָט ער געמיינט „איך װײַס ניט", אַז דאָס איז געװעו נאָר אַ גראַמאַטיקאַלישער גרײַז.

אַ מאָדנער מין גראַמאַטיק!

אי אַן דיזען „גראַמאַטיקאַלישען גרײַז" װענדט זיך די פֿראַ־גע, צי פֿרענק האָט די מײדעלע אַרײַנגענאַרט אין דעם מעטאָל צימער, און איהר דאָרטען ערמאָרדעט? דאָס איז פֿאַר סקאַטט'ען ניט געװעו װיכטיג. װיכטיג איז פֿאַר איהם נאָר געװעו דער פֿאַקט, אַז פֿאַר דער פּאָליציי איז נױטיג געװעו, אַז פֿרענק זאָל האָבען גע־זאָגט ניט „ניין" נאָר „איך װײַס ניט".

זאַנדערבאַר איז אױך די סיסטעם פֿון סיגנאַלען, װעגען װעלכע פֿרענק האָט אָפּגעמאַכט מיט קאָנלי'ן (לױט קאָנלי'ס עדות־זאָגעריי): אַ טופּע מיט'ן פֿוס איז אַ סיגנאַל, אַז קאָנלי זאָל אונ־טען צושליסען די טיר פֿון דער פֿעקטאָרי און קײנעם ניט אַרײַ־לאָזען; אַ פֿײַף — אַ סיגנאַל ער זאָל די טיר צוריק עפֿענען.

איצט באַטראַכט װי פֿרענק האָט דיזע סיגנאַלען געברױכט בשעת ער איז באַגאַנגען דעם מאָרד. אַ געװיסע צײַט נאָכדעם, װי קאָנלי האָט געהערט די מײדעל'ס געשרײַי און ער איז אַנדרעמעלט געװאָרען, האָט פֿרענק אַ טופּע געטאָן מיט'ן פֿוס. באַלד נאָכדעם האָט ער גענגעבען אַ פֿײַף. דאַן האָט קאָנלי די טיר געעפֿענט און ער איז אַרױפֿגעקומען צו פֿרענק'ען. דאָרטען האָט ער איהם גע־פֿונען ציטערנדיג און מיט אַ שטריק אין האַנט. די מײדעל איז שױן געװעו ערמאָרדעט, אָבער נאָך ניט באַזײַטיגט. זי איז נאָך געלעגען אין דעם מעטאָל צימער. אױב אַזױ, טאָ װאָס האָט פֿרענק זיך געאײַלט אַ פֿײַף צו טאָן? האָט ער געװאָלט אַז איצט זאָל יעדער קענען אַרײַנקומען און זעהן די ערמאָרדעטע און איהם, פֿרענק'ען, מיט אַ שטריק אין האַנט?

444דאָ װעט זיך האַנדלען װעגען אונטערשײדען פֿון עטליכע אָדער פֿון אַ צװײ, דרײַ מינוטען. דער לעזער װעט זיך טראַכטען: װי איז דאָס מעגליך, אַז מענשען זאָלען געדענקען אױף דער מינוט, װען אַ געװיסע זאַך איז פֿאָרגעקומען? אָבער ערשטענס זײַנען די אַמעריקאַנער אין אַזעלכע זאַכען אַ סך פּינקטליכער װי מיר אידען פֿון דער אַלטער הײם. צװײַטענס, װען אַן אײַנדרוקספֿולע פּאַסירונג איז ענג פֿאַרבונדען מיט אַ באַשטימטער צײַט אױפֿ'ן זײגער, דאַן געדענקט דאָס יעדער אױף דער מינוט. צום בײַ־שפּיל: פּונקט צװעלף אוהר פֿײַפֿט מען אױף מיטאָג אין די פֿאַב־ריקען און אױב מיט אַן אַרבײַטער האָט דאַן עפּעס פּאַסירט, גע־דענקט ער גענוי, אַז דאָס איז געװעו אַ פֿאַר מינוט נאָך דעם פֿײַף, למשל.

מערי פֿײַנען איז יענעם שבת אַרײַנגעקומען אין פֿרענק'ס אָפֿיס אײַניגע מינוטען נאָך צװעלף אוהר. װיפֿיל מינוטען? אי־בער דיזער פֿראַגע איז צװישען סאָליסיטאָר־דזשענעראַל דאָרסי און פֿרענק'ס לאַױערס איז אַ פֿראַגע פֿאָרגעקומען אַ העפֿטיגער שטרײַט. אָן דעם האָט זיך געװענדעט אַ פֿראַגע, װעלכע איז געװעו זעהר װיכטיג. דאָרסי איז געװעו זיכער (אַזױ האָט ער גע'טענה'ט פֿאַר דער דזשורי), אַז מערי איז אַרײַנגעקומען צװישען צװײ מינוט נאָך צװעלף און פֿינף מינוט נאָך צװעלף. פֿרענק'ס לאַױערס, װידער, האָבען ערקלערט, אַז עס איז דאַן געװעו װײניגסטענס צװעלף מינוט נאָך צװעלף.

לױט קאָנלי'ס באַהױפֿטונג איז אױסגעקומען אַז דאָרסי איז גערעכט.

דאָס װיכטיגסטע איז דערבײַ אײגענטליך געװעו ניט אַזױ די מינוט, װען מערי פֿײַנען איז אַרײַנגעקומען, װי די מינוט װען אַהין איז אַרײַנגעקומען אַן אַנדער װײַסע אַרבײַטער־מײדעל — די אױבען־דערמאָנטע מאָנטין סטאואואער, װעלכע איז אױפֿ'ן

445טריִעל געװעו אַן עדות פֿון דאָרסי'ס צד. מיסס סטאואואער האָט געמאַכט אַ גוטען אײַנדרוק. מען האָט געזעהן, אַז זי איז אַן אַנשטענדיג, ערענטליך קינד, און אַז װאָס זי זאָגט איז אמת. אַזאַ גוטען אײַנדרוק האָט דער נעגער קאָנלי ניט געקענט מאַכען, האָט דאָרסי אױף איהר עדות־זאָגען געלייגט די גרעסטע געװיכט. מיט דיזער װײַסער מײדעל האָט ער געזוכט צו באַשטעטיגען װאָס זײַן שװאַרצער הױפּט־עדות האָט דערצעהלט.

מאָנטין סטאואואער איז געװעו זיכער, אַז זי איז אַריינגעקו־מען אין פֿרענק'ס אָפֿיס (אױך נאָך װי'דזשעם) פּונקט פֿינף מינוט נאָך צװעלף און דאָרסי האָט אין געריכט אױסגעדריקט אַ פֿעסטע איבערצײַגונג, אַז מיסס סטאואואער איז אין אָפֿיס געקומען דער־נאָך, װען מיסס פֿײַנען האָט דעם צימער שױן געהאַט פֿאַרלאָזען.

װײַטער: מיסס סטאואואער האָט עדות געזאָגט, אַז זי האָט פֿרענק'ען אין זײַן אָפֿיס ניט עפּעס געפֿונען. פֿרענק װידער האָט גע־טענה'ט אַז פֿון צװעלף ביז האַלב צװעלף נאָך צװעלף איז ער יענעם שבת ניט אַרױס פֿון זײַן אָפֿיס. הײסט דאָס אַז ער האָט געזאָגט אַ ליגען, און אַז ער האָט געהאַט אַ ספּעציעלע אורזאַך דערצו? הײסט עס, אַז בשעת מיסס סטאואואער איז צו איהם געקומען, איז ער און מערי פֿײַנען געװעו אין דעם מעטאָל צימער און דאַן האָט ער איהר דאָס דערװאָרגען?

אַזױ איז אױסגעקומען לױט קאָנלי'ס ערצעהלונג, און אין דעם איז באַשטאַנען אײנער פֿון די װיכטיגסטע פּונקטען פֿון דאָר־סי'ס קײם.

די פּאַרטײדיגונג איז אָבער געװעו זיכער, אַז מאָנטין סטאואו־ער איז אין אָפֿיס געקומען ניט נאָך מערי פֿײַנען, נאָר פֿריִהער פֿאַר איהר. לאָמיר דאָס אָבער פֿאַרלױפֿיג איבערלאָזען. לאָמיר זיך פֿאַרשטעלען אַז קאָנלי'ס און דאָרסי'ס באַהױפֿטונגען זײַנען ריכטיג. װאָס־זשע האָט פּאַסירט לױט דאָרסי'ס טענה?

מערי פֿײַנען איז אַרײַנגעקומען צו פֿרענק'ען צו צװײַ מינוט נאָך צװעלף; ער האָט אַרײַנגעקוקט אין זײַן בוך, איהר געגע־בען איהר ענװעלאָפּ; זי האָט געפֿרעגט, צי עס איז שױן דאָ מעטאָל; ער האָט געענטפֿערט אַז ער װײַס ניט און איהר גערו־פֿען געהן מיט איהם אַ קוק טאָן; זײ זײַנען בײַדע אַװעק אין446דעם מעטאָל צימער, װעלכער האָט זיך געפֿונען איבער 150 פֿוס פֿון זײַן אָפֿיס; דאָרטען האָט ער איהר אַטאַקירט; זי האָט גענומען שרײַען און ער האָט איהר דערװאָרגען און דאַן איז ער אױף די ציפֿקעלער געלאָפֿען אין אָפֿיס (נאָך אַ שטריק?) און צוריק פֿון אָפֿיס אין דעם מעטאָל צימער. און דאָס אַלץ האָט געדױערט װײניגער װי דרײַ מינוט, װאָרים פֿינף מינוט נאָך צװעלף איז דאַן אין אָפֿיס שױן אַרײַנגעקומען מיסס סטאואואער און זי האָט קײנעם ניט געזעהן און קײן זאַך ניט געהערט.

אין דער צײַט װאָס זי איז געשטאַנען אין זײַן אָפֿיס, געװאָרט אַ מינוט און אַװעק אַהײם, האָט פֿרענק, הײסט עס, 150 פֿוס פֿון דאָרטען, מערי'ן דערקאַנטשעט מיט אַ שטריק. און דיזע „טשעפּוכא" האָט דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל פֿאָרגעלייגט פֿאַר דער דזשורי אין זײַן ערקלעהרונג פֿאַר װאָס מען דאַרף פֿרענק'ען העננגען!

אַז ער האָט געזעהן װי מאָנטין סטאואואער געהט איבער די טרעפּ צום אָפֿיס צו, דאָס האָט קאָנלי ניט דערמאָנט אין קײנעם פֿון זײַנע פֿריהערדיגע סטײטמענטס. אױך האָט ער ניט דערמאָנט אַז ער האָט געהערט אַ געשרײַי. ביים טריִעל האָט ער דאָס גע־זאָגט צום ערשטען מאָל. װעגען מיסס סטאואואער האָט ער גע־לעזען אין די צײַטונגען. און דאַן ערשט, ביים טריִעל, האָט ער צוגעשטעלט דיזע אײַנצעלהײט.

װאָס אַנבאַטרעפֿט דעם געשרײַי איז, נאַטירליך, לעבכערליך אַז גראָד דאַן איז ער אַנטשלאָפֿען געװאָרען. האָבען די פֿאַרצװױי־פֿעלטע קולות איהם פֿאַרשלעפֿערט װי מוזיק? דיזע אײַנצעלהײט איז פֿאַר איהם אָבער געװעו װיכטיג מען זאָל זעהן, אַז בײַ דעם מאָרד איז ער אֵפֿילו ניט אָנװעזענד געװעו, כּדי אױף איהם זאָל ניט פֿאַלען די קלענסטע באַשולדיגונג אין דעם. בשעת פֿרענק האָט די מײדעלע אַטאַקירט און דערשטיקט איז ער, קאָנלי, גאָר געזעסען אונטען און געדרעמילט...

אַלס אַן אונזין קען זיך צו צו דעם גלייכען נאָר קאָנלי'ס באַ־הױפֿטונג, אַז די „מאָרד־צעטעלעך" האָט איהם דיקטירט פֿרענק.

װאָס אַנבאַלאַנגט מיסס סטאואואער'ס סטײטמענט, אַז זי האָט פֿרענק'ען אין זײַן אָפֿיס ניט געפֿונען, איז אײנס פֿון די צװױי:447ענטװעדער ער איז אויף אַ מינוט אַרויסגעגאַנגען אין טאַילעט, און האָט זיך דערנאָך װעגען דעם פֿאַרגעסען, אָדער — און דאָס האָט פֿאַסירט גיכער פֿון אַלץ — ער איז געזעסען טאַקע ביי זיין דעסק (שרייב־טיש) און זי האָט איהם ניט געזעהן.

װען איך האָב באַזוכט פֿרענק'ס אָפֿיס, האָב איך געזעהן, װי נאַטירליך דאָס װאָלט געװען. זיין דעסק איז געשטאַנען מיט דעם װענטעל צום טיר, מיטס סטאַװאַװער איז אַריינגעקומען אין דעם פֿאַר־צימער פֿון דעם אָפֿיס, און אויב פֿרענק איז גראָד דאַן געזעסען ביי זיין דעסק, איז פֿאַר איהר אונמעגליך געװען איהם צו זעהן. און ער, װידער, װאָלט ניט געהערט, אַז זי קומט אַריין, װאָרים זי האָט דאַן געטראַגען טעניס שוהס (שיך פֿון טוך מיט װייכע פֿאָדעשװעם).

מערי'ס מוטער און שטיף־פֿאָטער האָבען עדות געזאָגט, אַז זייער מאַכטער איז יענעם שבת אַװעק פֿון דער היים אַרום אַ פֿער־טעל צו צװעלף, און אַז פֿינף מינוט שפּעטער, האָט זי זיך געזעצט אויף אַ קאַר (טראַמװיי). ביז דער סאַמע פֿעקטאַרי איז איר ניט געגאַנגען. מערי'ן איז אויסגעקומען אַ שטיקעל װעג צו דערגעהען צו פֿוס. לויט דעם חשבון פֿון דער פֿאַר קאַמפּאַני האָט יענע קאַר אין יענעם פּלאַץ געזאָלט אָנקומען פֿינף און אַ האַלב מינוט נאָך צװעלף. און דער קאַנדוקטאָר האָט גע־שװאָרען, אַז די קאַר איז געגאַנגען אָהן פֿאַרשפּעטיגונגען. עט־ליכע עדות װאָס האָבען געװאַוינט אין יענעם געגענד, האָבען עדות געזאָגט, אַז דער גאַנג פֿון יענעם פּונקט צו דער פֿעקטאַרי האָט זיי גענומען פֿינף מינוט.

עס קומט אַלזאָ אויס, אַז מערי פֿייגען איז אָנגעקומען אין דער פֿעקטאַרי ניט אַ סעקונדע פֿריהער װי צװעלף מינוט נאָך צװעלף, דאָס הייסט זיבען מינוט שפּעטער װי מאָנטין סטאַװאַװער.

דריי עדות האָבען ערקלערט, אַז זיבען מינוט נאָך צװעלף האָבען זיי מערי'ן געזעהן אויפֿ'ן גאַס, עטליכע בלאָק פֿון דער פֿעקטאַרי (איינע פֿון זיי איז גאָר געװען אַן עדות פֿאַר דער אַנ־קלאַגע. אָבער פֿרענק'ס לאַיערס האָבען איהר גענומען אויף אַ קרייץ־פֿאַרהער, און אויף זייערע אַ פֿראַגע האָט זי געענטפֿערט,448אַז בשעת זי האָט געזעהן מערי'ן אויפֿ'ן גאַס, עטליכע בלאָק פֿון דער פֿעקטאַרי, איז געװען זיבען מינוט נאָך צװעלף).

װען מיסס סטאַװאַװער איז אַריין אין פֿרענק'ס אָפֿיס און איז פֿון דאָרטען אַװעק, איז מערי אַלזאָ אין דער פֿעקטאַרי נאָך גאָרניט געװען. דאַרסי'ן איז אָבער נויטיג געװען צו װייזען, אַז בשעת מאָנטין איז אַריינגעקומען אין פֿרענק'ס אָפֿיס, האָט זי איהם דאָרטען ניט געפֿונען, װייל ער איז דאַן געװען „ביזי" אין דעם מעטאַל צימער מיט זיין מאָרד. דעריבער איז דאַרסי נעבליבען ביי דאָס זייניגע, אַז מערי איז געקומען פֿריהער װי מאָנטין. און קאַנלי האָט געװאוסט, װאָס דאַרסי דאַרף האָבען. אַלזאָ האָט ער דערצעהלט, אַז ער האָט געזעהן װי מערי פֿייגען געהט איבער די טרעפּ אַרויף צו פֿרענק'ען, און אַז דערנאָך ערשט איז צו איהם אַרויפֿגעגאַנגען מאָנטין סטאַװאַװער.

פֿרענק'ס סטענאָגראַפֿיסטקע איז פֿון זיין אָפֿיס יענעם שבת אַװעק אַ פֿער מינוטען נאָך צװעלף. זי האָט געאַהט אַ סימן: זי האָט זיך גענומען אָנטאָן בשעת עס האָט געפֿייפֿט אויף דער מיטאָג שטונדע. זי איז אַװעק, אָבער אין אַ פֿער מינוט אַרום האָט זי זיך אומגעקעהרט נאָך איהר רעגען־שירם און זי האָט אין פֿרענק'ען געזעהן אין זיין אָפֿיס. לויט קאַנלי'ס מעשׂה אָבער, איז ער גאָר דאַן געװען מיט מערי פֿייגען אין דעם מעטאַל צימער.

און אַ פֿאַרמאָן אַ קריסט, מיט'ן נאָמען לעמועל קװין, האָט פֿרענק'ען אין זיין אָפֿיס געזעהן צװאַנציג מינוט נאָך צװעלף. ער האָט מיט איהם גערעדט, פֿאַרבראַכט פֿינף מינוט מיט איהם און קיין סמנים פֿון צוטראָגענקייט װי פֿון אַ מענשען, װאָס איז אָקאָרשט באַגאַנגען אַ מאָרד, האָט ער אויף איהם ניט באַמערקט.

און נאָך דעם װי קװין האָט מיט איהם גערעדט, האָט מיט איהם גערעדט די דערמאָנטע מיסעס װהייט, װעלכע איז געגאַנגען צו איהר מאַן, די מיסעס װהייט װעלכע האָט אונטען באַמערקט אַ נעגער הינטער קעסטליער. זי האָט אויך אויף פֿרענק'ען קיין אוי־סערגעװעהנליכקייס ניט געזעהן.

אַרום אַ האַלבע שטונדע שפּעטער — דאָס הייסט אַרום צעהן מינוט צו איינס, — בשעת מיסעס װהייט האָט זיך געפֿונען אויפֿ'ן פֿערטען עטאַזש, װאַו איהר מאַן האָט דאַן געאַרבייט,449איז אַהין אַרויפֿגעקומען פֿרענק, זיי צו װאָרנען, אַז ער מוז באַלד געהן אַהיים צו מיטאָג. און אַז ער װעט מוזען פֿאַרשליסען די פֿעקטאַרי. אלזאָ, זאָלען זיי אויך געהן אַהיים. אַז ניט, װעט גאָר זיי מוזען פֿאַרשליסען, ביז ער װעט קומען צוריק. מיסעס װהייט איז דעריבער אין אַ פֿער מינוטען אַרום טאַקע אַװעק. װען אַראָפּגעקומענדיג פֿון דעם פֿערטען עטאַזש, האָט זי דערגרייכט דעם צװייטען, האָט זי פֿאַרביינעהענדיג פֿרענק'ען געזעהן אין דעם פֿאָרצימער פֿון זיין אָפֿיס.

מיסעס װהייט און איהר מאַן האָבען אַלס עדות געזאָגט, אַן אויסגעצייכנעטען איינדרוק. אַז דאָס װאָס זיי זאָגען איז אמת, האָט קיינער ניט געקאָנעט צוױיפֿלען.

נו, און קאַנלי דערצעהלט, אַז בשעת ער האָט זיך אומגע־קעהרט פֿון דעם מעטאַל צימער צו פֿרענק'ען, און איהם באַריכטעט, אַז מערי פֿייגען ליגט אַ טויטע, האָט ער אַ קוק געטאָן אויפֿ'ן זיי־גער און עס איז דאַן געװען צעהן מינוט צו איינס — דאָס הייסט דאַן, װען פֿרענק איז גאָר געװען אויפֿ'ן פֿערטען פלאָר און גע־רעדט מיט די װהייטס.

צװאַנציג מינוט נאָך איינס האָט פֿרענק װירקליך פֿאַר־שלאָסען די פֿעקטאַרי און איז אַװעק אַהיים. ביי צװעלף מענ־שען האָבען עדות געזאָגט, אַז זיי האָבען איהם געזעהן אויף זיין װעג אַהין. קאַנלי אָבער האָט דערצעהלט אַז װען ער איז אַװעק פֿון דער פֿעקטאַרי, און איז אַריין אין אַ דערבייאיגען סאַלון (שענק), איז פֿרענק געבליבען אין זיין אָפֿיס. און אַז אין דעם שענק איז ער, קאַנלי, אַריינגעקומען צװאַנציג מינוט צו צװיי.

אינטערעסאַנט איז אויך די פֿראַגע, װי אַזוי פֿרענק האָט פֿאַרבראַכט די צייט יענעם נאָך מיטאָג. װאַו איז ער דאַן געװען? װאָס האָט ער געטאָן? מיט װאָס זיינען זיינען געװען פֿאַר־נומען זיינע געדאַנקען?

אום דריי אוהר איז ער געװען צוריק אין זיין אָפֿיס, װאַו ער האָט צוזאַמענגעשטעלט דעם װעכענטליכען פֿינאַנציעלען באַ־ריכט פֿון דער פֿעקטאַרי — דעם באַריכט װאָס ער פֿלעגט שיקען450צו די סטאַקהאָלדערס (אַקציאָנערען) פֿון דער קאַמפּאַני. אַזוי פֿלעגט ער טאָן יעדען שבת, מייסטענס מיט דער הילף פֿון זיין אַסיסטענט, און אַזוי האָט ער געטאָן נאָך שבת מיטאָג, אין דעם טאָג, װען עס איז באַגאַנגען געװאָרען דער מאָרד. אַזוי װי עס איז געװען אַ יום טוב, איז דער אַסיסטענט אין אָפֿיס ניט געװען. פֿרענק האָט די אַרבייט געטאָן אַליין. עס איז אָבער געװען אַ גוטער באַװייז אויף דעם : זיין פֿינאַנציעלען באַריכט האָט די פּאָליציי זונטאָג אין דער פֿריה געפֿונען אויף זיין דעסק.

דער באַריכט איז געװען אין זיין אייגענער האַנדשריפֿט און בוכהאַלטער־עקספּערטען, װאָס האָבען איהם גרינדליך דורכגע־קוקט, האָבען ערקלערט, אַז דאָס האָט געמוזט געדויערען העכער װי צװיי שטונדען.

אין די מאַסען ציפֿער און חשבונות װאָס דער באַריכט האָט ענטהאַלטען, האָבען זיי געפֿונען נאָר אַ איין גרייז, ניט קיין צװייטיגען. אַ מאַן, װאָס האָט מיט דריי־פֿיר שטונדען פֿריהער ערמאָרדעט אַ מענשען, װאָלט דאָס אבסאָלוט ניט געקאָנט טאָן. דאָס גופֿא איז געװען אַ שלאַגענדער באַװייז, אַז קאַנלי'ס מעשׂה איז אַ געװעב פֿון ליגענס. װאָס זשע האָט דאַרסי אויף דעם געענטפֿערט ? אַז מסתמא האָט פֿרענק דעם פֿינאַנציעלען באַריכט צוזאַמענגעשטעלט ניט בייטאָג נאָר אין דער פֿריה — פֿאַר'ן מאָרד. אָבער אין דער פֿריה זיינען ביי פֿרענק'ען געװען פֿאַרשידענע מענשען. אַרבייטערינס אַליין װאָס זיינען געקומען נאָך װיידזשעס, זיינען דאָ געװען אַכצעהן. און זיי זיינען ניט געװען די אייניגע. דאָס אַלץ איז באַװיזען געװאָרען מיט דיזע אַלע פּערזאָנען אַלס עדות און מיט די ביכער. ער איז געװען פֿאַרנומען. מיט אַזאַ װיכטיגער און דעליקאַטער אַרבייט האָט ער אין דער פֿריה קיין צייט ניט געהאַט זיך צו באַשעפֿטיגען.

נאָך דעם װי פֿרענק האָט פֿאָרטיג געמאַכט דעם פֿינאַנ־ציעלען באַריכט, האָט ער געשריבען אַ בריף צו זיין אָנקעל (דער בריף איז פֿאַרהאַלטען געװאָרען און מען האָט איהם פֿאָרגעלעזען אויפֿ'ן טריעל. אָבער װעגען דעם װייטער). דאַן איז ער גע־גאַנגען אַהיים, װאַו ביי איהם זיינען יענעם אָװענט געװען געסט און מען האָט גענעסען, געשפּילט אין קאָרטען און זיך אַמוזירט.

451קאַנלי'ס מעשׂה איז אַזוי פֿול מיט װידערשפּרוכען און סתם מיט לעכערליכע לינגערישע איינצעלהייטען, אַז אין דער נאַרטה און אפֿילו אין אַטלאַנטא, נאָר אונטער אַנדערע אומשטענדען, װאָלט זיך דער סאָליסיטאָר־דושענעראל אַליין פֿון איהר אויסגע־לאַכט. די צעטעלעך, װאָס זיינען געשריבען געװאָרען מיט קאַנ־לי'ס האַנדשריפֿט, װאָלט מען אָנגענומען אַלס אַ שרייענדען באַ־װייז, אַז ער איז דער מערדער ; און זיין באַהויפּטונג, אַז פֿרענק האָט זיי איהם דיקטירט, װאָלט מען צוריקגעשטויסען. צוזאַמען מיט די אַלע איבעריגע ליגענס פֿון זיין אידיאָטיש־ביטרע מעשׂה.

אַז פֿרענק איז אונשולדיג איז באַװיזען געװאָרען אַזוי קלאָר, װי אין קיעון איז באַװיזען געװאָרען אַז מענדעל ביילים איז אונ־שולדיג.

װי זשע איז מערי פֿייגען ערמאָרדעט געװאָרען?

פֿון אַלץ װאָס קאַנלי האָט דערצעהלט — פֿון זיינע װוילדע ליגענס, אַזוי גוט װי פֿון די פֿאַר אמת'ן, װאָס זיינען געװען אַריינגעפֿלאָכטען אין זיין שונד־מעשׂה — זעהט מען װי פֿאַר די אויגען די פֿאָלגענדע סצענעס :

קאַנלי דער שכּור האָט לכבוד יוב־טוב זיך אָנגע'שכּור'ט. איהם האָט זיך געװאָלט נאָך בראַנפֿען. ער האָט געװאוסט אַז איינינגע פֿון די אַרבייטער מיידלעך װעלען קומען אין אָפֿיס פֿון דער פֿעקטאַרי נאָך זייערע ענװעלאָפּס, איז ער אַהין געקומען. אפֿשר װעט ער עפּעס אויסבעטטלען, װי ער פֿלעגט דאָס אָפֿט טאָן. אום פֿרענק זאָל איהם ניט זעהן, און פֿרענק'ען װאָס ער טוט דאָרטען אין אַ יום־טוב, איז ער געזעסען פֿאַרבאָרגען הינטער באָקסעס.

דאָס איז געװען ביים אַרונטערגאַנג פֿון די טרעפּ, אין אַ טונקעלען פּלאַץ לעבען דעם עלעװיטאָר.

פֿון די טרעפּ איז אַרונטערגעקומען מערי פֿייגען מיט איהר דראָטענעם האַנט־בייטעל. זי האָט איהם ניט געקענט זעהן, װייל זי איז געקומען פֿון אַ ליכטיגען פּלאַץ און איז געזעסען אין אַ פֿינסטערען. ער איהר האָט אָבער יאָ געזעהן, און ער

452האָט מסתמא געװאָרט אויף איהר. ער האָט זיך צו איהר גע־װענדעט זי זאָל איהם באַרגען אַ קװאָדער אָדער אַ האַלבען דאָלאַר. און זי, װעלכע האָט אָפֿגענומען נאָר אַ דאָלאַר מיט צװאַנציג סענט (פֿאַר אַ גאַנצען טאָג ארבעט), האָט איהם ענטזאָגט. װאָלט ער געװען ניכטער, װאָלט זיך אפֿשר מיט דעם גע־ענדיגט. ער איז אָבער געװען באַזױפֿען, און אַנשטאַט איהר צו לאָזען געהן װייטער, האָט ער איהר אַ נעם געטאָן און אַרויס־געריסען דעם האַנד־בייטעל פֿון איהר האַנט. זי האָט גענו־מען שרייען : האָט ער איהר פֿאַרמאַכט די מויל, און איהר אַנ־געהויבען צו שטיקען.

און דאַן האָט די שׂרעק פֿאַר דער פֿאַליציי מיט די קרימינעלע געריכטען איהם געצװאואונגען שוין צו דערגעהן ביז'ן סוף. װאַר־שיינליך האָט ער איהר טאַקע אַרונטערגעװאָרפֿען אין קעלער, דורך דער פֿאַדלאַנגע־טיר און איז אַליין אויך אַרונטערגעגאַנגען אין קעלער, איבער'ן ליטער.

װי איך שטעל זיך פֿאַר די שוידערליכע סצענע, האָט ער איהר װייטער געװאָרגען און מיט זיין מעסערעל איהר געמאַכט די װאואנד אין קאָפּ. מיינענדיג אַז זי איז שוין טויט, האָט ער איהר גענומען שלעפּען איבער'ן בייסמענט. זי האָט נאָך אָבער געלעבט און װידער געשריעהן, אלזאָ, האָט ער שלעפּענדיג איהר געשטיקט, און ענדליך, צו זיין אבסאָלוט זיכער אַז זי װעט שוין אויף איהם ניט קענען אויסזאָגען, האָט ער אויפֿגעזוכט אַ שטריק (אַזעלכע שטריק זיינען אין דער פֿעקטאַרי געװען אַ סך) און איהר אָטעם אויף אייביג אויסגעשלאָסען.

עס איז מעגליך, אַז די מיידעל האָט געלעבט אַ געװיסע ציט נאָך דעם װי קאַנלי האָט געמיינט אַז זי איז שוין טויט, און אַז ערשט דאַן, װען ער האָט זיך דערװאוסט װעגען דעם, האָט ער פֿאַרצויגען די שטריק אַרום איהר האַלז.

בשעת דאָס אַלץ האָט פֿאַסירט איז פֿרענק אויבען אין זיין אָפֿים געזעסען און אָטענדעט צו זיינע געשעפֿטען, ניט װי־סענדיג אַז אונטען קומט פֿאָר אַ מאָרד. ער האָט עפּעס יאָ גע־הערט אַ קול פֿון אַ פֿרוי ; ער האָט אָבער ניט געװאוסט פֿון װאַנען דאָס קומט ; און אַזוי װי מעהר האָט זיך די דאָזיגע453שטימע ניט געהערט, האָט ער ניט געשאָנקען קיין אויפֿמערק־זאַמקייט צו דעם. ערשט מאָרגען, װען ער האָט זיך דערװאוסט פֿון דעם מאָרד, האָט ער זיך דערמאָנט װעגען דעם.

דאָס איז אייגענטליך ניט געװען קיין רעדע, נאָר אַ סטייט־מענט, װאָס ער האָט געמאַכט ביי זיין טרייעל. רײדענדיג, איז ער ניט געשטאַנען און אדרעסירט די דזשורי, װי דאָס טוט אַן אַדװאָקאַט. ער איז געזעסען אויף דעם עדות־שטול. אָבער ניט אַלס אן עדות. אין דעם סטאַט דזשאָרדזשיא האָט אַ באַשולדיג־טער אַ רעכט אַז דער דזשאָדזש און די דזשורי זאָלען אויסהערען דאָס װאָס ער װיל דערצעהלען אין באַצוג צו דער באַשולדיגונג װאָס מען מאַכט אויף איהם. און דער פּראָקוראָר קען איהם ניט נעהמען אויף אַ קרייץ־פֿאַרהער װעגען דעם. אלזאָ, האָט פֿרענק פּשוט געמאַכט אַ סטייטמענט. קיינער האָט איהם ניט געשטעלט קיין פֿראַגען — ניט זיינע לאַיערס, ניט דער סאָליסיטאָר־דזשע־נעראל.

נאָך דעם װי ער האָט גאַנץ בקיצור איבערגעגעבען זיין פֿאַרגאַנגענהייט, האָט ער זיך אָפֿגעשטעלט אויף דעם שבת, װען עס איז ערמאָרדעט געװאָרען מערי פֿייגען. ער האָט דערצעהלט מיט אַלע איינצעלהייטען װאָס ער האָט געטאָן, װאַו ער איז געװען, מיט װעמען ער האָט זיך געזעהן. ער האָט אָפֿגעגעבען חשבון כמעט פֿאַר יעדער מינוט. און ער האָט דערגרייכט די ציט, װען מערי פֿייגען איז צו איהם געקומען נאָך איהרע װיי־דזשעס, האָט ער דערצעהלט, װי זי איז אַ אריינגעקומען אין זיין אָפֿיס, װי ער האָט איהר געגעבען איהר ענװעלאָפּ, װי ארויסגע־הענדיג האָט זי זיך אָפֿגעשטעלט ביי דער טיר און געפֿרענט, אויב עס איז שוין דאָ מעטאַל ; װי ער האָט געענטפֿערט אַז ניין, און זי איז אַװעק ; װי ער האָט געהערט איהרע טריט, און „עטליכע מינוט שפּעטער" האָט ער „געהערט װי אַ פֿרויען־שטימע זאָגט עפּעס", הגם פֿון װאַנען דער קול איז געקומען, האָט ער ניט געקענט באַשטימען.454אויף דיזען אַרט, נעהמענדיג פֿון מינוט צו מינוט און פֿון פֿראַגע צו פֿראַגע, האָט ער געשילדערט וואָס מיט אים איז פֿאָרגעקומען דעם נאַכט פֿון אָוונט. און דערנאָך האָט ער דערצעהלט ווי די דעטעקטיווס זיינען צו אים געקומען און וואָס ווייטער האָט פֿאַסירט.

מיט זיין ערצעהלונג האָט ער שוין ממילא געענטפֿערט אויף יעדער פֿונקט און אויף אַלע באַהויפֿטונגען פֿון אַלע עדות, וואָס דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל האָט אַרויסגעשטעלט געגען אים.

פֿיר שעה האָט ער גערעדט — צוויי שעה פֿאַר מיטאָג און צוויי שעה נאָך מיטאָג. ער איז געווען אַ גוטער רעדנער. און עטליכע מאָנאַט שפֿעטער, שטעהענדיג פֿאַר אַן אַנדער ריכטער, האָט ער אויסגעדריקט זיינע געפֿיהלען מיט אַ פֿאַראָדנע שפֿראַך און מיט פֿיערליך־קלינגענדע טענער. אין דיזען פֿאַל אָבער, ביי זיין טרייעל, האָט ער גערעדט גאַנץ איינפֿאַך, אָהן דעם קלענסטען סימן פֿון רעדנערשע מאַנערען. ער האָט דערצעהלט, ערקלערט, זיך אָפֿגעשטעלט אויף אַלערליי איינצעלהייטען, ביינעהענדיג, האָט ער דאָ און דאָרטען געמאַכט אַ באַמערקונג — אַלץ אין אַ פּשוט'ער שפֿראַך. אָבער אין זיין קול האָט זיך אָפֿט געפֿיהלט דער וועהטאָג פֿון זיין האַרצען. פֿון ציט צו ציט האָט זיך ביי אים אַרויסגעריסען אַן אויסדרוק פֿון ביטערען שפֿאַט. אַזוי איז געווען דאַן, צום ביישפֿיל, ווען ער האָט דערמאַנט, ווי די דעטעקטיווס האָבען זיך געטשעפֿעט צו יעדען וואָרט זיינס און יעדען וואָרט פֿאַרטיטשט און פֿאַרדרעהט, ווי עס האָט זיך געלוינט פֿאַר זיי.

אין איינינע שטעלען האָט זיין סטייטמענט ענטהאַלטען איינצעלהייטען, וועלכע האָבען ניט נאָר געוויזען, אַז ער, פֿרענק, האָט ניט קיין שום שייכות צו דעם מאָרד, נאָר אויך אַז דער מערדער איז באַגאַנגען געוואָרען אין דעם ביסמענט. צום בײַשפֿיל: דערצעהלענדיג ווי ער איז מיט דעטעקטיוו סקאַטט'ען געגאַנגען באַקוקען דעם ביסמענט, האָט ער געזאָגט:

„ער האָט פֿון דעם פֿלאָר אויפֿגעהויבען עטליכע זאַכען און זיי אַרײַנגעלייגט צו זיך אין קעשענע. איינע פֿון זיי איז געווען

455אַ שטריק, פֿונקט אַזוי ווי די וואָס מען האָט געפֿונען אַרום דעם האַלז פֿון מערי פֿייגען".

„דזשענטעלמען, איך ווייס אַבסאָלוט ניט פֿון דעם טויט פֿון מערי פֿייגען" — האָט ער געזאָגט, ווען ער האָט געהאַלטען נאָהענט צום סוף פֿון זיין סטייטמענט, — „איך האָב קיין אַנטייל ניט גענומען אין פֿאַראורזאַכען איהר טויט און איך ווייס ניט ווי אזוי זי איז צו איהר טויט געקומען נאָך דעם ווי זי האָט אָפֿגעלאָזען איהר געלט און האָט פֿאַרלאָזען מײַן אָפֿיס. דעם 26טען פֿעברואַר האָב איך פֿרענק'ן אין די אויגען ניט גע־זעהן, ניט אין דער פֿעקטאַרי און ניט אַנדערשוואו.

„דער סטייטמענט פֿון דעם עדות דאַלטאַן, אַז ער איז געקומען צו מיר אין אָפֿיס און אַז איהם האָט פֿאַרגעשטעלט פֿאַר מיר די פֿרוי דיזיע אָפֿקינס, איז דורכאויס אַ ליגען. אויב דאַלטאַן איז ווען עס איז געווען מיט אַ פֿרוי אין דער פֿעקטאַרי־געבײַדע, האָב איך דערפֿון ניט געוואוסט. ביז עס האָט פֿאַסירט דיזער מאָרד האָב איך דאַלטאַן'ען קיינמאָל ניט גע־זעהן.

„דער סטייטמענט פֿון דעם נעגער קאַנלי איז פֿון אָנהויב ביז'ן סוף אַ געוועב פֿון ליגענס. איך ווייס אַבסאָלוט ניט פֿון דער אורזאַכע פֿון מערי פֿייגען'ס טויט, און קאַנלי'ס באַהויפֿטונג, אַז ער איז אַרויפֿגעקומען צו מיר, אַז איך מיר געהאָלפֿען באַזייטיגען דעם טויטען קערפֿער, אָדער אַז איך האָב יענעם טאָג עפֿעס געהאַט צו טאָן מיט איהר, אָדער מיט אים איז אַ שטוינענדער, עקעלהאַפֿטער ליגען.

„די מעשה אַז פֿרויען פֿלעגען קומען צו מיר אין דער פֿעקטאָרי מיט אונמאָראַלישע צוועקען, איז אַ פֿאָדלער ליגען און דאָס, וואָס קאַנלי זאָגט, אַז ער האָט מיך עטליכע מאָל געזעהן אין אונאַנשטענדיגע פֿאָזען מיט פֿרויען, איז אַזאַ לומפֿיגער ליגען אַז איך קען ניט געפֿינען קיין ווערטער דאָס צו פֿאַרדאַמען."

וואָס פֿאַר אַן איינדרוק פֿרענק'ס סטייטמענט האָט געמאַכט, קען דער לעזער זעהן פֿון דער באַמערקונג, וואָס אויף מאָרגען האָט ענטהאַלטען די „אַטלאַנטא קאַנסטיטושאַן", אַ צייטונג, וואָס456האָט די גאַנצע צייט אַגיטירט געגען איהם. „פֿרענק'ס סטייטמענט" — האָט זי געזאָגט, — „האָט געקלונגען מיט דעם קלאַנג פֿון אמת אין זיין יעדען זאַץ, און פֿילע פֿון די אַנוועזענדע, מענשען וואָס האָבען פֿון פֿריהער קיין פֿאַרטיגער מיינונג ניט גע־האַט, זיינען אַוועק פֿון קאָורט איבערצייגט, אַז דער מאָן איז אונשולדיג"."

בשעת פֿרענק האָט געהאַלטען ביי דעם סוף פֿון זיין פּשוט'ען סטייטמענט, האָבען אין די אויגען פֿון פֿילע פֿון זיינע צוהערער — איינינע פֿון די דזשורערס אַריינגערעכנעט — געבליסטשעט טרערען.

איך האָב דעם סטייטמענט איבערגעלייענט און ווען איך בין גע־וווען אין אטלאַנטא, אין 1914, און איך האָב געפֿיהלט מיט מיין גאַנצען וועזען, אַז יעדער וואָרט אַטעמט מיט אמת און אויפֿריכטיגקייט. איצט, מיט 16 יאהר שפֿעטער, ווען איך האָב דעם סטייטמענט ווידער איבערגעלייענט, בין איך געווען דורכגע־דרונגען מיט'ן זעלבען געפֿיהל. און אַן עהנליכען איינדרוק האָט דער סטענאָגראַפֿישער באַריכט פֿון פֿרענק'ס ווערטער געמאַכט אויף יעדען, וואָס האָט איהם געלעזען מיט אונפֿאַרטייאישע אויגען.

טשעמפֿ קלאַרק, דער דאַמאָלסדיגער סופֿיקער פֿון דער האוס אוו רעפֿרעזענטאַטיווס (פֿאָרזיצענדער פֿון דעם אַמעריקאַנער פֿאַר־לאַמענט) האָט אַ צייטונגס־באַריכט פֿון פֿרענק'ס סטייטמענט אַריינגעקלעפּט אין זיין „סקרעף בוך" (אַלבאָם), אַלס אַ זעלטע־נער פֿערל. „דאָס איז אַיינער פֿון די מערקווירדיגסטע איבער־צייגענדע סטייטמענטס, וואָס איך האָב ווען עס איז געלייענט" — האָט ער געזאָגט, שמועסענדיג וועגען דעם ענין מיט פֿ. ס. קאַנ־לי'ן.

ווען די צוועלף דזשורערס וואָלטען גערעדט פֿון דעם פֿרענק'ס סטייטמענט באַשטימט זייער מיינונג גלייך נאָך דעם ווי זיי האָבען אויסגעהערט פֿרענק'ן, וואָלט ענטוועדער זייער ווערדיקט געווען „אונשולדיג", אָדער זיי וואָלטען ניט געקענט זיך אייניגען. עס וואָלט פֿאַרגעקומען אַ נייער טרייעל. די גיפֿטיגע קראַפֿט פֿון דער פֿאַליציי'ס אַגיטאַציע וואָלט געבראָכען געוואָרען. דער נייער טרייעל וואָלט פֿאַר457געקומען אונטער בעסערע אומשטענדען. דער אמת וואָלט מסתמא געזיגט. אָבער איידער עס איז געקומען צו זייער ענדליכער באַראָטונג זיינען אַוועק אייניגע טעג. דער עפֿעקט, וואָס פֿרענק'ס ווערטער האָבען געהאַט אויף זיי, איז אָפֿגעשוואַכט געוואָרען, און דאָס לעצטע האָט נאָך געהאַט דאָרסי, אַ מאן וואָס האָט פֿאַר זיך גענומען נאָר איין פֿראַגע: זאָל פֿרענק פֿון דעם טרייעל אַרויסקומען מיט זיין פֿרייהייט אָדער ער, דאָרסי, אָדער פֿאַרקערט, פֿרענק זאָל פֿאַרלירען זיין לעבען און דאָרסי זאָל אַרויסקומען מיט אַ גלענצענדען זיג.

דאָרסי האָט געאַרבייט פֿאַר דאָרסי'ן.

ביי פֿרענק'ס טרייעל בין איך ניט געווען. איך בין קיין אטלאַנטא געקומען מיט עטליכע מאָנאַט שפֿעטער. אָבער זייענדיג דאָרטען, בין איך באַקאַנט געוואָרען מיט מאַסען איינצעלהייטען פֿון דיזען אונגעוויינליכען פּראָצעס. איך האָב איבערגעלעזען יעדען וואָרט אין דעם לאַנגען, לאַנגען אָפֿיציעלען סטענאָגראַפֿישען רעקאָרד פֿון דעם טרייעל און די באַריכטען אין די אטלאַנטער צייטונגען פֿון יענע טעג. אָבער ניט ווייניגער באַלעהרענד און אינטערעסאַנט זיינען פֿאַר מיר געווען די פֿילע גע־שפֿרעכען וואָס איך האָב אין אטלאַנטא געהאַט וועגען די סצענעם וואָס זיינען פֿאָרגעקומען אין קאָורט^*) און אין שטאָדט בשעת דער טרייעל איז אַנגעגאַנגען.

עס איז דאָ דערמאָנט געוואָרען די מיינונג פֿון אן אטלאַנטער צייטונג וועגען דעם איינדרוק וואָס פֿרענק'ס רעדע האָט געמאַכט אויף זיינע צוהערער. די דאָזיגע צייטונג איז געווען פֿאָרזיכטיג גענוג דערביי צו באַמערקען, אַז אַ שטאַרקען גינסטיגען איינדרוק האָט פֿרענק געמאַכט אויף אזעלכע מענ־שען, וואָס האָבען זייער מיינונג ניט געהאַט באַשטימט פֿון458פֿריהער. מיט אַ פֿאַרטיגע מיינונג, — געגען פֿרענק'ען — זיינען אין קאָורט אָבער געקומען אַ סך פֿון זיינע צוהערער, אפֿשר מעהר ווי אַ העלפֿט. אויף זיי האָבען זיינע ווערטער ניט גע־ווירקט. און וואָס אנבאַטרעפֿט זיינע אנדערע צוהערער איז דער גוטער איינדרוק, וואָס זיינע רייד האָבען אויף זיי געהאַט, באַלד פֿאַרטרונקען געוואָרען אין די פֿיינדליכע שטאַף וואָס איז געקומען פֿון די וואָס האָבען געפֿאָדערט זיין טויט.

זייענדיג אין אטלאַנטא האָב איך וועגען פֿרענק'ס סטייט־מענט גערעדט מיט אן אַמעריקאַנער קריסט, אַן אינטעליגענטער מאַן פֿון דער נאָרטה, וועלכער איז געווען אין קאָורט ווען פֿרענק האָט געמאַכט דאָס וואָרט.

„בשעת ער האָט גערעדט, איז דער איינדרוק געווען שטאַרק אויף אַלעמען — האָט ער געזאָגט — אַזוי האָט עס אויסגעזעהן. מען איז געזעסען און זיך צוגעהערט ווי פֿאַרגאַפֿעט. אַ מענש קעמפֿט פֿאַר זיין לעבען! מען דאַרף בוכשטעבליך זיין אָהן אַ האַרץ ניט צו זיין געריהרט. און פֿרענק איז ניט קיין דורכשניטליכער מענש. ער מאַכט אַ מערקווירדיגען איינדרוק פֿערזענליך און ער רעדט גוט. און זיין רייד האָט געקלונגען מיט אַזאַ טיפֿע אויפֿריכטיגקייט!"

ווען ער האָט אָבער זיין סטייטמענט געענדיגט, איז דער איינפֿלוס פֿון זיינע ווערטער גיך אָפֿגעבלאַקירט געוואָרען.

די מענשען פֿון דרויסען, אויף די גאַסען, אָדער אין די היי־זער, אין די קראַמען, אין די שענקען האָבען נאָכגעפֿאָלגט דעם טרייעל ניט בלויז אויס נייגעריגקייט. זיי זיינען אין דער קיים געווען פֿאַרסאָקט. מען האָט זיי פֿאַרזיכערט, אַז פֿרענק איז אַן עקעלהאַפֿטער הולטאַי און אַז צוליב זיין אונאַנשטירליכער צולאָזענ־קייט האָט ער ערמאָרדעט אַ צאַרטע ווייסע מיידעלע. מען האָט זיי דאָס איינגערעדעט און מען האָט זיי כסדר געהעצט געגען איהם. זיינען זיי געווען אויפֿגעפֿלאַמט.

דאָס וואָס פֿרענק האָט געזאָגט אין קאָורט, האָבען זיי פֿון איהם אַליין ניט געהערט. זיי האָבען דאָס געלייענט אין די צייטונגען צוזאַמען מיט מאַסען באַהויפֿטונגען, וואָס האָבען פֿאַרגיפֿטעט זייערע מוחות און הערצער.459צוווישען די נאַטיוצען, וואָס איך האָב געשריבען זייענדיג אין אטלאַנטא, געפֿין איך דאָס דאָ פֿאָלגענדע:

„ווען מען דערצעהלט איינעם אַז דער און אַז אוי־סערגעוועהנליכער בעל תאוה'ניק און פֿיהרט זיך אויף עקעלהאַפֿט מיט פֿרויען, איז דאָס ווילקאָמענע לשון־הרע. בשעת אַ קאַמ־פּאַניע דערצעהלט זיך אונאַנשטענדיגע אנעקדאָטען, איז אַזאַ באַ־ריכט אַ געשמאַקער ביסען.

„ווען פֿרענק האָט מיט אַ איבערצייגיענדע רייד די דאָזיגע מעשה געלייקענט, און ווען אנדערע עדות האָבען איהם פֿאָרגע־שטעלט פֿאַר אַ העכסט אנשטענדיגען מאַן, האָבען זיך געפֿונען געגען מענשען, וואָס האָבען קיין חשק ניט געהאַט דאָס צו גלוי־בען; קיין חשק ניט געהאַט זיך צו זעגענען מיט דעם געשמאַ־קען ביסען.

„'דער וואָונש איז דער פֿאָטער פֿון דעם געדאַנק', און צעהנדליגע טויזענדער מענשען האָבען בלינד געגלויבט אַז די שמוציגע מעשיות זאָלען זיין אמת. זיי האָט זיך געוואָלט, אַז דער פֿרענק, וועלכען זיי האָבען געהאַלטען פֿאַר דעם מערדער פֿון מערי פֿייגען, זאָל טאַקע זיין דער מערדער. עס גלוסט זיך ניט צו ענטדעקען אַז אונזער מיינונג איז אַ פֿאַלשע.

„אין דעם פֿאַרטרעט פֿון אַ באַשולדיגטען ווערט מען צו־געוואוינט צו זעהן דעם פּנים פֿון שולד. דער באַגריף ווערט אַריינגעשמאָלצען אין זיינע אויגען, אין זיין נאָז. עס הויבט זיך אן צו דוכטען, אַז די דאָזיגע געזיכט ענטהאַלט עפֿעס אין זיך מערדערערישעם.

„ווען איהר ווערט שטאַרק צוגעוואוינט צו אימיצען, וועמען מען רופֿט בצלאל, למשל, דוכט זיך אַייך, אַז דער נאָמען פֿאַסט זיך טאַקע צו זיין געזיכט. אויף אַן עהנליכען שטייגער איז די מאַסע פֿון אטלאַנטא צוגעוואוינט געוואָרען צו פֿרענק'ס פּנים, וועלכען זיי האָבען יעדען טאָג געזעהן אין די צייטונגען, ווי צו אַ פּנים פֿון אַ הולטאַי, וואָס איז באַגאַנגען אַ מאָרד. טויזענדער און טויזענדער מענשען האָבען מסתמא געגלויבט מיט'ן גאַנצען האַרצען, אַז דער באַשולדיגטער איז שולדיג. איהר האָט זיי גע

460קענט באַווייזען פֿון הינט ביז מאָרגען, אַז זיי האָבען אַ טעות, וואָלט דאָס אַלץ ניט געווירקט אויף זיי."

דער מאַב־געפֿיהל געגען פֿרענק'ען איז געוואַקסען און גע־וואַקסען. ער האָט אַריינגעדרונגען אין דעם געריכט רום און דער טרייעל איז פֿאָרגעקומען. דער קאָורט רום איז ניט געווען קיין גרויסער, אָבער אייגנטליך איז די גאַנצע שטאָדט געווען דער קאָורט רום, און סאָליסיטאָר דאָרסי האָט דאָס געוואוסט און ער האָט דאָס געהאַט אין זינען יעדע מינוט וואָס ער האָט געפֿיהרט דעם טרייעל. און טאַמער וואָלט ער דאָס אפֿשר אויף אַ מינוט פֿאַרגעסען, האָבען די אנוועזענדע איהם אַלע ווייליע דערמאַנט, אַז זיי זיינען אַ טייל פֿון דעם טויזענדער־קעפֿיגען מאָב וואָס דורשט נאָך פֿרענק'ס בלוט און געפֿינט זיך פֿון דרויסען.

אָפֿט, ווען דאָרסי האָט געמאַכט אַ באַמערקונג אָדער גע־שטעלט דעם ריכטער עפֿעס אַ פֿאָדערונג, אָדער אויסגעדריקט אַ פֿראָטעסט געגען דער פֿאַרטיידיגונג, האָבען די צוהערער איהם אַפּלאָדירט און ווען פֿרענק'ס לאַיער האָט עפֿעס געפֿאָדערט אָדער פֿראָטעסטירט געגען דאָרסי'ן וואָס עס איז, האָט מען זיך צולאַכט.

אַ גאַנצע רייהע אידישע דאַמען האָבען עדות געזאָגט, אַז זיי קענען פֿרענק'ען, און אַז ער איז אַ העכסט אנשטענדיגער און מאָראַלישער מענש, האָט מען זיירע ווערטער באַגעגנעט מיט אַ הירושערייע.

דזשאָדזש ל. ס. ראָון, דער ריכטער פֿון דעם טרייעל, האָט ווידער און ווידער געקלאַפֿט מיט זיין העמערעל, און געפֿאָדערט אָרדנונג. ער האָט דאָס אָבער געטאָן נאָר פֿון יוצא וועגען, אָהן מוט. מען האָט געזעהן, אַז ער האָט אַליין מורא פֿאַר דעם מאָב. האָט מען איהם ניט געפֿאָלגט.

דער טרייעל איז פֿאָרגעקומען אין די הייסעסטע זומער־טעג און די פֿענסטער פֿון דעם קאָורטרום זיינען געווען אָפֿען. דער זאַל איז געווען אויף אַן אונטערשטען עטאַזש, אַ מאַסע מענשען זיינען געשטאַנען פֿון דרויסען ביי די וואַנט, כּמעט דערגרייכענדיג די פֿענסטער מיט זייערע פֿלייצעס. און פֿון אַן אַנדער זייט, אין אַ געסעלע, איז מען געזעסען אויף אַ דאַך פֿון אַ קעמערעל461און אַריינגעקוקט אין דעם קאָורט רום, הינטער דעם דזשאָדזש און דעם עדות שטול.

די דזשורי האָט געהערט די הוזשערריי פֿון דיזען עולם, זי האָט געפֿיהלט זיין אויפֿרעגונג, זי איז געווען דורכגעדרונגען מיט זיין פֿיינדשאַפֿט צו פֿרענק'ען, פֿונקט ווי זי איז געווען דורכגע־דרונגען מיט דער פֿיינדשאַפֿט פֿון דעם קאָורט עולם צו איהם. און זי האָט געוואוסט, אַז די גאַנצע שטאָדט איז געגען איהם.

יאָ, עס איז ווירקליך אויסגעקומען, אַז די גאַנצע שטאָדט איז דער קאָורט רום, און דער דאָזיגער קאָורט רום איז געווען עלעקטריזירט מיט אַ בלוטדורשטיגען האַס צו דעם יונגען מאַן, וועמען דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל האָט באַשולדיגט אין דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגען.

ווען די פֿאַרטיידיגונג איז פֿאַרטיג געוואָרען מיט איהר עדות און עס האָט געהאַלטען ביי די שלוס־רעדעס, האָט אַ איינער פֿון פֿרענק'ס לאַיערס געמאַכט אַ פֿאָרמעלען פֿאָרשלאַג, אַז דער דזשאָדזש זאָל ערקלערען אַ „מיסטרייעל" (אַ ניט־ריכטיגער, מיס־געלונגענער טרייעל), אויף דעם גרונט וואָס דער עולם אין געריכט־זאַל האָט עפֿעס אויסגעדריקט פֿאָרטייאישקייט און מיט דעם אפֿשר באַאיינפֿלוסט די דזשורי. ווען דער לאַיער האָט דאָס אַרויסגערעדט, האָט אין דעם זאַל אויסגעבראָכען אַ ווילדער געלעכטער און הירושענדער טומעל.

מיר האָבען דאָ געברויכט דעם וואָרט „פֿאָרמעלען", ווייל אַזאַ פֿאָרשלאַג מאַכען לאַיערס כּמעט ביי יעדען קרימינעלען טרייעל, און געוויינליך נעמט מען דאָס ניט ערנסט. אין דיזען פֿאַל אָבער איז דער פֿאָרשלאַג געווען פֿאָלשטענדיג באַגרינדעט. אַ טרייעל, וואו עס קומען פֿאָר אזעלכע סצענעס, איז קיין טרייעל ניט. אונטער נאָרמאַלע אומשטענדען וואָלט אַ ריכטער אויף אַזאַ גרונט דעם טרייעל ווירקליך בטל געמאַכט, און דזשאָדזש ראָון וואָלט אפֿשר אויך אַזוי געטאָן. וויסענדיג אָבער אַז פֿרענק האָט קעגגען זיך ניט בלויז דעם קליינעם עולם פֿון דעם קאָורט רום, נאָר כּמעט די גאַנצע שטאָדט, האָט ער דעם לאַיער'ם פֿאָרשלאַג גלייך צוריקגעוויזען.

462עס איז געווען ניט מעהר ווי נאַטירליך, אַז דער האָס צו פֿרענק'ען אַלס באַשולדיגטען, זאָל פֿריהער אָדער שפּעטער אַרויסרופען האָס צו אידען אַלס פֿאָלק. ווען מען האָט פֿײַנט אַ מענשען, האָט מען פֿײַנט אַלץ וואָס ער איז, און ווי מיר האָבען באַמערקט אין אַ פֿריהערדיגען פֿלאַץ, דאַרף מען די אידען-פֿריינדליכקייט פֿון די סאָדערנערס ניט איבערטרײַבען. אין געוויסע צײַטען האָבען זיי זיך צו די אידען ווירקליך געהאַלטענען זעהר אַנשטענדיג. געזעלשאַפֿטליך זיינען קריסטען און אידען בײַ זיי געווען אויסגעמישעט.

דאָך, אַז עס איז אויסגעשלאָסען געוועזען יעדע מעגליכקייט פֿון אַן אַנטיסעמיטישען געפֿיהל בײַ זיי, דאָס האָט מען קיין מאָל ניט געקענט זאָגען. און איצט, אין דער עפּידעמיע פֿון האָס געגען פֿרענק'ען, וועמען מען האָט זיך פֿאַרגעשטעלט אַלס דעם מערדער פֿון מערי פֿייגין, האָט זיך אויסגעבראַכען אַ גיפֿטיגער געפֿיהל געגען פֿרענק'ען דעם אידען אויך.

דאָס איז שוין געקומען ממילא. דערבײַ האָבען אָבער מיט נעוויירקט ספּעציעלע אורזאַכען אויך — ספּעציעלע אינטערעסען, מיט וועלכע עס האָט זיך באַנוצט די פּאַליציע.

די פּאַליציי האָט פֿרענק'ען באַטראַכט אַלס איהר געפֿעהרליכען געגנער, וואָרים זיינע אינטערעסען זיינען געווען דער געגענזאַץ פֿון איהרע אינטערעסען. אַלזאָ, האָבען זיי צוליב איהם אידען בכלל אויך באַטראַכט אַלס איהרע שונאים. זיי האָבען פֿאַרשפּרייט ליגענס, און אייניגע פֿון זיי האָבען געהאַט אַ דײַטליכען אַנטיסעמיטישען כאַראַקטער.

צו דער פֿראַגע פֿון אַנטיסעמיטיזם אין פֿאַרבינדונג מיט דער פֿרענק געשיכטע, וועל איך זיך אומקעהרען, ווען איך וועל האַלטען בײַ מײַנע פֿאַרזענליכע געשפּרעכען מיט פֿרענק'ען דעם ענין.

463די שלום רעדעס פֿון פֿרענק'ס לײַערס האָבען ענטהאַלטען קלאָרע אונבאַשטרײַטבאַרע אַרגומענטען. זיי האָבען באַוויזען ווי לעכערליך עס וואָלט געווען אָנצונעמען דאָס וואָס קאַנלי האָט דערצעהלט. ווי דײַטליך עס איז, אַז ער אַלײן איז דער מערדער. זיי האָבען ניט גערעדט סתם ווי לײַערס, וואָס מען האָט גע-דונגען זיי פֿאַרטיידיגען זייער קלייענט. זיי זיינען געווען טיף איבערצײַגט אין פֿרענק'ס אונשולד, און קאַנלי'ס עדות זאָגען האָט אין זיי אַרויסגערופֿען די ביטערסטע ענטריסטונג. ווען איך האָב גערעדט מיט זיי האָב איך דאָס געפֿיהלט.

די וויכטיגסטע רעדע פֿאַר דער פֿאַרטיידיגונג האָט געהאַלטען אַן אַדוואָקאַט מיט'ן נאָמען ר. ר. אַרנאָלד, אַ פֿעהיגער מאַן, דער בעסטער קרימינעלער לײַער אין דער סטעיט.

זיין רעדע איז ווירקליך געווען אַ גלענצענדע. זיינע אַרגו-מענטען און טענות זיינען אָבער געווען אַדרעסירט צו מענשען, וואָס האָבען געהאַט אַ פֿײַנדליכען געפֿיהל אין זייערע הערצער און אַ פֿאַרטריבע פֿײַנדליכע מיינונג אין זייערע מוחות.

פֿאַר דער באַשולדיגונג האָט צוערשט גערעדט דאַרסי'ס אַן אַסיסטענט. זיין הויפֿט אויפֿגאַבע איז געווען צו פֿאַרניכטען דעם אײַנדרוק, וואָס עם האָבען געמאַכט די פֿילע אַנגעוויזענהענע מענשען וועלכע האָבען עדות געזאָגט, אַז זיי קענען פֿרענק'ען אַלס אַ רוי-נעם, דעם העכסט מאָראַלישען מאַן. דאַרסי, דער סאָליסיטאָר-דזשענעראַל, האָט זיך פֿאַר דיזע עדות געשראָקען. טאַמער האָבען זיי זיי-ערע ווערטער אַ ווירקונג אויף דער דזשורי, צופֿאַלט זיין ער-קלערונג וועגען פֿרענק'ס מאָטיוו צו דעם מאָרד. דאָס הייסט, עם צופֿאַלט דער גאַנצער פֿונדאַמענט פֿון זיין קיים.

זיין אַסיסטענט האָט דער דזשורי דערצעהלט וועגען דעם העלד פֿון סטיווענסאָן'ס ראָמאַן „דאָקטאָר דזשעקיל און מיסטער האַיד" — אַ מענש מיט אַ דאָפּעלטע פֿערזענליכקייט. דאָ איז ער דאָקטאָר דזשעקיל, אַ העכסט ערליכער און אַנשטענדיגער

464מאַן און דאָ ווערט ער מיסטער האַיד, אַ פֿאַרדאָרבענער נפֿש, וואָס באַגעהט די שוידערליכסטע פֿאַרברעכענס. דאָס וואָס פֿרענק האָט אַ פֿינגער נאָמען צווישען די באַקאַנטע — האָט דער רעד-נער גע'טענה'ט — איז קיין באַווײַז ניט, אַז ער איז ניט קיין נידרינגער הוליאַי און מערדער. ער איז צווײַ באַשעפֿעניש'ען אין איינעם, איינער פֿונקט פֿאַרקערט ווי דער אַנדערער.

בײַ דעם עולם אין קאָורט-רום האָט דער רעד'נער שטאַרק אויס-געגאַנגען. און ווען די אונענטוויקעלטע אויפֿגעהעצטע מאַסען פֿון שטאַדט האָבען אין די צײַטונגען געלייענט דעם משל מיט'ן נמשל, האָט דאָס צוגענאַסען אַ סך בוימעל צו זייער אַנטי-פֿרענק פֿײַער. מיט דער דאָפּעלטער פֿערזענליכקייט פֿון „דר. דזשעקיל און מיסטער האַיד" האָט מען זיך פֿאַרמאַסקעוועט אָן און מען האָט זיך פֿאַרגעשטעלט „די דאָפּעלטע פֿערזענליכקייט" פֿון ליאָ פֿרענק; מען האָט געקריגעט מיט די ציין אויף דעם „מיסטער האַיד", וואָס זיצט אין איהם, און מיט אומגעדולד האָט מען גע-וואָרט אויף אַ ווערדיקט אַז פֿרענק איז שולדיג.

סאָליסיטאָר-דזשענעראַל דאַרסי'ס שלום-רעדע האָט נעדויערט דרײַי טעג. איך האָב איהר געלעזען אין סטענאָגראַפֿישען רעקאָרד. ס'איז שרעקליך צו לעזען. די בלוט ווערט אין דיר אויך אויפֿגעקאָכט. די רעדע אין פֿול מיט לעכערליכע שטעלען, וועלכע וואָלטען אפֿשר געקאָנט ווירקען אויף קינדער אָדער אויף ערוואַקסענע מענשען מיט קינדערישע מוחות, אָבער ניט אויף צוהערער מיט פֿאַרשטאַנד און אינטעליגענץ.

צווישען די צוועלף דזשורי-לײַט זיינען יאָ געווען אינטע-לינענטע מיטגלידער — אַ פֿאָר וויינינגסטענס. דאַרסי האָט אָבער געוואוסט, אַז זיי וועלען מיטגעריסען ווערען פֿון די אַנדערע. אָדער, פּשוט'ער, אַז זיי וועלען ניט ריזיקירען זיך צו שטעלען געגען דער אַלגעמיינער שטימונג.

אַלס בײַשפּיל פֿון דעם גײַסט, וואָס האָט דורכגעדרונגען דאַרסי'ם רעדע, ווייזט פֿ. ם. קאַנלאי אָן אויף אַ געוויסער שטע-לע אַ אין איהר, און וואָו עס האַנדעלט זיך וועגען דעם בריף, וואָס465פֿרענק האָט געשריבען צו זיין אָנקעל דעם שבת פֿון דעם מאָרד. פֿרענק רעדט דאָרטען וועגען דעם ביזנעס-צושטאַנד אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, וועגען דעם יום-טוב און דעם מאָרגען פֿון די אַלטע סאָלדאַטען (דעם וואָרט „יום-טוב" האָט פֿרענק געשרי-בען אויף דעם יהודים'שען שטיינער — „יאָנטיף" — און אַזוי האָט דאָס דאַרסי אַרויסגערעדט). פֿרענק באַמערקט אין זיין בריף, אַז קיין וויכטיגע נײַעס האָט אין די עטליכע טעג, וואָס זיינען אַוועק זינט דער אָנקעל איז אַפֿנעפֿאַהרען פֿון אַטלאַנטא, ניט געטראָ-פֿען, און ער דריקט עס אויס אַזוי:

„די צייט איז אין צו קורץ, אַז עס זאָל קענען האָבען פֿאַסירט עפֿעס איבערראַשענדערס".

פֿון דיזע עטליכע אונבאַדײַטענדע און גאַנץ נאַטירליכע ווערטער האָט דאַרסי געמאַכט אַ גאַנצען וועזען. ער האָט זיי אי-בערגעלייענט פֿאַר דער דזשורי אויף אַ מעלאָדראַמאַטישען שטיי-נער, און איבערגעלייענט אַ צוויטען מאָל, פּונקט ווי אין זיי וואָלט געשטעקט אַ שלאַגענדער באַווײַז, אַז פֿרענק האָט אין יענעם טאָג ערמאָרדעט אַ מענשען.

— איהר פֿאַרשטעהט ? — „עפֿעס איבערראַשענדערס !" — האָט ער געשריען, טײַטלענדיג מיט'ן פֿינגער אויף די „שרעקליכע" שורות. פֿרענק — האָט דאָס געזאָלט הייסען — האָט די דאָ-זיגע פֿאַר ווערטער געברויכט, ווייל זיין מוח איז געווען פֿול מיט דער איבערראַשענדער פֿאַסירונג פֿון יענעם טאָג, מיט דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגין, וואָס ער איז דאַן באַגאַנגען...

וואָס אַנבאַטרעפֿט דעם מאָרד פֿון די פֿאָטריאָטען פֿון דער סאָוטה, לכבוד דעם „יאָנטיף", האָט דאַרסי מיט דעם גע-מאַכט אַן אַנטיסעמיטישען דושאַב.

— וואָס פֿאַר אַן אינטערעס קען פֿרענק'ס אָנקעל האָבען אין דעם פֿאָטריאָטישען פֿאַראַד פֿון אונזערע קאָנפֿעדערײַטס ?^*)466„איהם אינטערעסירט נאָר די פֿראַגע וויפֿיל פּראָפֿיט די פֿענסיל פֿעקטאָרי ברענגט איהם אײַן !" — האָט ער אויסגעשריען.

דער אמת איז, אַז פֿרענק'ס אָנקעל איז אַלײן געווען אַ קאָנפֿעדערײַטער. אין יאָהר 1861 האָט ער זיך אָנגעשלאָסען אָן דער אַרמעי פֿון דער סאָוטה און איז געווען אויף'ן שלאַכט-פֿעלד. ממילא פֿון דעם האָט דאַרסי גראַד ניט געוואוסט. די גאַנצע שטיקעל אַנטיסעמיטיזם, וואָס ער האָט דאָ אַריינגע-שטעלט, איז סתם געווען אַ שטיק אונזין און נאָך אַ גרעסערע שטיק דעמאַגאָגיע. חוץ מאַכענדיג פֿון פֿרענק'ס אָנקעל אַלס אַ אידען, וואָס קען ניט זיין קיין פֿאַטריאָט און ווייס נאָר פֿון געלט, האָט ער פֿרענק'ען פֿאַרגעשטעלט אַלס „אַן עפֿעל וואָס פֿאַלט ניט ווייט פֿון בוים"...

דאָס איז ניט געווען די אייניציגע טייל פֿון דאַרסי'ס רעדע, וועלכע האָט געשמעקט מיט אַנטיסעמיטישע גיפֿט. עס זיינען געווען אַנדערע אויך, הגם דאַרטען האָט ער זיין אַנטיסעמיטיזם אַריינ-געשמוגעלט אונטער דער מאַסקע פֿון אידען-פֿריינדשאַפֿט.

ר. ר. אַרנאָלד, דער הויפֿט רעד'נער פֿאַר פֿרענק'ען, האָט אין זיין שלום-וואָרט אָנגעריהרט די אידען-פֿראַגע (ער האָט נעמ-ליך באַשולדיגט די פּאָליציי און דאַרסי'ן, אַז זיי פֿאַרפֿאָלגען פֿרענק'ען דערפֿאַר וואָס ער איז אַ איד). דאָס איז געווען אַ ניט-באַטראַכענטער שריט פֿון מיסטער אַרנאָלד'ס זייט. עס האָט דאַרסי'ן געגעבען אַ געלעגענהייט צו מאַכען אַ כיטרע געגען-ערקלערונג, וועלכע האָט איהם געהאָלפֿען פֿאַרטומלען די קעפּ בײַ דער דזשורי. ווען דאַרסי האָט געהאַט דאָס וואָרט, האָט ער דיזע באַשולדיגונג צוריקגעשטויסען און מיט גרויס פֿאַראַד האָט ער אַרויסגעשטעלט דעם פֿאַקט, אַז זיין אייגענער פֿאַרטנער איז אַ איד, אַז זיין אינטימער חבר אין קאָלעדזש, מיט וע-מען ער האָט אימער געוואוינט אין איין צימער, איז געווען אַ איד ; אַז צווישען זיינע בעסטע פֿריינד, און זיין פֿרוי'ס בעסטע פֿריינד, געפֿינען זיך אידען. ער האָט געלויבט דאָס אידישע פֿאָלק אין אַלגעמיין און אָנגעוויזען אויף זייערע גרויסע און שעהנע מעלות. ער האָט ערקלערט אַז פֿרענק ווערט נע'משפט גיט ווייל ער איז אַ איד, נאָר בלויז ווייל ער467אַן עקעלהאַפֿטען מאָרד. אָבער דערבײַ האָט ער אויך אויסגע-רעכענט אידישע פֿאַרברעכער, הויפּטזעכליך אזעלכע וואָס זייערע פֿאַרברעכענס זיינען געווען באַקאַנט איבער'ן גאַנצען לאַנד, דעם פֿאַרברעכענס געגען די נױ-יאָרקער גענגסטערס, וועמען דער פּאָליס קעפּטען בעקער האָט געדונגען צו ערמאָרדען ראָזענטאַלען (זעה אויבען, פֿיידזש 244) און אַנדערע. און ער האָט דאָס געטאָן אַזוי, אַז עס זאָל אויסגעקומען, אַז אידען זיינען דאַך אַ פֿאָלק פֿון פֿאַרברעכער, מענשען וואָס פֿאַר געלט זיינען זיי בערייט אָפּצוטאָן דעם ערגסטע, וואָס מען קען נאָר געפֿינען אין דער קרימינאַל ביכער.

דער ארגומענט האָט שטאַרקער געמאַכט די אַנטיסעמיטישע גיפֿט, וואָס מען האָט אַריינגעגאַסען אין דער קיים. אידען זיינען אַ שלעכטע מענשען. עס האָט געהייסען : אַ נעגער געגען אַ ווייסען קריסט קען מען טאַקע ניט גלויבען, געגען אַ אידען אָבער יאָ !

בשעת פֿרענק האָט געמאַכט זיין סטייטמענט אין קאָורט, האָט דאַרסי געזעהן די טרערען, וואָס האָבען געבליסטשעט אין די אויגען פֿון אייניגע פֿון די דזשורי-לײַט. האָט ער זיך אויף פֿרענק'ם רעדע אָפּגעשטעלט אַביסעל. ער האָט איהר אָבער כאַראַקטע-ריזירט אַלס אַ פֿאַלשען אַנשטעל.

— פֿרענק איז אַ גלענצענדער אַקטיאָר ! — האָט ער גע-שריען.

יעדעם מאָל ווען דאַרסי איז אַרויס אויפ'ן גאַס, אין דער מיטאַג-שטונדע אָדער שפּעטער, ווען מען איז שוין געגאַנגען אהיים, האָט דער מאָב איהם באַגריסט מיט הילכענדע הוראַס.

ווען ער איז אין זיין רעדע צוגעקומען צו דער סצענע ווי פֿרענק האָט אטאַקירט מערי פֿייגין (לויט זיין באַהויפּטונג), האָט ער דאָס געמאַכט העכסט דראַמאַטיש. ער האָט פֿאַרגעשטעלט ווי פֿרענק פֿאַרשטיקט איהר די מויל מיט איהר אייגענער קליידעל.

— אַזוי האָט ער שטיל געמאַכט די אומגליקליכע מיי-דעלע, וועלכע איז געשטאָרבען באַשיצענדיג איהר עהרע ! — האָט ער אויסגעשריען. און האַלטענדיג אין דער הויך מערי פֿייגין'ס פֿאַרבלוטיגענע קליידעל האָט ער צו דער דזשורי געזאָגט מיט אַ טאָן פֿון געבעט:468— איך בעט אײַך דאָס צו באַקוקען ! איך בעט אײַך דאָס צו באַקוקען !

בײַ דיזע ווערטער האָט זיך דערהערט אַ היסטעריישער גע-שריי פֿון מערי'ם מוטער. זי האָט געשריען בײַ דרײַ מינוט נאָך-אַנאַנד. פֿרענק'ס פֿרוי און איהר מוטער האָבען צוגעדעקט זיי-ערע אויגען. זיי זיינען געזעסען טרייסלענדיג זיך פֿון געוויין. די אַנוועזענדע זיינען אויפֿגעשפּרונגען און פֿילע פֿון זיי הא-בען זיך געכאַפֿט פֿאַר זייערע פּיסטאָל-פֿאַקעטס (די קעשענעס וואו מען האַלט אַ פּיסטאָלעט). די קאָורט-וועכטער האָבען זיך דערשראָקען און גענומען שריען : „אָרדער ! אָרדער !" דזשאדזש ראָון איז געוואָרען בלייך ווי די ווענט. עס האָט געשמעקט מיט אַן איבערפֿאַל אויף פֿרענק'ען. אָט, אָט, און מען צורייסט איהם אויף שטיקער...

עס איז אָבער דערצו ניט געקומען.

אין יענע טעג מעג מען האָבען בײַ די אידען פֿון אַטלאַנטא די הער-צער האַסטיג געקלאַפֿפֿט. זיי האָבען געזעהן, אַז דער אונשול-דיגער אידישער יונגערמאַן איז אין אַ שרעקליכער געפֿאַהר צו פֿאַלען אַלס אָפּפֿער צו דער אויפֿגעפֿלאַממטער ראַבע-לוסט פֿון דער מאַסע. פֿילע פֿון זיי זיינען בערייט געווען צו שטעלען זייערע אייגענע לעבענס אין געפֿאַהר אום פֿרענק'ען צו ראַטעווען. צום בײַשפּיל : פֿופֿציג אידישע יונגע לײַט האָבען אומישנע פֿאַרנומען פֿופֿציג פּלעצער אין קאָורט, כדי דער פֿײַנדליכער קראוד זאָל זיין קלענער און די געשריען, מיט וועלכע די צוהערער האָבען צוגעגעבען דאַרסי'ן מוט, זאָלען ניט קלינגען אַזוי שטאַרק. דאָס האָט זיך אָבער ניט געמערקט. עס האָט זיך געפֿיהלט נאָר איין זאַך — אַז דער קאָורט זאָל האַלט מיט דאַרסי'ן געגען פֿרענק'ען.

די רעדאַקטאָרען פֿון אַלע אַטלאַנטער צייטונגען האָבען זיך אונטערגעשריבען אויף אַ ביטע צו דזשאדזש ראָון, אַז דאַרסי'ם

469רעדע זאָל אונטערברעכען ווערען אויף אַ פֿאָר טעג. ער האָט געזאָלט ענדיגען רעדען שבת ; אַבער אין אַזאַ טאָג וואָלט גע־ווען אַ גרויסע געפֿאַהר די קיים איבערצוגעבען צו דער דזשורי. שבת פֿאָהרען זיך אין אַטלאַנטא אָן אַ סך מענשען פֿון די אַרו־מינע שטעדטלעך, און פֿילע פֿון די שטאָדט־מענשען זיינען דאַן פֿריי פֿון דער אַרבייט. דער מאַב פֿון אַטלאַנטא און דיזע אוי־סערליכע מאַסע זיינען געווען אויפֿגעהעצט געגען פֿרענק'ען. זיי האָבען מיט אומגעדולד געוואַרט אויף'ן ווערדיקט. האָט מען מורא געהאַט אַז מען וועט פֿרענק'ען לינטשען, צי דער ווערדיקט וועט זיין געגען איהם, צי פֿאַר איהם. דער מאַב האָט בוק־שטעבליך געברענט מיט אַ בעגער נאָך זיין בלום. און מען האָט מורא געהאַט פֿאַר אַן איבערפֿאַל ניט נאָר אויף איהם נאָר אויף אַלע אידען.

די „אַטלאַנטא קאָנסטיטושאַן", די וויכטיגסטע צייטונג אין שטאָדט, האָט דערנאָך דערצעהלט :

„עס איז געווען באַקאַנט, אַז אַ ווערדיקט 'ניט שולדיג' וואָלט אַרויסגערופֿען אַזאַ רעאַקציע, פֿון וועלכען דאָס לאַנד וואָלט ער־שיטטערט געוואָרען. די גאַסען פֿון אַטלאַנטא וואָלטען פֿאַרפֿלייצט געוואָרען מיט בלוט".

דער אמת איז, אַז מען האָט אויך מורא געהאַט פֿאַר בלו־טיגע סצענעס, אַפֿילו ווען פֿרענק זאָל געפֿונען ווערען שולדיג. מען האָט גע'גיטערט פֿאַר אַ באַוואָפֿענטער אַטאַקע אויף דעם מאַיאָר, די געפֿאַנגעניס, וואו מען האָט איהם געהאַלטען, און אויף דער גאַס וואו עס וואוינען אַ סך אידען.

דער גאָווערנאָר און דער שטאַדט מעיאָר זיינען געווען אונ־רוהיג. די גאַנצע שטאָדט איז געווען אונרוהיג.

אלזאָ, האָט דזשאַדזש ראָון גערופֿען דעם טשיף אוו פֿאָ־לים (פּאָליציי־מייסטער) און דעם הויפּטמאַן פֿון דער מיליץ צו זיך אין קאָורט־רום און דאַרטען אין זיין אַנוועזענהייט האָבען זיי זיך באַראַטען ווי צו באַשיצען פֿרענק'ען און אַלע אידען.

דערנאָך האָט דער דזשאַדזש דעם סאָליסיטאָר־דזשענעראַל און די לאָיערס פֿון דעם אַנדערען צד אַריינגערופֿען אין דעם נעקסטען צימער און זיי געמאַכט אַ פֿאָרשלאַג, אַז בשעת די470דזשורי וועט אַריינברענגען איהר דעם ווערדיקט, זאָל פֿרענק ניט זיין אין קאָורט רום. דאָס איז אַ גאַנץ אונגעוועהנליכע זאַך, וואָרים לויט דעם געזעץ מוז דער אַנגעקלאַגטער דאַן זיין אין קאָורט. עס איז אָבער געווען אַ פֿראַגע פֿון רעטטונג פֿרענק'ען פֿון אַ לינ־טשעריי, און זיינע לאָיערס האָבען זיך אונטערגעשריבען אַז זיי זיינען מרוצה אויף דעם.

דעם שלום פֿון דאַרסי'ס רעדע האָט מען אָפּגעלייגט אויף מאָנטאָג.

מאָנטאָג, ווען דאַרסי האָט געענדיגט זיין דריידמאָנאַטיגען אַגי־טאַציע, זיינען זיינע לעצטע ווערטער געווען :

„עס קען זיין נאָר איין מיינונג, נאָר איין ווערדיקט: 'מיר, די דזשורי, געפֿינען דיזען פֿריזאָנער גילטי! גילטי! גילטי! (שולדיג!)"

ער האָט דאָס אַרויסגעערעדט מיט אַ לאַנגזאַמען טעמפּאָ, מיט אַ מאָדנער דראַמאַטישקייט.

ניט ווייט פֿון דעם קאָורט פֿון געפֿינט זיך אַ קאַטוילישע קירכע. עס איז דאַן געווען פֿונקט צוועלף אוהר, און אין דער קירכע האָ־בען געקלונגען די גלאַקען. דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל האָט זיין רעדע געענדיגט אונטער זיינערע קופֿערנע, פֿייערליך־אומעטיגע קלאַנגען, און ווי דיע גלאַקען וואָלטען אַקאָמפּאַניִרט זיינע ווער־טער :

„גילטי! גילטי! גילטי!"

דער עפֿעקט איז געווען אַן אונגעהיהרער. דער אַבערגלוי־ביגער מאָב האָט אין דעם רעליגיעזען אַקאָמפּאַניסמענט געזעהן אַ באַשטעטיגונג פֿון הימעל, אַז פֿרענק איז „שולדיג! שולדיג! שולדיג!"

דורך די אָפֿענע פֿענסטער איז פֿון דרויסען אַריינגעקומען אַן אויפֿגערעגטע הוזשעריי, אַ בייזער געפֿילדער פֿון טויזענדער שטימען.

פֿרענק'ס פֿריינד זיינען אין קאָורט־רום געזעסען מיט צי־טערנדע הערצער.

דזשאַדזש ראָון איז אויך געווען צושראָקען.

אין זיין „טשאַרדזש" צו דער דזשורי (די לעקציע וואָס אַ471ריכטער האַלט פֿאַר די צוועלף געשוואָרענע מענער נאָך די שלום־רעדעם פֿון די צוויי צדדים) האָט ער זיך שטרענג געהאַלטען ביי אַבסטראַקטע געזעץ־פֿראַגען. ביי אַ וויכטיגען פֿראָצעס ריהרט דער דזשאַדזש געוועהנליך אָן דאָס וואָס די עדות האָבען דער־צעהלט אויך. ער זאָגט ניט דער דזשורי זי זאָל דעם און דעם עדות גלויבען אָדער ניט. ער ווייזט בלויז אָן אין וואָס עס באַשטעהט איהר פֿליכט און רעדט אין באַצוג צו די פֿונקטען אי־בער וועלכע די צוויי צדדים ווידערשפּרעכען זיך אייניער דעם אַנ־דערען. אָבער אויף דיזען אַרט שטעלט ער זיך אָפּ אויף די סטייטמענטס פֿון די עדות, און ניט זעלטען, פֿיהלט זיך מעהר אָדער ווייניגער זיין פֿערזענליכע מיינונג אויך דערביי, הגם ניט אָפֿען, ניט דייטליך. דזשאַדזש ראָון האָט די באַהויפּטונגען פֿון די עדות אויסגעוויכט, אַזוי ווי ער וואָלט מורא געהאַט זיך צוצוריהרען צו זיי. און ווי שפּעטער האָט זיך אַרויסגעצייגט, האָט ער אַזוי געטאָן, ניט פֿון אונפּאַרטייאישקייט, נאָר פּשוט טאַקע, ווייל ער האָט מורא געהאַט טאָמער מערקט זיך זיין פֿער־זענליכע מיינונג וועגען דער קיים, וועלכע איז ניט געווען גינסטיג צו אַ ווערדיקט פֿון „שולדיג".

מיר האָבען אויבען דערצעהלט, אַז מיט עטליכע יאָהר פֿריהער זיינען די ווייסע פֿון אַטלאַנטא באַפֿאַלען אַלע פּאָאָן שעפּער (פּלעצער וואו מען באָרגט געלט אויף משכנות) און זיך אַוועקגעלאָזען איבער'ן שטאָדט שיסען נעגערס. דאָס איז פֿאָרגעקומען נאָכדעם, ווי אַ נעגער האָט געשענדעט אַ ווייסע מיי־דעלע. אין פֿאָרלויף פֿון עטליכע טעג איז דאַן פֿאָרגעקומען אַ בלוטיגער פּאָגראָם, איבער פֿופֿציג שוואַרצע האָט מען דערשאָ־סען אָדער געקוילעט (נעבּיך אין די צאָהל קיין מאָל ניט באַ־שטימט געוואָרען, וואָרים דאָס לעבּען פֿון אַ שוואַרצען האָט אין דער סאָוטה ניט מעהר ווערט ווי דאָס לעבּען פֿון אַ קאַץ). אלזאָ, האָט מען זיך איצט דערמאַנט אָן יענער בלוטיגער מהומה. מען האָט זיך געשראָקען טאָמער מאַכט דער ווילדער מאַב איצט אַן עהנליכע בלוט־בּאַד אויף וואַשינגטאָן סטריט, וואו עס וואוינען אַ סך אידען. די פּאָליציי האָט איצט דעריבער אַוועקגעשיקט איהרע מענשען אין די פּאָאָן־שעפּער און זיי האָבען פֿון דאַרטען472צוזאַמענגענומען אַלע פּיסטאָלעטטען. דאָס איז געווען איינער פֿון די מיטלען וואָס מען האָט גענומען צו באַוואָרענען די אידען געגען אַ פּאָגראָם. זיי האָט געגאַרט נאָך אַ ווערדיקט „גילטי" געגען פֿרענק'ען. קיין פּאָגראָמען און לינטשערייען האָבען זיך איהר אָבער ניט געלוינט. דאָס וואָלט דער שטאַטס אַטלאַנטא געגע־בען אַ מיאוס'ען נאָמען איבער'ן לאַנד און די פּאָליציי וואָלט פֿון דעם אויך קיין הָניג ניט געלעקט.

דרייצען מינוט צו איינס אוהר מאָנטאָג, דעם 25טען אויגוסט, 1913, האָט מען די דזשורי אַוועקגעפֿיהרט אין אַ רעסטאָראַן צו מיטאָג. אין עטליכע מינוטען אַרום איז פֿון קאָורט אַרויסגע־קומען דאַרסי. ווען דער קראָוד האָט איהם דערזעהן איז גע־וואָרען אַ ווילדער געשריי : „הוררא פֿאַר דאַרסי'ן! הוררא פֿאַר דאַרסי'ן!"

דער טאַוער איז געווען באַוואַכט מיט פֿופֿציג באַוואָפֿענטע דעפּיוטי שעריפֿס און אין דער שטאָדטישער קאַזאַרמע איז געווען גענרייט מיליטער.

אין אַ שטונדע אַרום האָט מען די דזשורי געבראַכט צוריק אין קאָורט. מען האָט איהר אַרויפֿגעפֿיהרט אויפֿ'ן דריטען עטאַזש אין אַ באַראַטונגס־צימער. דאַרטען האָבען די צוועלף מענער געזאָלט דיסקוטירען די פֿראַגע: אין פֿרענק שולדיג אָדער ניט?...

די פֿענסטער זיינען געווען אָפֿען. אונטען זיינען די גאַסען געווען געפּאַקט מיט צואווילדעטע, פֿיבעריש אונגעדולדיגע מענשען... די צוועלף דזשורילייט האָבען דורך די אָפֿענע פֿענס־טער געהאָרט זיירע דורשטיגע געשרייען נאָך פֿרענק'ס בלוט. אונטער דיזע אומשטענדען האָבען זיי זיך „באַראַטען". אונ־טער דיזען איינפֿלוס האָבען זיי „באַטראַכט" דאָס, וואָס די עדות האָבען אין קאָורט דערצעהלט געגען פֿרענק'ען אָדער פֿאַר איהם.473פֿיר אַזייגער נאָך מיטאָג איז די דזשורי פֿאַרטיג געוואָרען מיט איהר באַראַטונג. דער דזשאַדזש איז צוריקגעקומען אין קאָורט רום. באַלד האָט מען אַריינגעבראַכט די צוועלף מענער. עס איז געווען אַ זאָנדערבאַרע סצענא. דער קאָורט־רום און גע־ווען פּוסט. קיין עולם האָט מען ניט אַריינגעלאָזען. און דער באַשולדיגונער, דער הויפּט „מחותן" פֿון דעם טראַיעל איז אויך ניט געווען.

דער פֿאָרמאַן פֿון דער דזשורי האָט ערקלערט דעם ווערדיקט : „גילטי!"

ווי דער שטייגער איז, האָט מען דערנאָך איבערגעפֿרעגט יע־דען דזשורי באַזונדער, אויב דאָס איז זיין ווערדיקט, און ער האָט געענטפֿערט אַז יאָ! בשעת דאָס איז פֿאָרגעקומען איז דער ליאַרם, וואָס האָט אַריינגעדרונגען פֿון גאַס, געווען אַזוי גרויס, אַז עס איז שווער געווען צו הערען דעם „יאָ", וואָס די דזשו־ראָרס האָבען געגעבען. און דער ליאַרם איז באַשטאַנען אין ווילדע הוררא געשרייען. וואָרים אַ פֿאַר צענדליג פֿון דער דרוי־סענדיגער מאַסע, די וואָס זיינען געשטאַנען ביי די סאַמע פֿענס־טער. האָבען געהערט דעם ווערט „גילטי!" און זיי האָבען דאָס איבערגעזאָגט פֿאַר די אַנדערע. עס איז געוואָרען אַ געשריי.

— גילטי! גילטי! גילטי! הוררא! הוררא!

ניט ווייט פֿון דאַרטען האָט אַ רעפּאָרטער דעם ווערדיקט טעלעפֿאָנירט צו זיין צייטונג. דער פֿענסטער פֿון דעם צימער איז געווען אָפֿען און ווען פֿון דרויסען האָט מען געהערט ווי ער זאָגט „גילטי!" איז אויף יענער גאַס דער ווערט איבערגעגאַנגען פֿון מויל צו מויל. עס האָט זיך פֿאַרשפּרייט אַ הוררא־געשריי. עהנליכעס איז פֿאָרגעקומען אין אַנדערע ערטער. די געשרייען פֿון פֿאַרשידענע פּלעצער האָבען זיך צוזאַמענגעגאַסען אין איין ריזיגער קוואַליע פֿון ווילדע קולות.

די קוואַליע איז געגאַנגען פֿון קוואַרטאַל צו קוואַרטאַל ביז די גאַנצע שטאָדט האָט וואַהנזיניג געגוואַלדעוועט :

„גילטי! הוררא! הוררא! הוררא!"

קאָנדוקטאָרס און מאָטאָר־מען זיינען אַראָפֿגעשפּרונגען פֿון זיירע קאַרס (טראַמוויס), צוגעשטאַנען צו דער געריכטער און

474שנעל וואָקסענדער מאַסע און צוזאַמען מיט די אַנדערע האָבען זיי געשריען „הורראַ" מיט אַלע כּחות. אין די קראָמען האָבען די פֿאַרקויפֿערינס און די קויפֿערס אַפּלאָדירט און געשריען „הורראַ"!

דאַרסי האָט זיך ווידער באַוויזען אויף'ן גאַס. דער מאַב האָט איהם ווידער געטראָגען אויף זיך, איבערגעבענדיג איהם פֿון פֿלייצע צו פֿלייצע. דער הורראַ געשריי לכבוד דעם „העלד פֿון מאַן" האָט נאָך איבערגעשטיגען די פֿריהערדיגע קולות.

און דער „העלד פֿון מאַן" האָט אַראָפֿגענומען זיין הוט און טרערען פֿון גליק און דאַנקבאַרקייט האָבען גערונגען איבער זיינע באַקען.

אַ טייל פֿון דעם עולם האָט זיך אַוועקגעלאָזט צו דער פֿענסיל פֿעקטאָרי און דאָרטען האָבען זיי געמאַרשירט הין־און־צוריק און געזונגען אין אַ טריאומף־פֿאַראַד.

נאָך מיטאָג איז דער ווערדיקט אַנאָנסירט געוואָרען ביי דער בעיזד־באָל געים (באָל־שפּיל). און אויף איינ אייניגע מינוטען האָבען די טויזענדער ליידענשאַפֿטליכע בעיזד־באָל „חסידים" זיך פֿאַרגעסען אָן דער געים און פֿאַרהילכט דעם געגענד מיט היסטערישע יובל קולות.

די טעלעפֿאָנען פֿון שטאָדט האָבען ניט אויפֿגעהערט צו קלינגען. „וואָס איז דער ווערדיקט?" „וואָס איז דער ווערדיקט?" האָט מאָן געפֿרעגט איבער די דראָטען. די צאָהל טעלעפֿאָן פֿאַרבינדונגען וואָס זיינען געמאַכט געוואָרען יענעם מאָנטאָג נאָכמיטאָג איז געווען מעהר ווי דריי מאָל אַזויפֿיל ווי אין אַ געוועהנליכען מאָנטאָג נאָכמיטאָג.

פֿרענק האָט געוואָרט אויף'ן ווערדיקט אין פֿריזאָן. מיט איהם צוזאַמען זיינען דאָרטען געווען זיין פֿרוי און דר. מאַרקס, דער ראַבינער פֿון דעם אַטלאַנטער רעפֿאָרם טעמפּעל. עס זיינען פֿון קאָורט געקומען פֿרענק'ס אינטימע פֿריינד — דר. וויל־דאַוער און סעמועל בורשטיין. מען האָט געפּרוּפֿט די טראַגישע בשורה אַפֿלייגען. אָבער באַלד האָט די סטריט גענומען הילכען מיט דעם געשריי פֿון ניוס־באָיס (צייטונגס־פֿאַרקויפֿער). דאַן475האָט דר. מאַרקס פֿרענק'ען גענומען פֿאַר'ן האַנט און מיט ליבע און טיפֿען רחמנות אין די אויגען האָט ער געזאָגט:

— ליאָ, דער ווערדיקט איז געגען אונז. האָב מוט, מיין קינד.

פֿרענק איז צוגעגאַנגען צו זיין פֿרוי און איהר אַ שטאַרקען קוש געטאָן. זי האָט איהם צוגעדריקט צו זיך און אַ פֿאָר מינוטען זיינען זיי אַזוי געשטאַנען און זיך געקוקט צערטליך אין די אויגען.

ענדליך האָט מיסעס פֿרענק ניט אויסגעהאַלטען. זי האָט זיך צואווויינט אויף'ן קול, מיט אַ ביטערען, היסטעריישען יאָמער, און איז געפֿאַלען אין אָנמאַכט.

די סצענע האָבען פֿאַר מיר געשילדערט דר. ווילדאַוער, סעמיועל בורשטיין און דר. מאַרקס.

אויף מאָרגען, דינסטאָג, האָט מען פֿרענק'ען געבראַכט אין קאָורט, אויסצוהערען דעם דזשאָדזש'עס פּסק. אָהן דעם באַשולדיגטען קען דאָס נאַטירליך ניט פֿאָרקומען. מען האָט איהם געבראַכט מיט אַ גרויסער וואַך. אַרום דער קאָורט געביידע האָט זיך אויך געפֿונען אַ שטאַרקע וואַך.

דזשאָדזש ראָון האָט איהם פֿאַראורטיילט צום טויט, און אַלס דעם טאָג ווען ער זאָל שטאַרבען, האָט ער באַשטימט דעם 10טען אָקטאָבער.

איינער פֿון פֿרענק'ס לאָיערס האָט געמאַכט אַ מאָושאַן (אַ פֿאָרשלאַג, אַ פֿאָדערונג) מען זאָל פֿרענק'ען געבען אַ נייעם טרייעל, ווייל דער מאַב איז געווען פֿיינדליך צו דעם באַשולדיגטען, און האָט מיט די דעמאָנסטראַציעס געגען איהם און פֿאַר דאַרסי'ן בעאיינפֿלוסט די דזשורי. דזשאָדזש ראָון האָט דעם פֿאָרשלאַג צוריקגעוויזען, און דערביי האָט ער געמאַכט אַ שטוינענדע ערקלערונג.

„איך האָב וועגען דעם ענין אַ סך געקלערט — האָט ער476געזאָגט צו פֿרענק'ס לאָיערס. — די פֿראַגע האָט מיר פֿאַרשאַפֿט מעהר זאָרג ווי אירגענד וועלכע אַנדערע קיים, וואָס איך האָב ווען עס איז געהאַט. און איך מוז זאָגען, אַז הגם איך האָב אין פֿאַרלויף פֿון דרייסיג טעג זיך צוגעהערט צו די עדות און צו די רעדעס פֿון ביידע צדדים, וויים איך נאָך ביז היינט ניט, צי פֿרענק איז אונשולדיג, צי שולדיג. אָבער איך בין ניט דער, ווער עס דאַרף זיין איבערצייגט. וויכטיג איז, אַז די דזשורי זאָל זיין איבערצייגט, און זי איז איבערצייגט אַז פֿרענק איז שולדיג. איך פֿיהל דעריבער, אַז עס איז מיין פֿליכט דעם מאָושאַן וועגען אַ נייעם טרייעל צו ענטזאָגען.

וועגען דיזע ווערטער זיינע האָט מען דערנאָך אַ סך גערעדט צווישען לאָיערס און דזשאָדזשעס איבער'ן גאַנצען לאַנד. זיין ערקלערונג איז שאַרף קריטיקירט געוואָרען, וואָרים אומעטום ווערט אָנערקענט, אַז ווען אַ דזשאָדזש איז ניט איבערצייגט אין דער ריכטיגקייט פֿון אַ ווערדיקט, האָט ער אַ רעכט דעם ווערדיקט מבטל צו זיין און צו באַשטימען אַ נייעם פּראָצעס. דאָס טרעפֿט זיך גאַנץ אָפֿט און אומעטום.

דזשאָדזש ראָון האָט איינפֿאַך קיין מוט ניט געהאַט צו שטעלען זיך געגען דער אויפֿגעהעצטער עפֿענטליכער מיינונג. ער איז געווען טעראָריזירט פֿון דעם מאַב פּונקט ווי די דזשורי איז געווען טעראָריזירט פֿון דעם מאַב. אַלזאָ, האָט ער די פֿאַראַנטוואָרטליכקייט פֿאַר דעם הימעל־שרייענדען אומרעכט אַרויפֿגעוואָרפֿען אויף די צוועלף געשוואָרענע.

פֿרענק'ס לאָיערס האָבען אַפּעלירט צו דעם סופּרים קאָורט אָוו דזשאָרדזשיאַ, צו דעם העכסטען געריכט אין סטייט. דער אַפֿיל (אַפּעלאַציע) האָט זיך באַצויגען אויף דעם, וואָס דזשאָדזש ראָון האָט זיך ענטזאָגט פֿרענק'ען צו געבען אַ נייעם טרייעל, טראָץ דעם סטייטמענט וואָס ער האָט דערביי געמאַכט, דאָס ער477איז ניט איבערצייגט אַז פֿרענק איז שולדיג. אויך איז אין דעם אַפֿיל אָנגעוויזען געוואָרען אויף דער פֿיינדליכער האַלטונג פֿון דעם עולם ביים געים טרייעל. די פֿאַרטיידיגונג האָט גע'טענה'ט, אַז מיט דיזער האַלטונג האָבען די אנוועזענדע געווירקט אויף דער דזשורי און אַז אונטער אַזעלכע אומשטענדען האָט קיין אונפּאַרטייאישער ווערדיקט ניט געקענט אַרויסקומען. דער אַפֿיל האָט ענטהאַלטען נאָך אַ פֿאָר פּונקטען.

עס האָט געדויערט נאָהענט צו זעקס מאָנאַטען איידער דער הויכער געריכט איז צוגעקומען צו דער פֿרענק קיים און אַרויסגעגעבען זיין ענטשיידונג.

די ענטשיידונג איז אַנאָנסירט געוואָרען דעם 17טען פֿעברואַר, 1914. דער אַפֿיל איז צוריקגעוויזען געוואָרען; אָבער ניט איינשטימיג. דער סופּרים קאָורט אָוו דזשאָרדזשיאַ באַשטעהט פֿון זעקס ריכטער, האָבען צוויי פֿון זיי — דער פֿאָרזיצער און נאָך איינער — געשטימט דערפֿאַר, אַז דער פֿאַקט, דאָס דזשאָדזש ראָון איז ניט געווען איבערצייגט אַז פֿרענק איז שולדיג, איז אַ וויכטיגע אורזאַכע פֿרענק'ען צו געבען אַ נייעם פּראָצעס. אין זייער ערקלערונג האָבען זיי אָנגעוויזען אויף נאָך אַ פּונקט און אָנגעגעבען נאָך אַן אורזאַך, פֿאַרוואָס דער טרייעל דאַרף ניט אַנערקענט ווערען: אויף דעם דאָזיגען טרייעל האָט מען צוגעלאָזען עדות, וועלכע האָבען דערצעהלט, אַז פֿרענק האָט זיך מיאוס אויפֿגעפֿיהרט פֿריהער, איידער מערי פֿייגען איז ערמאָרדעט געוואָרען. און פֿאַר פֿריהערדיגע מעשים האָט מען דאָך פֿרענק'ען אויף זיין טרייעל ניט גע'משפּט.

דער עיקר אָבער, וואָס האָט געמאַכט אַן איינדרוק, איז געווען די מיינונג פֿון די צוויי דזשאָדזשעס, אַז דאָס וואָס דזשאָדזש ראָון האָט אַליין ניט געגלויבט אין דעם ווערדיקט, איז אַ גוטער גרונט דעם ווערדיקט צו באַזייטיגען און פֿרענק'ען צו געבען אַ נייעם טרייעל. די מאַיאָריטעט פֿון די זעקס דזשאָדזשעס איז אָבער געווען געגען אַ נייעם טרייעל.

וואָס אַנבאַטרעפֿט דעם אַפֿיל און דער ענטשיידונג דאַרף מען באַמערקען, אַז דער סופּרים קאָורט אָוו דזשאָרדזשיאַ קען נאָר באַטראַכטען אויב אַ פּראָצעס איז געפֿיהרט געוואָרען גע478זעצליך. אין פֿראַגען פֿון אמת אָדער ליגען, צי דעם אָדער יענעם עדות קען מען גלויבען אָדער ניט — אין אַזעלכע פֿראַגען קען ער זיך ניט מישען. אַזוי איז באַשטימט אין דער סטייט קאָנסטיטוציע פֿון דזשאָרדזשיא. אַזעלכע פֿראַגען זיינען נאָר פֿאַר דער דזשורי אָדער פֿאַר דעם דזשאָדזש, וואָס פֿיהרט דעם טרייעל. אויב דער דזשאָדזש גלויבט, אַז דער ווערדיקט איז ניט קיין גערעכטער, מעג ער איהם פּסל'ען און באַשטימען אַ נייעם טרייעל.

עס האָט אַלזאָ געהייסען, אַז דער קאָורט אָוו אַפֿילס פֿון דזשאָרדזשיא געפֿינט, אַז דער טרייעל איז געפֿיהרט געוואָרען פֿאָלשטענדיג געזעצליך.

סוף פֿעברואַר, 1914, האָט מען גע'משפּט קאַנלי'ן — ניט פֿאַר מאָרד, נאָר בלויז אויף דער באַשולדיגונג אַז ער איז געווען אַן „אַקסעסאַרי" (אַ זייטיגער, ניט אַקטיווער צוהעלפֿער), ביי דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגען. דאַרסי, אַלס סאָליסיטאָר־דזשענעראַל, האָט געפֿאָדערט אַז מען זאָל איהם אין גאַנצען באַפֿרייען. דער ריכטער האָט איהם אָבער פֿאַראורטיילט אויף איין יאָהר פֿריזאָן.

צוליב דעם אַפֿיל איז דער־אורטייל געגען פֿרענק'ען אין דעם באַשטימטען טאָג ניט דורכגעפֿיהרט געוואָרען, און אַזוי ווי דעם אַפֿיל האָט ער פֿאַרלאָרען, האָט מען איהם ווידער פֿאַראורטיילט צום טויט און עס איז ווידער באַשטימט געוואָרען אַ טאָג דערצו. דזשאָדזש ראָון איז אינצווישען קראַנק געוואָרען, און ער איז אַוועקגעפֿאָהרען זיך אָפּרוהען אין די ביורקשיר בערג, אין מאַסאַטשוסעטס (דער שטאַאט צו וועלכען עס געהערט באָסטאָן). זיין פּלאַץ האָט פֿאַרנומען אַ דזשאָדזש מיט'ן נאָמען בען מ. הילל; האָט479מען פֿרענק'ען געבראַכט פֿאַר איהם. דאָס איז געווען דעם 7טען מערץ, 1914.

איידער דער דזשאָדזש האָט אַרויסגעגעבען זיין פּסק, האָט פֿרענק געהאַלטען אַ קורצע רעדע, אין וועלכער ער האָט זיך ווידער ערקלערט אונשולדיג.

„איך וויל זאָגען אין אייער אַנוועזענהייט און אין דער אַנוועזענהייט פֿון גאָט, וועמעס אויג קוקט איצט אויף אונז — האָט ער אָנגעהויבען — אַז איך בין אונשולדיג אין דעם מאָרד פֿון דער מיידעלע, מערי פֿייגען, און וויים ניט ווי אַזוי דאָס איז געשעהן."

ער האָט ערקלערט, אַז מען מאַכט איהם פֿאַר אַ קרבן; אַז אין נאָמען פֿון געזעץ ווערען באַגאַנגען גרויסע, טרויעריגע טעות'ן און אַז פֿריהער אָדער שפּעטער וועט מען זיך איבערצייגען, אַז אַזאַ טעות באַגאַהט מען געגען איהם.

„אויב דער שטאַאט און דאָס געזעץ זאָגען, אַז איך מוז אָפּגעבען מיין לעבען, מוז איך מיין לעבען פֿאַרלירען אַלס אַ בלוט־אָפּפֿער — האָט ער געזאָגט צום שלום — איך ווידערהאָל, איך בין אונשולדיג און די צוקונפֿט וועט דאָס באַווייזען. אייער עהרע! איך בין איצט פֿאַרטיג אויסצוהערען אייער אורטייל."

דער קאָררעספּאָנדענט פֿון דער „ניו יאָרק טאַימס", וועלכער האָט טעלעגראַפֿירט אַ באַריכט פֿון דער סצענע, האָט אין זיין דעפּעשע געזאָגט:

„די פֿייערליכע צערעמאָניע איז געוואָרען ספּעציעל איינדרוקספֿול דורך דער מערקווירדיגער רעדע פֿון ליאָ פֿרענק. דאָס איז געווען אַ שעהן־געשפּראָכענער, געפֿיהלפֿולער סטייטמענט. מען האָט געקענט זעהן, אַז די וואָס האָבען זיך געפֿונען אין קאָורט־דרום זיינען גערירהט. זיין שפּראַך האָט געקלונגען רוהיג און פֿעסט. ביי די ווערטער, אַז ער איז אונשולדיג און איז אַ בלוט־אָפּפֿער, האָט זיין שטימע זיך אויפֿגעהויבען צו אַ העכערען טאָן און די שפּראַך איז געוואָרען פֿייערליכער. זיין זעלבסט־קאָנטראָל האָט ער אָבער ניט פֿאַרלאָרען.

„ווען פֿרענק האָט געענדינט ריידען, האָט דזשאָדזש הילל זיך אָפּגעשטעלט אויף אַ מינוט, אַזוי ווי ער וואָלט קיין מוט ניט480געהאַט אַרויסצוגעבען דעם שרעקליכען פּסק. דאַן האָט ער אַרויסגערוקט זיינע בריללען, צוגערוקט צו זיך אַ פּאַפּיר אויף וועלכען עס איז געווען אויפֿגעשריבען דער טויט־אורטעיל, און ער האָט דאָס פֿאָרגעלעזען טראָקען, פֿאָרמעל. אָלס דעם טאָג ווען דאָס זאָל דורכגעפֿיהרט ווערען האָט ער אָנגערופֿען דעם 17טען אַפּריל.

— דאָס איז מיין געבורטס־טאָג. — האָט פֿרענק באַ־מערקט צו אַ פֿריינד, וואָס איז געשטאַנען לעבען איהם.

יענעם אָוונט האָט פֿרענק אַרויסגעגעבען אַן אפֿילו צו די איינוואַנדערונג פֿון אַטלאַנטאַ. דיוער אפֿילו איז געווען לאַנגער ווי די רעדע וואָס ער האָט געהאַלטען פֿאַר דושאָדזש הילל. די פֿאָל־געגנדע שורות זיינען אַן אויסצוג:

„. . . . מוז איך געאַפּפֿערט ווערען אָלס אַ קרבן צו פּאָלי־טישע גוטוווענדיגקייטען? מוז איך אומקומען דערפֿאַר וואָס מענשען, וועלכע מען האָט פֿריהער באַשולדיגט אין פֿאַרברעכענס, זיינען געבליבען אונבאַשטראָפֿט און דעריבער מוז מען אימיצען פֿאַראורטיילען פֿאַר עפּעס?

„אויב איך בין ווירקליך שולדיג, און מיין שולד איז ווירק־ליך באַוויזען געוואָרען, וואָלט דאָך לייכט געווען דורך די זעלבע עדות דאָס ווידער צו באַווייזען. פֿאַרוואָס:זשע האָט מען אַזוי מורא מיר צו געבען אַ נייעם טרייעל?

„אויב מען וועט מיר ניט ערלויבען צו ווייזען פֿאַר דער וועלט די נידערטרעכטיגע קאָנספּיראַציע, אין וועלכער מען האָט מיך פֿאַרפֿלאָנטערט, און צוליב וועלכער מען קלייבט זיך מיך צו הענגען, וועט דער אמת פֿאָרט אַרויסקומען, וואָרים פֿריהער אָדער שפּעטער קומט דאָך יעדער אמת אַרויס; און דאַן וועט יעדען פֿלאָנגען זיין געוווינסען.

„מענשען! קענט איהר דען אויף זיך נעמען דיזע פֿאַר־אַנטוואָרטליכקייט? זעהט איהר ניט דען איין, אַז מיט דעם וואָס איהר וועט מיר געבען אַ טשענס צו באַווייזען מיין אונשולד, וועט איהר זיך אַליין געבען אַ טשענס צו באַפֿרייען זיך פֿון אייער געוווינסענסביסע?

„די פֿאַרמבי פֿרוי האָט זיך מודה געווען, אַז אַלץ וואָס481זי האָט דערצעהלט וועגען מיר איז ניט געשטויגען און ניט גע־פֿלויגען. זי האָט צוריקגעשטויסען איהר געשוואָרענעם סטייט־מענט, וועלכער האָט מיך פֿאַרדאַמט פֿאַר דער וועלט. איהר צווייטער סטייטמענט, וואו זי ערקלערט, אַז דאָס אַלץ איז אַ ליגען, איז דער אמת, טראָץ די תרוצים און פּשט'לעך וואָס מען מאַכט וועגען דעם. פֿאַרוואָס איז איהר ערשטער שרעקליכער סטייט־מענט, וועלכער איז געגעבען געוואָרען דער עפֿענטליכקייט דורך די צייטונגען, ניט פֿאָרגעלעזען געוואָרען ביים טרייעל? פֿאַרוואָס האָט מען ערלויבט, אַז דער דאָזיגער סטייטמענט זאָל צירקולירען און פֿאַרגיפֿטען די עפֿענטליכע מיינונג געגען מיר? און פֿאַר־וואָס זיינען די מענשען, וואָס האָבען דעם ליגנערישען סטייטמענט פֿון דער פֿרוי אַרויסגעקראָגען, ניט געצוואונגען געוואָרען אַרויסצו־קומען אָפֿען און באַווייזען, אַז וואָס דאָרטען שטעהט איז ריכטיג? איך ווייס און איהר ווייסט, אַז ווען זיי וואָלטען געפּרופֿט בא־ווייזען אַז יענער סטייטמענט פֿון דער פֿאַרמבי פֿרוי איז אמת, וואָלטען זייערע באַהויפּטונגען גלייך אָפּגעלייקענט געוואָרען, און יעדער וואָלט זעהן ווי לעכערליך זיי זיינען.

„פֿאַרוואָס לאָזט מען צו קאָנלי'ן ניט צו קיינעם, וואָס וויל דערגעהן דעם אמת? פֿאַרוואָס באַהאַלט מען איהם פֿון יעדען, אויסער די, וועלכע האָבען איהם געלערענט וואָס צו דערצעה־לען געגען מיר? זייער צוועק איז איהם צו באַהאַלטען ביז איך וועל שוין זיין טויט. די וואָס לייענען דיזע ווערטער מיינע פֿאַר־שטעהען פֿאַרוואָס דאָס איז נויטיג פֿאַר זיי.

„איך גלויב, אַז איך האָב אַ רעכט אויף אַ נייעם טרייעל, און איך גלויב אַז איך וועל דאָס באַקומען. איך בעט ניט, מען זאָל מיר שענקען דאָס לעבען; איך בעט נאָר יושר, איך בעט אַ נייעם טרייעל, אָהן באַזונדערע טובות אָבער אויך אָהן צו־להכעיס. ליאָ פֿרענק".

בשעת פֿרענק האָט געשריבען דיזען בריף צום עולם, האָט די פֿאַרטיידיגונג געהאַט מערקווירדיגע נייע באַווייזע, אַז ער איז אונשולדיג און אַז קאָנלי אַליין איז דער שולדיגער. אויף דעם גרונט פֿון דיזע באַווייזע האָבען זיך זיינע לאָיערס געקליבען צו פֿאָדערען אַ נייעם טרייעל פֿאַר איהם און זיי האָבען דאַן גע482האַלטען אין צוגרייטען די פּאַפּירען דערצו. זיי זיינען געווען זיכער, אַז זיי וועלען אַ נייעם טרייעל באַקומען. אָבער אויס־זאָגען דאָס פֿאַראויס וואָלט געווען ניט פּראַקטיש. דעריבער האָט פֿרענק דאָס ניט דערמאָנט. זיין פֿעסטע האָפֿנונג אָבער, אַז ער וועט האָבען אַ נייעם טרייעל, האָט ער יאָ אויסגעדריקט.

איך האָב זיך שוין פֿון איניגע וואָכען געקליבען צו פֿאָה־רען קיין אַטלאַנטא וועגען דער פֿרענק קייס. איך בין אָבער געווען שטאַרק פֿאַרנומען מיט אַנדערע רעדאַקציאָנס פֿליכטען און האָב די רייזע אַלץ אָפּגעלייגט. ענדליך, מיט אַ פּאָר טעג איידער אין ניו יאָרק איז אָנגעקומען דער באַריכט וועגען פֿרענק'ס רעדע פֿאַר דזשאָדזש הילל, האָט דער „פֿאָרווערטס" אַנאָנסירט אַז איך פֿאָהר אַהין. עס האָט זיך אָבער ווידער גע־מאַכט אַן אָפּהאַלט, און מיין רייזע האָט ווידער געזאָלט אָפּגע־לייגט ווערען אויף איינינע טעג. ווען איך האָב אָבער געלעזען די דאָזיגע רעדע און פֿרענק'ס אפֿיל צום פּובליקום, האָב איך שוין וועגען קיין אַנדער זאַך ניט געקענט דענקען און אויף מאָר־גען, דעם 9טען מערץ, 1914, בין איך אַוועקגעפֿאָהרען קיין אַט־לאַנטא. די רייזע מיט דעם שנעלסטען צוג נעמט אַ מעת לעת. איך בין אָנגעקומען קיין אַטלאַנטא דעם 10טען מערץ.

דאָרטען האָבען מיך אויפֿ'ן באַהן ערוואַרט אונזערע אַטלאַן־טער גענאָסען, בונדיסטען פֿון דער היים, יאַמפּאָלסקי און זיין איידעם מיכאל י. מערלין. זיי און אַנדערע אידישע סאָציא־ליסטען, מיטגלידער פֿון אונזער פּאַרטיי און פֿון דעם אַרביי־טער רינג, האָבען מיר אַרויסגעוויזען די וואַרימסטע גאַסט־פֿריינד־ליכקייט.

איך בין אריבערגענאַנגען אין טאַוער, דער פּריזאָן, וואו מען האָט געהאַלטען פֿרענק'ען. פֿאַר אַ צייטונגס־מענשען איז אַהין ניט געווען שווער אַריינצוקומען. איך האָב געוויזען מיין483ווייזט קאַרטע, מ'האָט מיין קאַרטע אַרויפֿגעטראָגען צו פֿרענק'ען, און באַלד האָט מען מיך אַרויפֿגעפֿיהרט צו איהם. זיין סעל (קעמערעל) איז געווען אויף אַן אויבערשטען עטאַזש. הינטער אייזערנע גראַטעס איז געשטאַנען אַ שלאַנקער, ברונעטטער יונגער מאַן מיט איינדרוקספֿולע, אינטעליגענטע אויגען און לעבען איהם, אינווייניג אין דעם סעל, אַ הויכע, שעהנע יונגע דאַמע, דאָס איז געווען פֿרענק און זיין פֿרוי. די פּאָרטרעטען פֿון איהם וואָס איך האָב געזעהן אין די צייטונגען, זיינען געווען זעהר עהנליך צום אָריגינאַל. איך האָב איהם גלייך דערקענט.

מיר האָבען זיך באַגריסט דורך די גראַטעס, און ער האָט מיך פֿאָרגעשטעלט פֿאַר מיסעס פֿרענק.

די אַרומיגע סעלס — זעקס — זיינען געווען פּוסט. ווי איך האָב זיך באַלד דערוואָוסט, האָט דער שעריף^*) אין זיי או־מישנע ניט אריינגעזעצט קיינע פּריזאָנערס, כדי פֿרענק זאָל זיך פֿיהלען באַקוועמער, איהם זאָל זיין אָנגענעמער אויפֿצונעמען זיינע פֿריינד, וואָרים דער שעריף, אַן עלטערער מענש מיט'ן נאָמען ווהילער מענגאַם, איז געווען איבערצייגט, אַז פֿרענק איז אונ־שולדיג און ער האָט געטאָן אַלץ, וואָס ער האָט געקענט זיין לעבען אין געפֿעננגניס צו פֿאַרגרינגערען. ער האָט זאָגאַר ערלויבט איהם צו ברענגען זיין בעט און בעטגעוואַנד פֿון דער היים.

איינע פֿון די סעלס איז געווען אַ גרעסערע ווי די אַנדערע, האָבען די פֿרענקס און זייערע געסט דאָס געברויכט פֿאַר אַ פּאַר־לאָר (זאַל), מען פֿלעגט שטעהן אָדער זיצען און שמועסן דורך די גראַטעס. בלויז מיסעס פֿרענק האָט דער שעריף ערלויבט אַריינצוגעהן אינווייניג אין זיין קאַמערעל. די אַנדערע באַזוכער פֿלעגען שטעהן פֿון דרויסען אין דעם אָפֿענעם „פּאַרלאָר". מיסעס פֿרענק פֿלעגט דאָ פֿאַרברענגען גאַנצענע טעג.

איך האָב געמאַכט אַ שפֿאַסיגע באַמערקונג וועגען דעם484„סעווען רום אַפּאַרטממענט" (אַ וואוינונג פֿון זיבען צימערען) וואָס פֿרענק רענט דאָ, און ער האָט לוסטיג געלאַכט.

ער האָט דערצעהלט ווי טריי דער שעריף איז איהם. אין דער צייט פֿון טרייעל פֿלעגט ער פֿרענק'ען דאָס רוב אַליין פֿיהרען צום געריכט און צוריק אין דעם טאַוער. איין מאָל, ווען דער טרייעל האָט שוין געהאַלטען נאָהענט צום סוף, האָט אַ בייזער עולם זיך גענומען שפּאַרען צו דעם אָטאָמאָביל אין וועלכען זיי זיינען געפֿאָהרען. שעריף מענגאַם איז אונרוהיג געוואָרען. פֿרענק איז געזעסען לעבען איהם, און אום איהם בעסער צו באַשיצען, האָט ער איהם געהייסען זיך זעצען הינטער איהם און אַליין האָט ער גענומען זיין פּיסטאָלעט אין האַנט.

— אויב זיי וועלען אייך פּרופֿן בייז טאָן, וועלען זיי צו אייך מוזען צוקומען איבער מיין טויטען קערפּער — האָט ער גע־זאָגט. — איך בין שוין סיי ווי סיי אַן אַלטער מאַן. איהר אָבער זייט יונג.

אַז פֿרענק איז אַ געבילדעטער, פֿעהיגער מאַן, האָט מען געזעהן גלייך, פֿון דעם ערשטען געשפּרעך, וואָס מען האָט מיט איהם געהאַט. אויך האָט מען גלייך געזעהן, אַז דאָס איז אַ מענש, וואָס האָט זיך ערצויגען אין אַן איידעלער, קולטורעלער פֿאַמיליע: פֿיינע מאַניערען, אַ נאָבעלער אַרט ריידען, אינטעליגענץ, סימפּאַ־טישע באַוועגונגען, אַ סימפּאַטישער טאַקט. קיין שפֿור פֿון אַ חשק צו ריידען וועגען זיך, באַריהמען זיך, אויספֿיינען זיך.

איך האָב איהם באַזוכט יעדען טאָג און מיר האָבען געהאַט לאַנגע געשפּרעכען.

איך האָב אויך געהאַט פֿילע געשפּרעכען מיט זיינע נאָהענט־סטע פֿריינד און בעקאַנטע און מיט מענשען, וואָס זיינען געווען אָנגעשטעלט אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי אונטער זיין פֿאַרוואַל־טונג. איך גלויב, אַז אין די זיבען טעג, וואָס איך האָב פֿאַר־בראַכט אין אַטלאַנטא, האָב איך באַקומען אַ ריכטיגען כאַראַק־טער־פּאָרטרעט פֿון איהם. מיר האָבען הויפּטזעכליך גערעדט ווע485גען זיין קייס, אָבער ניט בלויז וועגען דעם. מיר האָבען גע־שמועסט וועגען פֿאַרשידענע אַנדערע ענינים אויך.

ער איז געווען אַן עכטער יהודי, פֿון דעם אַמעריקאַנער גע־באָרענעם טיפּ, אַ גאַנץ אַנדער סאָרט מענש ווי אַ אידישער יונגערמאַן, וואָס איז געבאָרען געוואָרען פֿון אונזערע אימי־גראַנטען. ער איז געווען רעליגיעז און דאָס אויך אויף דעם שטייגער פֿון יהודים, ניט פֿון אונזערע אידען. זיין פֿרומקייט איז ניט געווען קיין טיפֿע, ניט קיין פֿלאַמענדע, אָבער אַן אויפֿ־ריכטיגע. איך האָב זיך געטראַכט: אפֿשר איז דיזע נייגונג אין איהם ענטוויקעלט געוואָרען זינט עס האָט מיט איהם געטראָפֿען זיין אומגליק? האָב איך אָבער באַלד געהערט, אַז ער איז אימער געווען אַ טעטיגער מיטגליד פֿון דעם אַטלאַנטער טעמפּעל און אַז זונטאָג פֿלעגט ער דאָרטען פֿיהרען אַ סאַנדעי־סקול קלאַס — גע־לערענט מיט באָיס און מיידלעך ביבעל און „פּרינציפּען פֿון דער אידישער אמונה", ווי ער האָט זיך אַמאָל אויסגעדריקט אין אונ־זערען אַ געשפּרעך.

סאָציאַלע פֿראַגען האָבען איהם ניט אינטערעסירט. ער האָט געגלויבט אין דער איצטיגער אָרדנונג, פּשוט ווייל זי עקזיסטירט. איבריגענס איז דער וואָרט „געגלויבט" דאָ אפֿשר ניט אַם פּלאַץ. ער האָט פּשוט ניט געטראַכט וועגען דעם. ווי ער האָט די וועלט געפֿונען, אַזוי וועט ער איהר איבערלאָזען — דאָס איז דער גע־פֿיהל פֿון דעם דורכשניטליכען מענשען און דאָס איז געווען דער געפֿיהל פֿון ליאָ מ. פֿרענק.

קורץ, ער איז געווען אַ קאָנסערוואַטיווער מענש און זיין הויפּט־אינטערעס אין לעבען איז געווען ריכטיג צו ערפֿילען זיי־נע טעגליכע פֿליכטען — פּינקטליך צאָהלען זיינע חובות, זיין אַ גוטער זוהן צו זיינע עלטערן, אַ גוטער, טרייער מאַן צו זיין פֿרוי, אַ פֿלייסיגער, טרייער בעאַמטער אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, וועל־כע מען האָט איהם אָנפֿאַרטרויט, און אַן אָנגעזעהענער מיטגליד פֿון דעם געזעלשאַפֿטליכען קרייז צו וועלכען ער האָט געהערט.

קיין סך טעמפּעראַמענט האָט ער ניט אַרויסגעוויזען. ער איז געווען אַ געלאַסענער, הגם אינערליך אַ נערוועזער מענש.486זיין גלייכגעוויכט און זעלבסטבעהערשאַפֿט האָט ער זעלטען זעהר פֿאַרלאָרען. אין די טראַגישסטע מאָמענטען פֿון זיין טריעל האָט זיין שטימע געקלונגען קלאָר און רוהיג.

איך האָב דאָ געזאָגט, אַז איינער פֿון זיינע אידעאַלען איז געווען צו אַרבייטסאַמע פֿליסיג פֿאַר די, וועלכע האָבען איהם אָנגעשטעלט אַלס פֿאַרוואַלטער פֿון זייער געשעפֿט. ער איז איבער־הויפֿט געווען אַ פֿליסיגער מענטש. אין סקול און אין צוויי קאָלעדזשעס, וואָס ער האָט געענדיגט, איז ער איינער פֿון די גרעסטע סטודענטן. התמדה און פֿינקטליכקייט, דאָס זיינען געווען צוויי פֿון די בולט'סטע שטריכען פֿון זיין כאַראַקטער.

אין די געשעפֿטען, וואָס איך האָב וועגען איהם געהאַט מיט אַנדערע, האָב איך זיך נאַטירליך שטאַרק אינטערעסירט מיט דער פֿראַגע וועגען זיין כאַראַקטער אין באַצוג צו פֿרויען. וואָרים דער הויפֿט־פֿונדאַמענט פֿון די באַשולדיגונג געגען איהם איז דאָך געווען די באַהויפֿטונג, געשטעלט אויף סטימולעאיטן פֿון פֿאַרשידענע עדות, אַז ער האָט אַ קרענקליכע תאוה אוּן פֿיהרט אַן עקעלהאַפֿטע אוממאָראַלישען לעבען. פֿון אַלע געשעפֿטען, וואָס איך האָב געהאַט מיט זיינע פֿריינד און באַקאַנטע, בין איך געווארען טיף איבערצייגט, אַז אין דיעזע באַהויפֿטונגען איז קיין ניסל קיין פֿונק אמת. ער האָט מיט זיין פֿרוי געלעבט גליקליך און קיין אויסערגעוועהנליכע געשלעכט־אינסטו־רעם האָט ער אַבסאָלוט ניט געהאַט. צו אזעלכע ניייגונגען פֿאָ־דערט זיך גאָר אַן אַנדער סאָרט בלוט, און אַן אַנדער סאָרט כאַ־ראַקטער.

פֿון אַלץ, וואָס דאָ איז געזאָגט געווארען, קען מען זיך פֿאָר־שטעלען אַ בילד פֿון אַ פֿראָזאַאישען, אַלטעגליכען מענשען. און דאָך איז צו שמועסען מיט פֿרענק'ען געווען אינטערעסאַנט. ער האָט אַ סך געלערענט און געלעזען און ער האָט געוואוסט אַ סך. אַ דאַנק זיין התמדה און זיינע געבאָרענע פֿעהינגקייטען, איז זיין מוח געווען רייך באַזאָרגט מיט קענטענישען און מיט אַ קראַפֿט זיך צו באַנוצען מיט זיי. ער האָט געהאַט פֿאַרשטאַנד און אַ פֿיינע לאָגיק. און דורך דעם, צוזאַמען מיט זיין סימפּאַטישער487פֿערזענליכקייט און רעדנער טאַלאַנט, איז ער געווען אַ זעהר אַנ־געגענעהמער קאָמפּאַניאָן. איך האָב ליב געהאַט מיט איהם צו ריי־דען, און ווען מיר האָבען געשמועסט וועגען זיין קייס, און ער האָט מיר געענטפֿערט אויף מיינע פֿראַגען, אָדער ערקלערט און דערצעהלט מיט די קלענסטע איינצעלהייטען, האָב איך געפֿיהלט אַז איך הער דעם ריינעם אמת. פֿונקט אַזוי געפֿיהל האָט גע־האָט יעדער צוהערער זיינער בשעת ער האָט אין קאָורט געמאַכט זיין פֿיר־שטונדיגען סטיממענט.

ווען איינער רעדט מיט פֿאַרזיכטיגקייט און מיט „פּאָליטיק", אַנשטרענגענענדיג זיך צו מאַכען אַן איינדרוק אויף אייך, פֿיהלט איהר דאָס. איהר פֿיהלט, אַז געוויסע זאַכען באַהאַלט ער פֿון אייך און געוויסע אַנדערע פּוצט ער צו, אַז דאָס אָדער יענעם שטרייכט ער אונטער צו שטאַרק; אַז דאָ רעדט ער עפּעס צו דראַמאַטיש און דאָ מיהט ער זיך אַ געוויסען פּונקט צו מאַכען צו נאַרניט; אַז זיין שמייכעל איז אָפֿט צו זיס, אָדער אַז זיין אויסדרוק פֿון ענטוסיאַסטונג און צארן קלינגט מעהר מיט די טענער פֿון פּראָפֿעסיאָנעלע רעדנעריי ווי מיט אויפֿריכטיגקייט. צוהערענ־דיג זיך צו פֿרענק'ען, האָב איך דאָס קיין מאָל ניט געפֿיהלט. זיינע ווערטער האָבען מיר געקלונגען מיט אַבסאָלוטער אויפֿ־ריכטיגקייט.

פֿ. ם. קאָננאַלי האָט געשריבען:

„אין ליאָ ם. פֿרענק'ען האָב איך געפֿונען איינעם פֿון יענעם קלאַס אינטעלעקטועלע יונגע ליים, וועלכער איז די האָפֿנונג פֿון אַמעריקא. אורטיילסענדיג פֿון מיינע באַאָבאַכטונגען, וועלכע האָ־בען זיך געצוינען איבער דריי וואָכען, קען איך זאָגען, אַז פֿון קיין שעהנערען טיף ווייס איך ניט. איך בין איבערצייגט, אַז אין אַ מאָראַלישען הינזיכט איז זיין געוויסען און זיינע אויפֿ־פֿיהרונגען פֿונקט אַזוי ריין, ווי ער איז פֿיין אין אַ גייסטיגען הין־זיכט. און דאָס איז די מיינונג, גלויב איך, פֿון יעדערען וואָס קומט אין פֿערזענליכער באַריהרונג מיט איהם. ער איז אַ מערק־ווירדינער יונגערמאַן, און די אונרעכטען וואָס זיינען געגען איהם באַגאַנגען געווארען אין דעם נאָמען פֿון געזעץ און גערעכטיג־קייט זיינען אונבאַשרייבליך."

488אַ טייל פֿון מיין ערשטען געשפּרעך מיט פֿרענק'ען איז געווען געווידמעט צו דער שייכות וואָס דער אַנטיסעמיטיזם האָט צו זיין קייס. זיין ענטפֿער אויף מיינער אַ פֿראַגע איז געווען:

„דער אַנטיסעמיטיזם איז אַבסאָלוט ניט געווען די אורזאַכע פֿון דעם בלבול וואָס מען האָט אויפֿגעבויט געגען מיר. ער איז ניט דער קוואַל נאָר אַ רעזולטאַט פֿון דער טרויעריגער געשיכטע. די פּאָליציי האָט זיך צו מיר צוגעטשעפּעט, ווייל קיין אַנדערען וועמען צו באַשולדיגען האָט זי דאַן ניט געקענט געפֿינען. דער־נאָך, אַזוי ווי איך בין אַ איד, האָט זי אין איהר העצע שוין גע־נומען מאַכען קאַפּיטאַל פֿון מיין אָבשטאַמונג אויך. און עס איז איהר וויכטיג געווען, אַז מען זאָל אַטאַקירען אידען איבערהויפֿט. פֿאַרגעסט ניט, אַז דאָס איז די סאָוטה, וואו אַ נעגער האָט קיין ווערטה ניט. אַ נעגער גלויבט מען ניט, אויף אַ נעגער איז מען אימער בערייט צו גלויבען די ערגסטע פֿאַרברעכענס. הײַנט ווי אַזוי זאָל מען גלויבען קאָנלי'ן געגען אַ ווייסען? אַ איד איז טאַקע ניט קיין סאָדערנער קריסט, אָבער אַ ווייסער איז ער דאָך. אַלזאָ, איז נויטיג געווען אַז מען זאָל נידריג מאַכען די אידען; עס זאָל אויסקומען אַז אַ נעגער געגען אַ אידען קען מען יאָ גלויבען.

„ווען איך וואָלט געווען אַ איטאַליענער, וואָלטען זיי געהעצט געגען מיר אַלס איטאַליענער", האָט ער צוגעלייגט מיט אַ טאָן פֿון פֿעסטער איבערצייגונג.

מיסעם פֿרענק, וועלכע איז געבאָרען און אויסגעהאָדעוועט געווארען אין אַטלאַנטא, האָט אונטערשטיצט איהר מאַן'ס מיי־נונג. זי האָט מיר געגעבען ביישפּילען צו ווייזען, אַז אידען האָבען זיך אין אַטלאַנטא צווישען קריסטען אימער געפֿיהלט ווי צווישען אייגענע מענשען.489— מיר זיינען געווען נאָהענטע, אינטימע חבר'טעם, אידי־שע און קריסטליכע מיידלעך — האָט זי געזאָגט. — מיר האָבען זיך אָפֿט באַזוכט איינע די אַנדערע, און אונזערע פֿאַמיליעם זיי־נען אויך געווען נאָהענטע פֿריינט. מיר זיינען געגאַנגען איינע צו די אַנדערע צו גאַסט, אויף חתונות און אויף פּאַרטים. מען האָט ניט געוואואוסט פֿון קיין אונטערשיד. אין דער נאָרטה איז ניט אזוי. אָבער דאָ, אין דער סאָוטה, איז אימער געווען אַנ־דערש ווי דאָרטען.

עהנליכעס האָב איך געהערט פֿון אַנדערע אידען אין שטאָדט. אָבער די פֿרענק קייס, דורך די העצעם וואָס די פּאָליציי האָט צירקולירט געגען דעם אידישען סופּעראינטענדענט פֿון דער פֿענ־סיל פֿעקטאָרי, האָט אָנגעצונדען בייזע געפֿיהלען געגען אַלע אידען — ביי די פּראָסטע מאַסען ווייניגסטענס.

ביי דער פּאָליציי איז געווען אַ פֿראַגע: ענטוועדער פֿרענק אָדער זי. אויב מען וואָלט לאָזען דעם עולם זיך איבערצייגען, אַז זי טשעפּעט זיך צו אַן אונשולדיגען ווייסען מענשען און אַז דער אמת'ער שולדיגער איז אַ שוואַרצער, וואָלט מען די דעטעק־טיווס אפֿשר געלינטשט. אַלזאָ, האָבען זיי פֿרענק'ען געמאַכט פֿאַר זייער כפֿרה.

איינער פֿון די געבילדעטע אַמעריקאַנער יהודים פֿון אַט־לאַנטא, מיט וועלכע איך האָב זיך אָפֿט געזעהן, האָט וועגען דער פֿראַגע אזוי געזאָגט:

— איהר פֿרעגט אויב פֿרענק'ען האָט געשטערט דאָס, וואָס ער איז אַ איד? איך גלויב אַז ניט. געהאָלפֿען האָט דאָס איהם אָבער אויך ניט. ווען אַ קריסט וואָלט אַריינגעפֿאַלען אין אזאַ אומגליק, וואָלטען זיינע קריסטליכע פֿאַרבינדונגען, זיינע פֿריינט און זיין קירכע איהם געהאָלפֿען. מען וואָלט אַ נעגער אזוי לייכט געגען אַ ווייסען אין דער סאָוטה ניט געגלויבט. די שוהל אָבער, צו וועלכער פֿרענק געהערט — אונזער רעפֿאָרמירטער טעמפּעל — און מיר אידען אין אַלגעמיין, האָבען איהם דאָ ניט געקענט העלפֿען.

דער, וואָס האָט דאָס געזאָגט, האָט דאָ געמאַכט אַ באַמער־

490קונג, אַ טייל פֿון וועלכער האָט ענטהאַלטען פּונקט דאָס זעלבע, וואָס איך האָב געהערט פֿון פֿרענק'ען.

— איין מאָל זיינען די מאַסען אויפֿגעהעצט געווארען, פּשוט וואַהנזיניג געווארען פֿון ראַכע־דורשט — האָט ער געזאָגט — האָט מען שוין אפֿילו אַ נעגער געגלויבט געגען אַ אידען, כאָטש אין געוועהנליכע צייטען וואָלט מען דעם וואָרט פֿון אַ נעגער געגען דעם וואָרט פֿון אַ אידען אין אַטלאַנטא ניט גענומען. אַ איד איז נאָך אַלעמען אַ ווייסער.

פֿילע פֿון די קריסטען, הויפּטזעכליך די אינטעליגענטערע, האָ־בען זיך צו אידען אין אַלגעמיין געהאַלטען מיט זייער געוועהנ־ליכער פֿריינדליכקייט, צי זיי זיינען מיטגעגאַנגען מיט דעם אַנטי־פֿרענק שטראָם, צי ניט. עס זיינען געווען אזעלכע פֿאַלען, ווי דער פֿאָלגענדער, צום ביישפּיל:

אין אַ סטריט קאַר זיצט אַ יונגע אידישע פֿרוי. עס קומט אַריין אַ קריסטין, איהר סקול חבר'טע און שטענדיגע פֿריינדין. די קריסטין לאָזט זיך געהן צו דער אידישער ווייבעל מיט אַ פֿריינדליכען שמייכעל ווי געוועהנליך. די אידישע פֿרוי לאָזט אָבער אַרונטער איהרע אויגען.

יענע זעצט זיך אַנידער לעבען איהר און הויבט אָן צו אַפֿעלירען.

— פֿאַרוואָס ביסטו ברוגז? איך קען דאָס ניט פֿאַרטראָגען.

— עס איז שוין ניט דאָס, וואָס עס געווען, — ענטפֿערט די אידישע פֿרוי — מען טשעפּעט זיך צו אַן אונשולדיגען מענשען, איינעם פֿון די איידעלסטע און די פֿיינסטע, דערפֿאַר וואָס ער איז אַ איד. איך בין אויך אַ אידיש קינד — און זי צואווייגט זיך.

עהנליכע סצענעס זיינען פֿאָרגעקומען אין פֿאַרשידענע טיילען פֿון אַטלאַנטא. אין איינער פֿון זיי איז די קריסטין געווען די פֿרוי פֿון איינעם פֿון די צוועלף דזשורי־לייט וואָס האָבען פֿרענק'ען ערקלערט שולדיג. זי האָט גע'טענה'ט, אַז די פֿרענק קייס איז אַ פֿראַגע פֿאַר'ן געריכט, אַז עס האָט ניט קיין שייכות צו די באַ־

491ציהונגען צווישען זיי, די צוויי אינטימע חבר'טעם, אַז זי, די אידישע טאָכטער איז איהר, דעם דזשורער'ם פֿרוי, טייער און ליב ווי אימער...

אין איינעם פֿון מיינע ווייטערע געשפּרעכען מיט פֿרענק'ען האָב איך איהם געפֿרעגט אויב ער האָט געהערט פֿון דעם ביילים פּראָצעם.

— יאָ, איך האָב געלעזען וועגען דעם — האָט ער געענט־פֿערט, און ער האָט אָנגערופֿען איינע פֿון די אידישע וואָכענ־בלעטער, וואָס ווערען אַרויסגעגעבען אויף ענגליש — איך פֿאַר־זיכער אייך אָבער, אַז מיין קייס האָט ניט קיין געמיינשאַפֿט־ליכעם מיט דעם.

— אָבער דאָך, איין מאָל האָט מען די אַנטיסעמיטישע גיפֿט אַריינגעגאַסען, איז פֿאָרט פֿאַראַן אַ געוויסע עהנליכקייט צווישען אייער טראַגעדיע און ביילים'עס. דאָרטען אַ בלבול און דאָ אַ בלבול.

— יאָ, אַ בלבול! — האָט ער זיך אָפֿגערופֿען — אָבער אויף ביילים'ן האָט מען געמאַכט אַן עכט אַנטיסעמיטישען בלבול, די לעכערליכע באַשולדיגונג, אַז אידען ברויכען קריסטליך בלוט אין זייערע מצות. מיין קייס איז פּשוט אַן אומגליקליכער צופֿאַל. מאַלע וואָס פֿאַר אַ צרה עס מאַכט זיך! שפּעטער איז פֿון דיזער צרה אַרויסגעוואַקסען אַן ערביטערונג געגען מיר אַלס איד און אַלס ברוקלינער, אַלס סופּעראינטענדענט פֿון אַ פֿעקטאָרי, און אַלס אַלץ וואָס איהר ווילט נאָר.

מיין איינדרוק איז געווען, אַז פֿרענק וואָלט ניט וועלען מען זאָל מאַכען צופֿיל וועזען פֿון דער אַנטיסעמיטיזם־פֿראַגע אין זיין קייס. ער האָט דאָס מיר ניט געזאָגט מיט דייטליכע ווערטער; איך האָב אָבער געפֿיהלט, אַז אזוי איז זיין וואונש, און אייניגע נאָטיצען וואָס איך האָב געהאַט געמאַכט, און זאָגאַר לענגערע טיילען פֿון אַ פּאָר אַרטיקלען וואָס איך האָב צוגעפֿערטיגט, האָב איך דאַן ניט געברויכט. איצט אָבער ווען איך שרייב דיזע „בלעטער", זיינען זיי אַ טייל פֿון מיין מאַטעריאל.

492אַ געוויסער לאָיער האָט אָנגעוועענדעט פֿאַרשידענע מיטלען זיך אַריינצושטופּען אין דער קייס אַלס איינער פֿון פֿרענק'ם פֿאַרטידיגער. ניט האָבענדיג קיין ערפֿאָלג אין דעם, האָט ער גע־נומען העלפֿען דער פּאָליציי געגען פֿרענק'ען. ער האָט דאָס גע־געבען דעם פּלאַן צו פֿאַרשפּרייטען אַ קלאַנג, אַז פֿרענק איז אַן אוננאַטירליכער הוליאַי. פֿון דעם זעלבען קוואַל איז אויך פֿאַר־שפּרייט געווארען אַ צווייטער קלאַנג, אַז אידען זאַמלען אַ פֿאַנד פֿון אַ מיליאָן דאָלאַר אויף צו ראַטעווען פֿרענק'ען. מען האָט גע־געבען אָנצוהערעניש, אַז דאָס געלט דאַרף מען האָבען אויף צו פֿרופֿען אונטערקויפֿען עדות און דזשאָדזשעם.

בשעת איך בין געווען אין אַטלאַנטא, האָבען מיר עטליכע אידען איבערגעגעבען די ערפֿאַהרונגען וואָס זיי האָבען געהאַט אַלס רעזולטאַט פֿון דיזען פֿאַבריצירטען קלאַנג.

צו איינעם פֿון זיי איז אַריינגעקומען אַ באַקאַנטער קריסט און איהם דערצעהלט וועגען אַן אָרעמען אידישען סטאָר־קיפּער, אַז ער מוז נעבעך ביישטייערען פֿינף הונדערט דאָלאַר צו דעם פֿרענק פֿאַנד. „וואו זאָל ער דאָס נעמען? אָבער אַז ער וועט ניט אַריינברענגען די סומע, וועט מען איהם רואינירען. אזאַ רחמנות!" האָט דער קריסט געזאָגט.

דער איד האָט געגלייקענט די געשיכטע מיט דעם פֿאַנד. דער קריסט איז אָבער געבליבען קאַלט. ער איז געווען זיכער, אַז דער איד באַהאַלט זיך פֿון איהם.

צו אַ צווייטען פֿון די אידען, וועלכע האָבען מיט מיר גע־רעדט וועגען דעם ענין, האָט אַ קריסטליכער שכן זיך געוועענ־דעט מיט דער פֿראַגע: „איהר האָט שוין געגעבען די טויזענד דאָלאַר?" יענער פֿרעגט: „וואָסערע טויזענד דאָלאַר?" און דער ענטוואָרט איז: „אַט די סומע, וואָס מען האָט אַרויפֿגעלייגט אויף יעדען פֿאַרמעגליכען אידען אַלס זיין חלק צו דעם פֿרענק493פֿאַרטיידיגונגס פֿאַנד". דער איד ערקלערט, אַז אַזאַ פֿאַנד איז אויף דער וועלט נישטאָ, אַז עס איז אַ סקאַנדאַלייעזער ליגען. אָבער דער קריסט הערט זיך צו מיט אַ איראָנישען שמייכעל.

— איהר געטרויט מיר נישט? — זאָגט ער. — איהר דאַרפֿט פֿאַר מיר נישט מורא האָבען. איך פֿאַרזיכער אייך, אַז איך וועל קיינעם נישט אויסזאָגען.

אין אַ געוויסען טאָג איז אָסקאַר שטראַוס, דער אידישער מיליאָנער און פֿילאַנטראָפּ פֿון ניו יאָרק, דורכגעפֿאָהרען דורך אַטלאַנטא; האָט זיך פֿאַרשפּרייט אַ באַריכט, אַז ער האָט גע־בראַכט אַ גרויסע סומע אויף אונטערצוקויפֿען די דזשאָדזשעס פֿון דעם סופֿרים קאָורט.

די מעשה וועגען דעם „פֿרענק פֿאַנד" האָט זיך שנעל פֿאַר־נאַנדערגעוואַקסען נישט נאָר איבער אַטלאַנטא, נאָר איבער דעם גאַנצען סטייט; און זי האָט געהאַט איהר שעדליכע ווירקונג.

די פֿאַליציי מיט איהרע דעטעקטיווווס און פֿאַרשידענע אַנדערע מיטהעלפֿער זיינען בוכשטעבליך געשפּרונגען פֿון הויט צו פֿאַר־שכור'ען די מוחות פֿון די מאַסען מיט העצעס געגען פֿרענק'ען און אידען בכלל. אַלזאָ, האָט מען איהם געשאַלטען נישט נאָר אַלס דעם מערדער פֿון מערי פֿייגען, נאָר אַלס דעם „הולטאַיסקען אידען" אָדער פּשוט אַלס דעם „פֿאַרפֿלוכטען אידען".

„האַנג דהי דזשו!" (הענגט דעם אידען!) האָט מען גע־שריען. פֿריהער פֿלעגט דאָס אין דער סאַוטה זיין אַן אונגעוועהנ־ליכע פֿראָגע.^*)

פֿרענק'ס לאַיערס האָבען ערהאַלטען מאַסען אַנאָנימע בריף מיט סטראַשונגקעם, אַז אויב זייער קליענט וועט נישט געהאַנגען ווערען, וועט מען זיי לינטשען.

אָפֿט פֿלעגט מען הערען אַזאַ באַמערקונג: „צי שולדיג, צי

494אונשולדיג, מיר וועלען דעם פֿאַרפֿלוכטען אידען אַוועקשיקען אויף יענער וועלט".

דער מאַב האָט פֿאַרלאָרען דעם געדולד און איז פּשוט געוואָען ווילד פֿון כּעס פֿאַרוואָס ער קען אַזוי גיך נישט אויספֿיהרען. ווי סמיעט דער פֿאַרפֿלוכטער איד צו קעמפֿען געגען איהם?

עס איז אומגעגאַנגען אַ פּשט'ל, אַז צווישען זיך זיינען די אידען מאַראַליש, נאָר אַז שענדען אַ קריסטליכע פֿרוי ערלויבט זיי זייער רעליגיע.

איינער פֿון די אַטלאַנטער יהודים האָט מיר דערצעהלט ווע־גען זיינעם אַ קריסטליכען פֿריינד, וועלכער האָט דעם דאָזיגען פּשט'ל געהערט פֿון אַן אַנדער קריסט, וועלכער האָט דאָס אויס־געדריקט אויף דעם פֿאָלגענדען שטייגער:

אַז אידען געברויכען קריסטליכע בלוט אויף פּסח איז לע־כערליך; אָבער אַז זיי האַלטען פֿאַר אַ מצוה צו שענדען אַ קריסטליכע מיידעל — דאָס איז ווארשיינליך אמת. זייער רע־ליגיע ערלויבט זיי פֿרייהייטען מיט פֿרויען פֿון אַ פֿרעמדער ראַסע, כדי עס זאָל זיי זיין גרינגער צו לאָזען צורוה די פֿרעמדע פֿרויען פֿון זייער אייגענעם פֿאָלק.

דער פֿאָלגענדער פֿאַקט איז אינטערעסאַנט אין אַ דאָפּעלטען זין:

צוויי אידישע יונגע לייט זיינען געשטאַנען אויף דרויסען לעבען דעם פֿענסטער פֿון אַ אידישער סטאָר און געשמועסט. עס זיינען פֿאַרבייגעגאַנגען דריי קריסטען, און איינער פֿון זיי האָט געזאָגט אין דער הויך:

„מען האָט בעדאַרפֿט אויסקווילען אַלע אידען".

די צוויי יונגע אידען האָבען דאָס געהערט.

— וואָס האָט איהר געזאָגט? — האָבען זיי געפֿרעגט, צו־קומענדיג צו דעם וואָס האָט אויסגעשריען דעם אַנטיסעמיטישען פּסוק. דער בויאַן האָט איבערגעזאָגט זיינע ווערטער, און דאַן האָט איינער פֿון די צוויי אידען — אַ געזונטער יונג — איהם אַזאַ פּלעם געטאָן, אַז ער איז אַנידערגעפֿאַלען אַ צובלוטיגטער. די דריי קריסטען האָבען גערופֿען אַ פּאָליסמאַן און מען האָט זיי אַלעמען, די דריי קריסטען אַזוי גוט ווי די צוויי אידען —495אַוועקגעפֿיהרט אין אַ פּאָליס קאָורט. דער סוף איז געוואָען, אַז דער דזשאָדזש האָט דעם צובלוטיגטען אַנטיסעמיטען צוגע'פּסק'ענט פֿופֿציג דאָלאַר שטראָף.

איך זאָג, אַז עס איז „אינטערעסאַנט אין אַ דאָפּעלטען זין", ווייל די געשיכטע ווייזט: 1) אַז עס איז פֿאַרשפּרייט געוואָרען אַנטיסעמיטישע גיפֿט אין די מאַסען, און 2) אַז טראָץ דעם, איז נאָך נישט פֿאַרלאָשען געוואָרען דער גייסט פֿון אַנשטענדיגקייט צו אידען, וועלכער האָט אימער געהערשט אין דער סאַוטה.

איך מוז אונטערברעכען מיין ערצעהלונג וועגען מיינע באַ־געגענישען מיט פֿרענק'ען. איך מוז פֿריהער באַקאַנט מאַכען דעם לעזער מיט נייע באַווייזע פֿון זיין אונשולד, וועלכע זיינע לאַיערס האָבען באַקומען פֿאַר מיין רייזע קיין אַטלאַנטא.

אין אַ פֿריהערדיגען פּלאַץ איז גערעדט געוואָרען וועגען די זעקס-זיבען האָר, וואָס דער אַרבייטער בעררעט פֿון דעם מעטאַל־צימער האָט געפֿונען אויף זיין מאַשין. אַ פֿאַר פֿון די אַרביי־טער מיידלעך האָבען געזאָגט, אַז דאָס איז מערי'ס. מיר האָבען אויבען געשטעלט די פֿראַגע: פֿאַרוואָס האָט דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל די האָר נישט איבערגעגעבען צו אַ ספּעציאַליסט, אַז ער זאָל זיי באַקוקען און פֿאַרגלייכען דורך אַ מיקראָסקאָפּ? פֿאַרוואָס האָט ער זיך צופֿרידענגעשטעלט מיט דער מיינונג פֿון אַ פֿאַר אַרבייטער מיידלעך?

דער אַנטוואָרט איז, אַז ער האָט די האָר טאַקע איבערגעגע־בען צו אַ ספּעציאַליסט — נעמליך, צו דר. העררים'ן, דעם אָפֿי־ציעלען כעמיקער פֿון דער העלטה באָאַרד (געזונדהייטס אָפּ־טיילונג) פֿון דעם שטאַאַט דזשאָרדזשיא. און ווי פֿרענק'ס לאָ־יערס האָבען זיך ערקונדיגט (שוין נאָך פֿרענק'ס טרייעל), איז דר. העררים'עס באַריכט צו דעם סאָליסיטאָר־דזשענעראַל געוואָען,496אַז ער גלויבט נישט דאָס די האָר זיינען מערי'ס.

אויפֿ'ן טרייעל איז דר. העררים געוואָען אַן עדות גאָר וועגען אַן אַנדער ענין, נעמליך, וועגען דעם צושטאַנד פֿון די שפּייז, וואָס מען האָט געפֿונען אין מערי'ס מאָגען (פֿון דעם האָט מען גע־קענט דרינגען וויפֿיל צייט עס איז אַריבער פֿון איהר מיטאָג עסען ביז דעם מאָרד). ועגען מערי'ס האָר האָט דאָרסי איהם דאַן קיין פֿראַגען נישט געשטעלט; אַלזאָ, האָט ער נישט געהאַט קיין געלעגענהייט אַרויסצוזאָגען זיין מיינונג וועגען דעם.

פֿרענק'ס לאַיערס, ווידער, האָבען דר. העררים'ען נישט גע־פֿרעגט וועגען די האָר, ווייל די דעטעקטיווווס האָבען אויף זיי גע־מאַכט אַן איינדרוק, אַז די אונטערזוכונג האָט באַוויזען, דאָס די האָר זיינען מערי'ס. ערשט שפּעטער האָבען זיי זיך דערוואָוסט פֿון דעם באַריכט וואָס דר. העררים האָט אָפּגעגעבען וועגען די האָר.

דאָרסי האָט דר. העררים'ען וועגען דעם ענין אויפֿ'ן טרייעל נישט געפֿרעגט, ווייל זיין אַנטוואָרט וואָלט צוקלאַפּט זיין קיים, וואָרים די זיבען האָר, האָט דאָרסי געשריען ביים טרייעל, זיי־נען איינער פֿון די שטאַרקסטע באַווייזע אַז די מיידעלע האָט ער־מאָרדעט פֿרענק. (נאָך דעם ווי ער האָט איהר אַריינגענאַרט אין דעם מעטאַל צימער, וואו בעררעטט האָט די האָר שפּעטער גע־פֿונען).

דאָרסי'ס באַהויפּטונג אין גערוכט, אַז די עטליכע האָר זיי־נען פֿאַרלאָרען געגאַנגען, ערקלערט זיך מיט דעם, דאָס דר. העררים האָט צו זיין אונטערזוכונג די האָר צושניטען אויף שטיקלעך. ווען מען וואָלט אין קאָורט געזעהן די צושניטענע שטיקלעך, וואָלט דייטליך געוואָרען, אַז די האָר האָט אונטערזוכט אַ ספּעציאַליסט און דאַן וואָלט אַרויסגעקומען העררים'עס באַ־ריכט, אַז די האָר זיינען נישט מערי'ס. איצט אַלזאָ, ווען פֿרענק'ס פֿאַרטיידיגער האָבען שוין געוואָוסט פֿון דיזען פֿאַקט, האָבען זיי זיך געגרייט איהם אַרויסצושטעלען אַלס איינעם פֿון די גרינדע, פֿאַרוואָס מען דאַרף זייער קליענט געבען אַ נייעם טרייעל.

אַ צווייטער פּונקט אין דעם נייעם אַפּיל, וואָס זיי האָבען497איצט געהאַלטען אין צופֿערטיגען, איז געוואָען אַ מערקווירדיגע ענטדעקונג, וועלכער דער אויבען־דערמאָנטער לעממי קווין^*) אַ קריסט, האָט נאָכ'ן טרייעל געמאַכט אין איינעם פֿון די צוויי מאָרד צעטעלעך.

אין אַ געוויסען נאָכמיטאָג, שוין נאָכדעם ווי פֿרענק איז געוואָען פֿאַראורטיילט צום טויט, איז קווין געשטאַנען און באַקוקט אַ פֿאָטאָגראַפֿישע קאָפּיע פֿון צעטעלע „נומער 1". ער איז גע־ווען באַשעפֿטיגט אויף דער פּענסיל פֿעקטאָרי אַלס פֿאָרמאַן אי־בער דער מעטאַל אָפּטיילונג. ער האָט זיך אין דעם פֿאָטאָגראַף גוט איינגעקוקט, וואָרים ער האָט אין איהם באַמערקט שוואַרצע פֿלעקען: און וואָס מעהר ער האָט זיך צוגעקוקט, אַלץ מעהר האָט ער אין זיי דערזעהן.

מען מוז אָבער צוערשט ערקלערען, אויף וואָס פֿאַר סאָרט פּאַפּיר דער צעטעלע איז געוואָען געשריבען.

די פּאַפּיר פֿון „צעטעלע נומער 1" איז געוואָען ברוין און פֿון אויבען זיינען אויף איהר געוואָען אַ פֿאַר געדרוקטע שורות, וועל־כע האָבען געוויזען, אַז דאָס איז אַן „אָרדער בלענק" (אַ בלאַנק אויף וועלכען אַ געשעפֿט שרייבט אויף באַשטעלונגען אויף געצייג, מאַטעריאַל אָדער עפּעס אַן אַנדער אַרטיקעל).

פֿון יעדען אָרדער וואָס אַ פֿירמע שיקט אַרויס, בלייבט ביי איהר איבער אַ קאָפּיע, אום צו קענען פֿאַרגלייכען די רעכנונגען וואָס מען שיקט איהר צו מיט די באַשטעלונגען פֿאַר וועלכע זי האָבען מען דאַרף צאָהלען. און טאָמער מאַכט זיך דערנאָך עפּעס אַ סכסוך, זאָל זי האָבען וואָס צו ווייזען. ווי דער לעזער ווייס, דאַרף מען די קאָפּיע גאָרנישט שרייבען. זי קומט שוין אַרויס פֿון זיך אַליין, בשעת מען שרייבט דעם אָרדער. אונטער דעם בלענק ליגט נאָך אַזאַ בלענק, און צווישען זיי לייגט מען אַוועק אַ בלעטעל דינע, שוואַרצע קאַרבאָן פּייפּער (קוילען פּאַפּיר). אַלזאָ, בשעת מען498שרייבט אויף דעם אויבערשטען בלענק, דרוקט זיך יעדער בוכ־שטאַב אָפּ אויף דעם אונטערשטען בלענק אויך. אַזאַ קאָפּיע רופֿט מען „קאַרבאָן קאָפּיע".

אויף יעדען אָרדער בלענק איז אָפּגעדרוקט אַ נומער און דער זעלבער נומער געפֿינט זיך אויף דעם אונטערשטען בלעטעל אויך. אויך איז אויף יעדען אָרדער בלענק, און אויף דער אונטערשטער בלעטעל, אָפּגעדרוקט דער נאָמען פֿון דער שטאַדט (אַטלאַנטא) און אַ טייל פֿון דעם דאַטום (די איבעריגע טייל שרייבט מען צו מיט'ן האַנד).

ווען קווין האָט זיך נעהענטער צוגעקוקט צו די שוואַרצע פֿלע־קען, וועלכע האָבען זיך געזעהן צווישען דער צווייטער און דרי־טער געשריבענער שורה פֿון דעם מאָרד צעטעלע, האָט ער גענומען באַמערקען עפּעס באַקאַנטעס, ביז ענדליך האָט ער דערקענט די אונטערשריפֿט פֿון אַ מאַן מיט'ן נאָמען בעקער, וועלכער איז פֿריהער געווען פֿאַרבונדען מיט דער פֿעקטאָרי אַלס מייסטער־מעכאַניקער (ער איז אַוועק פֿון דאָרטען ענדע דעצעמבער, 1912, צוויי און אַ האַלב מאָנאַט פֿאַר דעם מאָרד).

דאָס אַלץ האָט זיך געזעהן צווישען די שורות אויף אַ פֿאָ־טאָגראַף פֿון דעם צעטעלע. היינט ווי דייטליך איז שוין בע־קער'ס אונטערשריפֿט געווען אויף דעם אָריגינאַל פֿון דעם צעטע־לע, וועלכער האָט זיך דאַן געפֿונען ביים סאָליסיטאָר־דזשענעראַל?

די האַרץ האָט ביי קווין'ען אַ ציטער געטאָן. ער האָט דער־פֿיהלט, אַז אין דיזען אונטערשריפֿט ליגט אַן אייזערנער באַווייז, אַז דער צעטעלע איז געשריבען געוואָרען אין קעלער און נישט אין פֿרענק'ס אָפֿיס, ווי קאָנלי האָט געזאָגט.

קאָנלי האָט אין קאָורט דערצעהלט, אַז בשעת פֿרענק האָט זיך געקליבען איהם צו דיקטירען די צעטעלעך, האָט ער אַריינ־געשטעקט די האַנט אין זיין דעסק, אַרויסגענומען פֿון דאָרטען אַ „פּעד" („בלאָק"), אָפּגעריסען אַ בלעטעל און איהם געהייסען שרייבען. דער דערמאָנטער צעטעלע איז אָבער נישט געווען גע־שריבען אויף אַ פֿרישען בלעטעל פּאַפּיר, נאָר אויף אַ קאַרבאָן קאָפּיע פֿון בעקער'ס אַן אַלטען אָרדער, היינט ווי קומט דאָס אין פֿרענק'ס דעסק?499דער נומער פֿון דעם אָרדער בלענק, אויף וועלכען דער דאָזינער צעטעלע איז געווען געשריבען, איז געווען 1018. האָט מען אַ קוק געטאָן אין די אַלטע ביכער און מען האָט אויסגעפֿונען דעם נאָמען און אַדרעס פֿון דער סטאָר צו וועלכער דער אָרדער איז געשיקט געוואָרען. דערפֿון האָט מען באַקומען דעם אָרדער און מען האָט געזעהן דעם דאַטום, ווען דער אָרדער איז אַרויסגעגעבען געוואָרען. דאָס איז געווען אָנגעפֿעהר מיט אַ יאָהר פֿאַר דעם מאָרד!

דערנאָך האָט מען געפֿונען בעקער'ן, און ער האָט אַלץ באַשטעטיגט, — אַז דער „צעטעלע נומער 1" איז געשריבען געוואָרען אויף אַ קאַרבאָן קאָפּיע פֿון זיינעם אַן אַלטען אָרדער, און אַז דער נאָמען בעקער איז טאַקע זיין אונטערשריפֿט.^*)

„צעטעלע נומער 1" איז אַלזאָ געווען אַן אַלטע שמאַטע מיט קוילענע בוכשטאַבען, אַ קאַרבאָן־קאָפּיע פֿון אַן אַלטען אָרדער. עס איז סתּם לעכערליך זיך פֿאָרצושטעלען, אַז אין פֿרענק'ס דעסק זאָלען זיך געפֿינען קאַרבאָן־קאָפּיעס פֿון אַלטע אָרדערס, וועלכע אַ געוועזענער מיסטער־מעכאַניקער האָט אַמאָל אַרויסגעגעבען. לאָמיר אַבער אויף אַ וויילע אָננעמען, אַז דאָס איז יאָ מעגליך. וואָלט דאָך פֿרענק גלייך באַמערקט, אַז די בלעטעל האָט אויף זיך סליאַדען פֿון געשריבענע שורות, וואָרים לוט קאַנלי'ס ערות־זאָגען איז דאָך דאָס פֿאַרגעקומען אין העלען טאָג, אין דער מיטאָג־שטונדע, ווען פֿרענק'ס אָפֿיס פֿלעגט זיין פֿול מיט זונען־שיין. ער וואָלט די „שמאַטע" אַוועקגעוואָרפֿען און וואָלט גענומען אַ פֿרישע בלעטעל, אַ ריינע.

גאַנץ אַנדערש איז עס, ווען מען שטעלט זיך פֿאָר, אַז די500צעטעלעך האָט מען געשריבען אין ביסמענט. ערשטענס האָבען אַזעלכע אַלטע קאַפֿיעם זיך דאָרטען אימער געוואַלגערט אין דעם מיסט. צווייטענס, איז אין דעם ביסמענט קיין מאָל ניט געווען ליכטיג; און אויף דעם אָרט, וואו מען האָט געפֿונען דעם טויטען קערפֿער און וואו נאָהענט דערבי איז געשטאַנען אַן אַלטער שרייב־טישעל, איז אימער געווען גאַנץ טונקעל. אין אַ זייט איבער דעם גרויסען אויוון, פֿלעגט דאָרטען ברעננען אַ קליינער גאַז־רעהרעל און דורך אַ לעכעל אין דער הינטער־טיר פֿלעגט בייטאָג אַריינדרינגען אַ שוואַכע שטיקעל שיין. אמת ליכטיג איז דאָרטען יעדנפֿאַלם ניט געווען. דער מערדער האָט אַלזאָ ניט געקענט באַמערקען, אז אויף דעם פּאַפּיר זיינען פֿאַראַן סליאַדען פֿון קוילען־שריפֿט. ווען ער האָט געוואָלט אויפֿשרייבען דעם צעטעלע האָט ער גענומען די דאָזיגע אַלטע בלעטעל, וועלכע איז געלעגען לעבען דעם אָרט, וואו ער האָט אַוועקגעלייגט זיין קרבן, און האָט אויף דעם — אויפֿ'ן שרייב־טישעל — געשריבען מיט אַ בלייטיפֿט. ער האָט אויפֿגעשריבען ניין שורות; און ווען עם האָט איהם אויסגעפֿעהלט פּלאַץ, האָט ער אויפֿגעזוכט אַן אַלטע „פּעד" פֿון גאַנץ ביליגע פּאַפּיר, וועלכע ער האָט אויך געפֿונען גלייך דערבי (אַזעלכע זאַכען האָבען זיך דאָרטען אימער געפֿונען), און ער האָט צוגעשריבען די אַנדערע פֿינף שורות.

עס איז קלאָר ווי דער טאָג, אַז די צעטעלעך זיינען געשריבען געוואָרען דאָרטען אין ביסמענט, לעבען דעם מת.

ווען פֿאַר'ן טרייעל אָדער אין דער צייט פֿון דעם טרייעל, וואָלטען די לאָיערס געוואוסט דאָם, וואָס קווין האָט ענטדעקט שפּעטער, וואָלט אַלץ אפֿשר אַנגענומען אַן אַנדער ריכטונג. פֿרענק וואָלט אפֿשר באַפֿרייט געוואָרען און ער וואָלט נאָך היינט געלעבט. איך זאָג אַלץ „אפֿשר", וואָרים דער מאַב איז דאַן געווען אַזוי אויפֿגערעגט, און די דזשורי איז געווען אַזוי שטאַרק בעאיינפֿלוסט פֿון דעם מאַב, אַז גאַט אַליין וואָלט אפֿשר ניט געקענט איבערצייגען די צוועלף מענער, אַז פֿרענק איז אונשולדיג. עם איז ניט געווען קיין פֿראַגע פֿון איבערצייגען זיי. פֿרענק'ס שיקזאַל איז דאַן געווען פֿאַרזיגעלט. דאָך, ווען פֿרענק'ס לאָיערס

501וואָלטען דאַן געוואואסט, אַז „צעטעלע נומער 1" איז געשריבען געוואָרען אויף אַן אַלטער קאַרבאָן־קאָפּיע, וואָלטען זיי דאָם נאַטירליך פֿאָרגעבראַכט אין קאָורט. זיי האָבען אויף זיין קיים געאַרבייט מיט אַלע אַלע קרעפֿטען. אָבער באַקוקען און באַטראַכטען די צעטעלעך ווי מען וואָלט אין אַזאַ פֿאַל געווים געטאָן אין ניו יאָרק, אַזאַ זאַך איז זיי גאָר אויפֿ'ן געדאַנק ניט אַרויפֿגעקומען. קאָנלי האָט זיך מודה געווען, אַז ער האָט געשריבען די צעטעלעך; ער האָט גע'טענה'ט, אַז דאָם האָט איהם פֿרענק דיקטירט, און פֿרענק האָט דאָם געלייקענט. אָבער ווענען דעם פֿאַקט, אַז קאָנלי האָט זיי געשריבען איז קיין סכסוך ניט געווען. אַלזאָ, האָבען די לאָיערס זיך מיט די צעטעלעך מעהר ניט אינטערעסירט.

די ערקלערונג, וואָס איז געמאַכט געוואָרען פֿון דעם אויבען דערמאַנטען יונגען אידישען לאָיער, הענרי א. אַלעקסאַנדער, אין באַצוג צו דעם פּשט פֿון די צעטעלעך, איז אויך געווען אַ העכסט וויכטיגע ענטדעקונג. וואָרים ווי ער האָט באַוויזען, איז די שפּראַך אָן עכט נעגערשע: די צוויי ווערטער „נאַיט וויטש", וועלכע מען האָט פֿריהער געטייטשט גאַנץ פֿאַלש, שטעלען מיט זיך פֿאָר אַן אַבערגלויבען, וועלכער איז ביי די נעגערס איינגעוואָרצעלט נאָך פֿון גאָר פֿאַרצייטיגען. פֿרענק'ע'ן, דעם וויסען יונגענמאַן פֿון ברוקלין, וואָלטען דיזע ווערטער ניט געקענט איינפֿאַלען.

אַלעקסאַנדער איז דער זוהן פֿון איינע פֿון די עלטסטע אידישע פֿאַמיליעם אין דער סאָוטה. ער שטאַמט פֿון אַ פֿאָרטוגעזיש־אידישער משפּחה און איז אַ געבילדעטער, דענקענדער מענש. ער האָט באַמערקט, אַז די צעטעלעך באַקומען ניט די ריכטיגע אויפֿמערקזאַמקייט — אַז אין דער צייט פֿון דער אונטערזוכונג האָט דער סאָליסיטאָר־דזשענעראל זיי באַטראַכט גאַנץ אויבערפֿלעכליך, אַז ניט גענוג אויפֿמערקזאַם האָט מען זיי באַטראַכטען און שטודירען, און דער רעזולטאַט איז געווען, אַז ער האָט גלייך זיי פֿאַרטייטשט מיט זייער ריכטיגען פּשט.

די ערקלערונגען, וואָם אַלעקסאַנדער האָט געגעבען, האָבען502געצוויגען אַלגעמיינע אויפֿמערקזאַמקייט. איך האָב אין אַטלאַנטא גערעדט מיט אַ קריסטליכען לאָיער און מיט אַנדערע אינטעליגענטע קריסטען, און זיי האָבען צוגעגעבען, אַז „נאַיט וויטש" הייסט אָהן צווייפֿעל אַזוי ווי עם איז געשריבען אין דעם צעטעלע, און אַז ביי די נעגערס איז טאַקע פֿאַראַן אַזאַ אַבערגלויבען (שפּעטער, פֿאַהרענדיג צוריק קיין ניו יאָרק, האָב איך אין מיין וואַגאָן וועגען דעם געשמועסט מיט אַ ווייסען סאַדערנער פֿון אַן אַנדער סטעיט. ער האָט אויך געוואוסט פֿון דעם דאָזיגען אבערגלויבען. ער האָט זיך געוואונדערט, וואָם פֿריהער איז קיינעם אין אַטלאַנטא ניט איינגעפֿאַלען, אַז „וויטש" מיינט טאַקע „וויטש" (מכשפֿה) און ניט אַ „וואָטשמאַן".

אַלעקסאַנדער האָט אויך געמאַכט אַ פּאָר אַנדערע וויכטיגע ערקלערונגען וועגען די צעטעלעך און וועגען אַנדערע פּונקטען אין דער פֿרענק קיים. ער האָט אַרויסגענעבען אַ ספּעציעלע בראָשורע וועגען דער קיים. איך האָב איהר איבערגעלעזען און האָב מיט איהם פֿיל צייט פֿאַרבראַכט אין געשפּרעכען וועגען דעם פּראָצעסע.

בשעת מען האָט געפֿערטינט די קיים פֿאַר דעם אפֿילו צו דעם העכערען געריכט האָט מען אַלעקסאַנדער'ן איינגעלאַדען אַנטייל צו נעמען אין דער פֿאַרטיידיגונג. ער האָט זיך באַטייליגט אין דער אַרבייט פֿאַר ווייטערדינגע אפֿילם אויך. און ער האָט דערבי אַ וויכטיגע ראָלע געשפּילט^*)

ווען עם איז באַקאַנט געוואָרען אַז דזשאַדזש ראָון, דער טריעל ריכטער, צווייפֿעלט אין פֿרענק'ס שולד, האָט די מעלדונג געמאַכט אַ שטאַרקען איינדרוק, הויפּטזעכליך אויף די אינטע503ליגענטערע טייל פֿון דער באַפֿעלקערונג. אַ היבשע צאָהל מענשען האָבען די גאַנצע צייט ביי זיך אין האַרצען געפֿיהלט, אַז קאָנלי'ם מעשׂה לעגט זיך ניט אויפֿ'ן שׂכל. זיי האָבען דאָם אָבער דערשטיקט אין זיך, וואָרים אַרויסצוזאָגען אַ וואָרט פֿאַר פֿרענק'ען איז געווען אַ סכנה. זינט אָבער דער עולם האָט זיך דערוואואסט, אַז דזשאַדזש ראָון אַליין האָט אויך אַזא געפֿיהל, האָט מען באַקומען מעהר מוט און מיט נאָהענטע פֿריינט, וויניגסטענס, האָט מען וועגען דער פֿראַגע פֿון אַ ניעם טריעל פֿאַר פֿרענק'ען געשמועסט אין אַ ניעם טאָן. מען האָט פֿאַרנאַנדערגעגלידערט די געשיכטע, געפֿרעגט קשיות, אָנגעוויזען אויף ווידערשפּרוכען, אויף אונגלויבליכע איינצעלהייטען.

אין די נאָרטה שטאַטען, איז אין דער אינטערעסם אין דער פֿרענק קיים נאָך'ן טריעל שטאַרק אויסגעוואַקסען, וואָרים עם איז גע־וואַקסען אַ קלאַנג, אַז דער סופֿערינטענדענט פֿון דער פּענסיל פֿעקטאָרי איז אונשולדיג. פֿון דעם האָט זיין פּראָצעם באַקומען גאָר אַן אַנדער פּנים. און די בעצוהונג צו דער קיים איז געוואָרען גאָר אַן אַנדערע. די פֿרענק פֿון יענע שטאַטען האָט דעם ענין גענומען אָפּגעבען אַ סך מעהר פּלאַץ ווי פֿריהער, פֿון אַן אַנטי־פֿרענק מאַב און פֿון אַן אַנטי־פֿרענק פּאָליציי איז מען דאָרטען טעראָריזירט ניט געווען; האָט מען ניט מורא געהאַט אַפֿען צו שטעלען די פֿראַגע, אויב פֿרענק איז ניט אַ קרבן פֿון אַ קאַנספּיראַציע?

די צייטונגען פֿון דער נאָרטה, הויפּטזעכליך פֿון ניו יאָרק, וועלען געלעזען אין דער סאָוטה אויך, און דורך זיי האָט מען זיך דערוואואסט וואָם פֿאַר אַן איינדרוק די פֿרענק קיים מאַכט אויף מענשען, וועלכע האָבען אַן אומפּאַרטייאישע מיינונג וועגען דער קיים.

דאָם צוזאַמען מיט דזשאַדזש ראָון'ם ערקלערונג, אַז ער אַליין איז ניט איבערצייגט דאָם פֿרענק איז דער מערדער, האָט504ביסלעכווייז געשאַפֿען אַ שטילע איבערקערערעניש אין פֿילע אַטלאַנטער מוחות.

אין מערץ, 1914, ווען איך בין געקומען אין אַטלאַנטא, האָט די דאָזיגע איבערקערערעניש שוין דערגרייכט אַ צימליך הויכע מדרגה, און גראָד אין דער וואָך, וואָם איך האָב דאָרטען פֿאַרבראַכט, האָבען אַ פּאָר דאָרטיגע צייטונגען שוין זיך ערלויבט אַרויסצוקומען מיט אָפֿענע דבורים, אַז פֿרענק'ס טריעל איז געפֿיהרט געוואָרען אונטער אומשטענדען וועלכע האָבען אַן אומפּאַרטייאישען ווערדיקט אונמעגליך געמאַכט; וויכטיגע גלחים האָבען אין זייערע טשורטשעם געהאַלטען דרשות אין דעם זעלביגען זינן, און די פֿראַגע אויב פֿרענק דאַרף האָבען אַ ניעם טריעל איז אָפֿען דיסקוטירט געוואָרען.

דאָם אַלץ האָט געשאַפֿען אַ ניע שטימונג, און אַ גאַנצע רייהע עדות, וואָם האָבען אויפֿ'ן טריעל געדינט דער פּאָליציי געגען פֿרענק'ען, האָבען באַקומען מוט זיך מודה צו זיין, אַז זיי האָבען ביים טריעל ליגען געזאָגט. אַזוי האָבען זיי ערקלערט אין אַן אפֿידייוויט (אַ געשוואָרענער סטייטמענט), וועלכען זיי האָבען געבראַכט פֿאַר פֿרענק'ס לאָיערס.

דער אַנדער לאַגער, דער לאַגער פֿון דער פּאָליציי און דעם סאָליסיטאָר־דזשענעראל, איז אָבער אויך ניט געבליבען זיצען מיט צונויפֿגעלעגטע הענט; און אַ טייל פֿון די וואָם האָבען זיך מודה געווען אַז זיי האָבען ביים טריעל איבערגעזאָגט אַ לעבסאַן, וועלכען די דעטעקטיווס האָבען אין זיי אַריינגעקנעלט, האָבען דערנאָך זיך „מודה געווען" אויף צוריק. זיי האָבען געמאַכט ניע אפֿידייוויטס אז אַלץ וואָם שטעהט אין זייערע ערשטע אפֿידייוויטס איז אַ ליגען, און אַז זייער עדות־זאָגען ביים טריעל איז געווען אמת. איניגע פֿון דיזען סאָרט אפֿידייוויט מאַכער האָבען זאָגאַר געלייקענט, אַז זיי האָבען מיט פֿרענק'ס לאָיערס ווען עם איז גערעדט.

עם זיינען אָבער געווען אַזעלכע, וועלכע האָבען צוריק־געצוויגען זייערע אַנטי־פֿרענק באַהויפֿטונגען, און וועלכע האָבען זיך ביי דעם געהאַלטען. ווידער „איבעררריידען" זיי זיינען די דעטעקטיווס שוין ניט געווען אימשטאַנד.505עם האָבען זיך אויך באַוויזען ניע עדות פֿאַר פֿרענק'ען, מענשען וואָם האָבען אין דער צייט פֿון דעם טריעל געשוויגען, פּשוט ווייל זיי האָבען מורא געהאַט פֿאַר דער פּאָליציי. אָבער פֿון דיזע זיינען אויך ניט אַלע געבליבען פֿעסט ביי די אפֿידייוויטם וואָם זיי האָבען געמאַכט פֿאַר פֿרענק'ען. די פּאָליציי האָט ביי זיי אַרויסגעקראָגען אַ געשוואָרענע אָפּלייקענונג פֿון זייערע פֿרענק־גינסטיגע אפֿידייוויטם. אין איניגע פֿאַלען אזעלכע איז אָבער ווייט ניט יעדערער וואָם האָט מודה געווען אז זיין עדות־זאָגען געגען פֿרענק'ען איז געווען פֿאַלש, אָדער וואָם האָט זיך נאָך'ן טריעל באַוויזען אַלם אַ ניער פֿרענק עדות, איז געווען אַ פֿאַרזאָן מיט אַן אומבאַפֿלעקטע רעפּוטאַציע. אָבער אַ היבשע צאָהל פֿון אַזעלכע אַלטע אָדער ניע עדות איז באַשטאַנען פֿון פֿאָלשטענדיג אַנשטענדיגע און גלויבענסווערטע מענשען.

עם איז אַרויסגעקומען אַ פֿלאַנטער פֿון געשוואָרענע אמת'ן און געשוואָרענע ליגענס; פֿון מודה זיין זיך און פֿון אַ „צווייטען מודה זיין זיך" אַז דער ערשטער „מודה זיין זיך" איז געווען כּזב ושקר. אין איניגע פֿאַלען איז שווער געווען צו אורטיילען ווען דער אפֿידייוויט־מאַכער האָט פֿאַלש געשוואָרען, צי בשעת ער האָט זיך „מודה געווען" אַז ער איז אַ ליגנער, צי בשעת ער האָט חרטה געהאַט פֿאַר וואָם ער האָט זיך מודה געווען.

ביי דיזען פּונקט פֿאָדערט זיך אַ באַמערקונג וועגען דער אונווויסענדער טייל פֿון דער באַפֿעלקערונג אין דער סאָוטה. ערשטענס, ווי מיר האָבען שוין באַמערקט, ווען מיר האָבען גערעדט וועגען מאַב־פּסיכאָלאָגיע דאָרטען, האָט די סאָוטה אַ גרעסערען פּראָצענט אונווויסענדע מענשען ווי די נאָרטה; און זי האָט זאָגאַר אַ היבשע ביסעל ווייסע וואָם קענען ניט לעזען און שרייבען, — אַן ערשיינונג, וועלכע איז אין די נאָרטה שטאַטען כּמעט אַן אונמעגליכקייט. (מיר שרייבען אונטער דעם וואָרט „ווייסע", ווייל נעגערס וואָם קענען ניט לעזען און שרייבען זיינען אין דער סאָוטה אַ געוועהנליכע זאַך). צווייטענס, געפֿינט מען צווישען די אונווויסענדע סאָדערנערס אַ גרעסערען פּראָצענט506לייכטזיניגע מענשען ווי צווישען די מאַסען פֿון דער נאָרטה. און דאָם געהט ווידער אויף די ווייסע. וואָם אַנבעטרעפֿט די שוואַרצע, זיינען זיי דאָם רוב אַזוי לייכטזיניג און אַזוי צוגעוואואינט זייער פֿאַנטאַזיע צו געבען פֿרייהייט, ווי קליינע קינדער.

צווישען די עדות אין דער פֿרענק קיים איז געווען אַ גרויסע צאָהל פֿון דיזען טיפּ. איבערצושרעקען און איבערצוריידען אזא עדות איז ניט שווער. ער קען היינט זאָגען אַזוי און מאָרגען פּונקט פֿאַרקערט, און איבערמאָרגען זיך איבערקוילען צוריק.

עם זיינען אָבער געווען אַזעלכע פֿאַלען, וואו דער עדות, וואָם האָט פֿאַלש „תּשובה געטאָן", איז פֿון דער נאַטור ניט געווען קיין ליגנער און אויך ניט קיין לייכטזיניגער, כאַראַקטערלאָזער מענש. ער איז פּשוט געצוואואינגען געווען צו לייקענען דאָם, וואָם ער האָט געזאָגט מיט עטליכע טעג פֿריהער. ס'איז געווען אַ פֿראַגע צווישען פֿאָלגען די פּאָליציי און לייקענען דעם אמת, אָדער האַלטען זיך ביי דעם אמת און פֿאַרפֿאָלגט ווערען פֿון איהר.

נאָך אַ זאַך: די לייכטזיניגע מאַסע ווערט לייכט נעררייצט פֿון פּובליסיטי. צו האָבען דעם נאָמען אין די צייטונגען, צו שפּילען אַ ראָלע אין דער סענסאַציאָנעלער קיים, וועגען וועלכער מען רעדט אין יעדען הויז, — צו דעם האָט געצוינען הונדערטער מענשען, אַזוי ווי עם ציהט קינדער צו דער ביהנע. דער פּאָליציי איז דעריבער ניט שווער געווען צו קריגען עדות; און ניט ווייניג מענשען, הויפּטזעכליך פֿרויען, האָבען, צוליב דער זעלבער אורזאַכע, נאָך'ן טריעל פֿאָרגעשלאָגען צו מאַכען סטייטמענטם פֿאַר פֿרענק'ען.

וואָם איז דאַן פֿאָרגעקומען אין דעם לאַגער פֿון פֿרענק'ם שונאים? ווען דאָרסי און די דעטעקטיווס האָבען געזעהן, אַז די עפֿענטליכע מיינונג פֿאַרנעמט זיך אין דער ריכטונג פֿון אַ ניעם

507טריעל, האָבען זיי זיך דערשראָקען. ווען מען וואָלט פֿרענק'ען געגעבען אַ ניעם טריעל און אַנשטאַט דער בלוט־דורשטיגער שטימונג וואָם האָט אַרומגערינגעלט דעם ערשטען טריעל וואָלט געהערשט אַן אמת'ער וואואנש צו דערגעהן דעם אמת, וואָלט פֿאַר די לאָיערס גענוג לייכט צו באַקומען אַ ווערדיקט „אונשולדיג".

דאָם וואָלט הייסען, אַז קאָנלי איז דער מערדער און אַז דיזער בלוט־באַפֿלעקטער נעגער האָט די גאַנצע צייט געפֿעהרט די דעטעקטיווס און דאָרסי'ן פֿאַר'ן נאָז. פֿאַר דער פּאָליציי און דעם סאָליסיטאָר־דזשענעראל איז דאָם כּמעט געווען אַ פֿראַגע פֿון לעבען און טויט.

אַלם געגען־גיפֿט האָבען זיי דאַן מיט אַ פֿרישע ענערגיע פֿאַרשפּרייט דעם ליגען, אַז אידען פֿון גאַנץ אַמעריקא גיבען רייזיגע סומען צו ראַטעווען פֿרענק'ען. מען האָט גענומען אָנצוהערעניש, אַז יעדער קריסט וואָם הויבט אויף זיין שטימע פֿאַר אַ ניעם טריעל איז אונטערגעקויפֿט.

ווען דאָרסי'ם אָפֿים האָט זיך דערוואואסט, אַז פֿילע פֿון זיינע עדות האָבען זיך מודה געווען, אַז זיי האָבען געזאָגט ליגען, און אַז די פֿאַרטיידיגונג האָט וויכטיגע ניע עדות אויך, זיינען די שטאָדטישע דעטעקטיווטם געוואָרען „ביזי". מיט די פֿאַרשידענע מיטלען וואָם די פּאָליציי פֿאַרמאָגט, האָבען זיי געזוכט צו ווירקען אויף די וואָם האָבען געמאַכט אפֿידייוויטם פֿאַר דער פֿאַרטיידיגונג און מיט גרויזאַמע סטראַשונקעם, אָדער מיט פֿריינדליכע צוזאָגונגען, אָדער מיט ביידע מיטלען צוזאַמען, האָבען זיי אין פֿילע פֿאַלען געהאַט ערפֿאָלג. וואו דער אפֿידייוויט־געבער איז געווען אַ כאַראַקטערלאָזער אונענטוויקעלטער מענש, גרינג אויף אַ ליגען און אויף אַ פֿאַלשער שבועה, האָבען די דעטעקטיווטם געוואוים ניט געהאַט קיין שווערע אויפֿגאַבע. און אַזעלכע, ווי מיר האָבען געזעהן, זיינען געווען אַ סך.

אַחוץ דעם: דורך דער אונערמידליכער אגיטאַציע פֿון דער פּאָליציי איז ביי די מאַסען פֿון אַטלאַנטא אויסגעוואַקסען אַ געפֿיהל, אַז עדות זאָגען געגען פֿרענק'ען, אפֿילו ווען עם איז אַ ליגען, איז אַ מצוה; אַז דאָם איז וויכטיג פֿאַר דעם גוטען נאָמען פֿון דער שטאָדט. זאָל מען ניט מיינען אַז אַטלאַנטא508שיקט צו דער תליה אַן אומשולדיגען מענשען! און זאָל מען אויך ניט מיינען אַז אַ ניגער קען דעם עולם פֿון אַטלאַנטא פֿאַרדרעהען דעם קאָפּ!

די סאָדענערס זיינען עמפֿפֿינדליך אויף דער מיינונג, וואָס אַנדערע געגענדען האָבען וועגען זיי. אַזוי ווי די פֿרענק קיים האָט געצויגען אויפֿמערקזאַמקייט איבערן גאַנצען לאַנד, האָט מען אַריינגעטייטשט אין דעם „לאָקאַלען פּאַטריאָטיזם" פֿון אַטלאַנטאַנס, אַז די עהרע פֿון דער שטאַדט און פֿון דעם גאַנצען שטאַאַט דזשאָרדזשיא פֿאָדערט, דאַם וועגען פֿרענק'ס שולד זאָל קיין צווייפֿעל ניט זיין.

די באַשולדיגערונג אין צוטיילט געוואָרען אויף צווי פֿיינד־ ליכע לאַגערען, — „פּראָ־פֿרענק" און „אַנטי־פֿרענק". עס אין געווען עהנליך צו דער לאַגע אין פֿראַנקרייך אין דער צייט פֿון דעם דרייפֿום בלבול, ווען יענע לאַנד אין געווען צוטיילט אויף צווי ביטער־געגענזאַטליכע צדדים — „אַנטי־דרייפֿוסיסטען" און „דרייפֿוסיסטען". מיר האָבען אויבען געזאָגט, אַז די אַנטי־פֿרענק מאַסע האָט פֿרענק'ען בעטראַכט אַלם סתּם אַ פֿיינדליכע קראַפֿט.

איהר אין שוין ניט וויכטיג געווען די פֿראַגע צו ער אין שולדיג צו ניט. עס אין צו איהר גענוג געוואָרען די שׂנאה וואָס קעמפֿט געגען איהר אין געגען דעם גוטען נאָמען פֿון דער סאָוטה אין אַלגעמיין. ניט אומזיסט אין פּאָפּולער געוואָרען דער „ווערטעל : שולדיג אָדער אונשולדיג, מען מוז דעם אידען שיקען אויף יענער וועלט".

דער קלאַנג אַז אידען זאַמלען אַ ריזיגען פֿאָנד, איהם צו ראַטעווען פֿון דער תליה, האָט בײַ דער אונווויסענדער מאַסע גע־ שאַפֿען אַן איינדרוק, אַז אַלע אידען פֿון אַמעריקא זיינען פֿאַר־ אינים געגען אַלע ווייסע קריסטען פֿון דער סאָוטה. אויב אַזוי, דאַרף מען פֿרענק'ען אָודאי הענגען, צו ער אין שולדיג צו ניט — הענגען איהם און מיט דעם „באַווייזען" אַז ער אין יאָ שולדיג.

ווען איך האָב דיזען געדאַנק אויסגעדריקט אין איינעם פֿון מיינע שמועסען מיט פֿרענק'ען, האָט ער געזאָגט מיט אַן אומ־ טינגען שמייכעל :509— אַזוי זעהט עס אויס. איהר קלייבט זיך דאָס צו שרייבען ?

איך האָב געקענט זעהן אַז ער וויל ניט אַז איך זאָל דאָס שרייבען. לויט זיין מיינונג האָט דאָס געקענט טאָן מעהר שאָדען ווי גוטם.

— נו, וועל איך דאָס ניט שרייבען, האָב איך געענטפֿערט.

— שפּעטער ווען איהר וועט שוין זיין אין גאַנצען פֿריי און מיר וועלען זיך דערמאַנען צו גוטען, דאַן וועל איך דאָס שרייבען. ער האָט אַ פֿריינדליכען שמייכעל געטאָן.

דער „דיילי טעלעגרעף" (דער טעגליכער טעלעגראַף), אַ צייטונג וואָס ערשיינט אין דער שטאָדט מייקאָן, דזשאָרדזשיא, האָט דעם 26טן מערץ, אַכט טעג נאָך מיין אָפּפֿאָהרען פֿון אַטלאַנטא — אין אַ לייט אַרטיקעל וועגען דער פֿרענק קיים געזאָגט :

„אויב עס זאָל בעגאַנגען ווערען אַ מיסטעיק (טעות) אין בעצוג צו אין מענשליכען לעבען, וואָלט דאָס געווען צו בע־ דויערען. עס אין אָבער בעסער, אַז מען זאָל באַגעהן אַזאַ מיסטעיק, איידער אונזער געזעץ־סיסטעם זאָל באַקומען אַ שלעכ־ טען נאָמען",

דער נאַטיוו נויטיגט זיך ניט אין קיין פֿירוש. זיין פּשט אין קלאָהר און איינפֿאַך : אויב פֿרענק אין אונשולדיג, דאַרף מען איהם אַלץ הענגען ; ... וואָרים דאָס וועט באַשטעטיגען דעם אורטייל פֿון אונזער געריכט אַז ער אין דער מערדער פֿון מערי פֿייגין. ... ווען ער זאָל אַרויסגעהן פֿריי, וועט מען זאָגען אַז בײַ אונז פֿאַראורטייעלט מען אַן אונשולדיגען מענשען.

עטליכע פֿון פֿרענק'ס בעקאַנטע געשעפֿטס־לייט האָבען איינגעלאַדען דעם דאַמאָלסט באַרימטען דעטעקטיוו וויליאַם דזש. בוירנם פֿון ניו יאָרק צו קומען קיין אַטלאַנטא און אויספֿאָרשען510דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגין. דער אָפּמאַך אין געווען אַז ער זאָל אָנפֿיהרען אַן אומפּאַרטייאישע אונטערזוכונג. אויב ער וועט געפֿינען אַז פֿרענק אין דער מערדער, זאָל ער דאָס באַריכטען פֿאַר דער עפֿענטליכקייט.

זיי האָבען געגלויבט, אַז אַזוי ווי בוירנם אין ניט פֿון דזשאָרדזשיא, וועט ער ניט מורא האָבען פֿאַר דעם דאָרטיגען מאָב און ער וועט טאָן זיין אַרבייט אויפֿריכטיג, אונערשראָקען און גרינדליך.

מיט איינינע יאָהר פֿריהער אין בוירנס געווען דער הויפּט פֿון דער דעטעקטיוו אָפּטיילונג פֿון דער ניו יאָרקער פּאָליציי. ער האָט זיך געמאַכט אַ נאָמען איבער'ן גאַנצען לאַנד, און שפּעטער, ווען ער האָט אויפֿגענעבען זיין אָפֿיציעלען אַמט, האָט ער גע־ גרינדעט אַ פּריוואַטע דעטעקטיוו ביורא.

ער אין געקומען קיין אַטלאַנטא מיט אַ פֿאַר פֿון זיינע בעסטע דעטעקטיווס, און ער האָט זיך גענומען פֿאַר דער אַרבייט. איינע פֿון די ערשטע זאַכען וואָס ער האָט געטאָן אין געווען, צו אַדווערטייזען אַ פּרייז (פֿריז, מתּנה) פֿון פֿינף טויזענד דאָלער צו דעם, וואָס וועט ברענגען איבערצייגענדע באַווייזע אַז פֿרענק האָט געפֿיהרט אַן אונאַנשטענדיג לעבען.

די אַטלאַנטער פּאָליציי האָט געבראַכט אַן אַ שיערער עדות וועגען פֿרענק'ס אונמאָראַלישקייט. דאָך אויף די פֿינף טויזענד דאָלער וואָס בוירנס האָט פֿאָרגעשלאַגען האָט זיך קיינער ניט אָפּגערופֿען. מען האָט געוואוסט, אַז בוירנס פֿאָדערט טאַקע אמת'ע באַווייזע — פֿאַקטען און ניט לינענס, און אַ נאַרען דיזען גענויטען דעטעקטיוו וועט מען ניט קענען. און קיין פֿאַקטען וועגען פֿרענק'ס הולטאַישקייט אין אויף דער וועלט ניט געווען.

אין זיין אונטערזוכונג האָט בוירנם אויף טריט און שריט זיך אָנגעשטויסען אָן שטרויכלונגען וואָס די אַטלאַנטער פּאָליציי האָט איהם אונטערגעשטעלעט. און די פּאָליציי אין ניט געווען די איינצינע וואָס האָט איהם געשטערט. טויזענדער פּריוואַטע מענשען, פֿון דעם מאָב, האָבען דאָם אויך געטאָן. מען האָט איהם בעטראַכט פֿאַר אַ שׂונא פֿון דעם גאַנצען שטאַאַט דזשאָרדזשיא. און ווען ער האָט די קיים דאָך אויסגעפֿאָרשט און ער האָט

511אָנגעסירט אַז ער אין אַבסאָלוט איבערצייגינט דאָס קאָנלי אין דער מערדער און פֿרענק אין אומשולדיג, האָט דאָס אַרויסגערו־ פֿען אַ שטורם פֿון צאָרן און האָס געגען איהם. אַ פּרעמדער דעטעקטיוו און נאָך פֿון דער נאַרטה האָט די חוצפּה צו קומען באַווייזען אַז די פּאָליציי פֿון אַטלאַנטא, די דזשורי וואָס האָט פֿרענק'ען געפֿונען שולדיג און די אַלע דזשאָרדזשעס וואָס האָבען געהאַט צו טאָן מיט דער קיים האָבען ניט ריכטיג געהאַנדעלט !

מען האָט איהם ניט נאָר געשטערט אין זיינע אונטער־ זוכונגען, נאָר מען האָט איהם סתּם זיין לעבען פֿאַרביטערט. ווען ער אין געקומען קיין מאַריעטטא, די שטעדטעלע וואו מערי פֿייגין אין געבאַרען געוואָרען, אין ער פֿון דאָרטען קיים מיט'ן לעבען אַנטלאָפֿען. נאָך איינינע מינוטען און מען וואָלט איהם געלינטשט.

דער גאַנצער פּלאַן איינצולאַדען בוירנס'ען אין געווען ניט קיין בראַכענער. עס אין געווען לייכט פֿאַראויסצוזעהן, אַז דאָם וועט נאָר צוגיסען בוימעל אויפֿ'ן פֿייער.

אגב, האָט בוירנס, פֿון זיין זייט, די גאַנצע אונטערנעמונג צו שטאַרק אויסגענוצט זיך צו אַדווערטייזען (רעקלאַמירען).

דיזע סענסאַציאָנעלע אַדווערטייזמענטס זיינע, זיינע באַריהמעריען איבער גאַנץ אַמעריקא, אַז ער קען לייכט באַווייזען אַז פֿרענק אין אומשולדיג, האָבען קיין גוטען איינדרוק ניט געמאַכט. פֿרענק'ען האָט עס דאָס געטאָן מעהר שאָדען ווי נוץ.

איך וועל דאָ דערמאַנען עטליכע פֿון די וואָס האָבען נאָך'ן טרייעל געמאַכט עפֿידייוויטס אַז ביים טרייעל האָבען זיי געזאָגט לינען ; און אויך עטליכע וואָס האָבען זיך נאָך'ן טרייעל געמעלדעט אַלס נייע עדות פֿאַר פֿרענק'ען.

איך וועל אָנהויבען פֿון ברוטוס דאַלטאָן'ען, דעם יונגען מאַן, וואָס האָט ביים טרייעל דערצעהלט אַז פֿרענק פֿלעגט צו512זאַמען מיט איהם אין זיין (פֿרענק'ס) אָפֿיס האָבען שמוציגע הוליאַנקעס. ווי מיר האָבען אויבען געזעהן, אין ער געווען דאַרסיס וויכטיגסטער עדות אויף צו באַשטעטיגען דאָס, וואָס קאָנלי האָט דערצעהלט וועגען פֿרענק'ס אונמאָראַלישען לעבען.

עטליכע מאָנאַט נאָך'ן טרייעל האָט דאַלטאָן פֿרענק'ס לאַיערס געגעבען אַן עפֿידייוויט, אַז אַלץ וואָס ער האָט געזאָגט ביים טרייעל אין געווען ניט געשטויגען און ניט געפֿלויגען, און אַז צו דערצעהלען די גאַנצע געשיכטע האָבען איהם צוגערעדט פּאָליציי דעטעקטיווס.

נאָך אַ פּאַר מאָנאַט זיינען פֿאַריבער און די פּאָליציי־ דעטעקטיווס האָבען דאַלטאָן'ען אַריינגעקראָגען אין זייערע הענט. זיי האָבען פֿון איהם באַקומען אַן עפֿידייוויט, אַז דאָס, וואָס ער האָט געזאָגט אין יענע עפֿידייוויט, איז אַ לינען, און אַז דאָס, וואָס ער האָט דערצעהלט אויפֿ'ן טרייעל, איז אמת. אי פֿאַרוואָס האָט ער פֿרענק'ס לאַיערס געגעבען אַזאַ לינענרישען עפֿידייוויט? ווייל זיי האָבען איהם געצוואונגען עדות צו באַ־ שטעטיגען קאָנלי'ס שונד־מעשׂה ! און קאָנלי האָט איהם בא־ שטעטיגט !

היינט ווי באַלד אַז ער אין אַזאַ מענש, אַז ער אין בעריט צו מאַכען אַ פֿאַלשען געשוואָרענעם סטייטמענט פֿאַר הונדערט דאָלער, טאָ וואָס פֿאַר אַ ממשות האָט געקענט האָבען זיין עדות זאָגען אין קאָורט? (וואָס אונבעטרעפֿט זיין סטייטמענט אַז די לאַיערס האָבען איהם אונטערגעקויפֿט, ער זאָל זאָגען לינען, האָבען זיי געמאַכט אַן איבערצייגענדען סטייטמענט, אַז ער האָט זיך אַליין אויסגערופֿען צו דערצעהלען דעם אמת פֿאַר זיי און אַז זיי האָבען איהם קיין געלט ניט צוגעזאָגט דערפֿאַר).

עס אין דייטליך געווען פֿאַר יעדען אַז אין איהם אין ווירקליך קיין וואָהר וואָרט ניטאָ, ווי די אויבען־דערמאַנטע מענשען פֿון זיין שטעדטעלע האָבען געזאָגט. גלויבען וואָס ער האָט דערצעהלט ביים טרייעל און וואָס ער האָט איצט ווידערהאַלט אין זיין שפּאָגעל נייעם עפֿידייוויט וואָלט געווען לעכערליך. און דיזער סיטיזון אין דאָם געווען דאַרסי'ס וויכטיגסטער עדות צו בא־ שטעטיגען קאָנלי'ס שונד־מעשׂה ! און קאָנלי האָט איהם בא־ שטעטיגט ! אַ קינד האָט געקענט זעהן אַז ביידע אַז „בלאָפֿען".513אַ טשיקאַוווע עפֿידייוויט האָט פֿאַר דער פֿאַרטיידיגונג גע־ מאַכט אַ נעגער־פֿרוי מיט'ן נאָמען עני קאָרטער. זי האָט נעמליך געשוואָרען אַז קאָנלי האָט זיך פֿאַר איהר מודה געווען אַז ער און ניט פֿרענק האָט ערמאָרדעט די מיידעלע מערי פֿייגין, און זי האָט די לאַיערס איבערגענעבען עטליכע בריוועלעך וואָס זי האָט פֿון איהם ערהאַלטען. זי האָט ערקלערט אַז זיין מודה זיין זיך און דער בריף־ווועקסעל צווישען זיי אין פֿאַרגעקומען בשעת קאָנלי אין געוועסען אין פּריזאָן אין פֿאַרבינדונג מיט דער פֿרענק קיים.

זי אין דאָרטען דאַן אויך געוועסען — פֿאַר גנבֿה. זי האָט אָבער געאַרבייט אין דער לאַנדרי (וואַשערײַ) פֿון דעם פּריזאָן און זי אין אין דער געביידע אַרומגעגאַנגען פֿריי ; פֿלעגט זי אָפֿט צוקומען צו קאָנלי'ס קאַמעראַל און זיי פֿלעגען שמועסען דורך אַ גראַטעם. זי אין איהם געפֿעלען געוואָרען און ער האָט זיך בײַ איהר געבעטען זי זאָל איהם צוזאָגען צו הייראַטען.

נאָכדעם ווי זי האָט געמאַכט דעם עפֿידייוויט, האָבען די לאַיערס איהר אַוועקגעשיקט קיין ניו אָרליענס, כדי די פּאָליציי פֿון אַטלאַנטא זאָל איהר ניט מאַטערען און צווינגען אַלץ אָפּ־ צוליייקענען. די פּאָליציי פֿון אַטלאַנטא האָט אָבער ענדליך זיך דערוואואסט וואו זי אין, איהר געבראַכט צוריק אין אַטלאַנטא און אַרויסגעקראָגען פֿון איהר אַן עפֿידייוויט, וואו זי האָט טאַקע אַלץ געלייקענט און נאָך צוגעלעגט אַזאַ איינצעלהייט : אַז איינער פֿון פֿרענק'ס לאַיערס האָט איהר אין פּריזאָן געגעבען אַ פֿלעשעלע גיפֿט און איהר געהייסען דאָס איינגעבען קאָנלי'ן.

די בריוועלעך זיינען געווען פֿול מיט אַזעלכע שמוציג־ הולטאַיישע ווערטער, אַז שפּעטער, ווען מען האָט זיי פֿאַרגע־ לעזען אין קאָורט, האָט מען געמוזט אונטערברעכען דאָס לעזען.

אַז עני'ן אין ניט שווער צו זאָגען אַ לינען, האָט מען ניט געקענט צווייפֿלען. אָבער איינינע זאַכען וואָס האָבען זיך גע־ פֿונען אין איהר ערשטען עפֿידייוויט האָבען פֿאָרט געקלונגען אמת ; פּונקט ווי איינינע טיילען פֿון איהר צווייטען עפֿידייוויט — די מעשׂה מיט די פֿלעשעלע גיפֿט, צום ביישפּיל — האָבען זיך געלעזען ווי אַ פֿאַרצייטיגער שונד־ראָמאַן. די בריף וואָס זי514האָט געוויזען זיינען געוויס געווען פֿון קאָנלי'ן. אין דעם האָט מען אויך ניט געקענט צווייפֿלען. און, ווי מיר וועלען זעהן אין אַ ווייטערען פּלאַץ, האָבען זיי ענטהאַלטען אויסגעצייכענטע בע־ ווייזע אַז פֿרענק האָט די מאָרד־צעטעלעך ניט דיקטירט.

איהר עפֿידייוויט צו גונסטען פֿון פֿרענק'ען האָט עני גע־ מאַכט אין דער געגענווערט פֿון דריי לאַיערס, צווי קריסטען און איין איד, אַלע העכסט עהרענהאַפֿטע מענשען, און זיי האָבען דערנאָך געשוואָרען אַז זי האָט דאָס געטאָן פֿרייוויליג, און אַז אין דעם עפֿידייוויט וואָס זי האָט זיי געגעבען אין געשטאַנען אַבסאָלוט דאָס, וואָס זי האָט זיי דערצעהלט און וועגען וואָס זי האָט פֿאַר זיי געשוואָרען אַז עס אין דער „אמת, דער גאַנצער אמת און בלויז דער אמת".

אַ ווייסע מיידעל מיט'ן נאָמען קוטשענס האָט נאָך'ן טרייעל געשוואָרען, אַז ביים טרייעל האָט מען איהר ניט געלאָזט רעדען ווי זי האָט געוואָלט. מען האָט איהר געשטערט אין איהרע ענטוואָרטען, און אַז געגען איהר ווילען האָט זי געזאָגט אַז פֿרענק אין אַריינגעקומען אין דעם דרעסינג רום (דער צימער, וואו די אַרבייטער מיידלעך פֿון דער פֿעקטאָרי פֿלעגען זיך איבערטאָן) בשעת די מיידלעך זיינען דאָרט געווען האַלב נאַקעט. אין אמת'ן האָט זי געוואָלט זאָגען, אַז קיין האַלבט נאַקעטע מיידלעך זיינען אין דעם רום ניט געווען און אַז פֿרענק האָט זיך מיט די מיידלעך אימער אויפֿגעפֿיהרט אויף אַן אַנשטענדינדיגען אופֿן. מען האָט איהר אָבער אַזוי פֿאַרדרעהט מיט די פֿראַגען, אַז זי אין צוטומעלט געוואָרען און אַליין ניט בא־ מערקענדיג האָט זי געזאָגט פּונקט פֿאַרקעהרט.

אַן אַנדער אַרבייטער מיידעל פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, איינע מיט'ן נאָמען רוטה ראָבינסאָן, האָט ביים טרייעל עדות געזאָגט, אַז פֿרענק אין אַ פֿאַרדאָרבענער מענש און אַז ער פֿלעגט זיך מיאוס אויפֿפֿיהרען מיט פֿרויען. שפּעטער האָט זי פֿאַר דער פֿאַרטיידיגונג געמאַכט אַן עפֿידייוויט אַז דער סאָליסיטאָר־דזשע־ נעראַל האָט פֿון איהר געפֿאָדערט זי זאָל אַזוי זאָגען און אַז ווען זי האָט זיך ענטזאָגט, ווייל עס אין ניט אמת, האָט ער אויף איהר גענומען שרייען. ער האָט איהר זאָגאר באַליידיגט און גע־

515געבען אָנצוהערעניש, אַז זי וויל ניט זאָגען דעם אמת וועגען פֿרענק'ען, און ווייל זי האָט אויך געהאַט פֿאַרהעלטניסען מיט איהם. זי האָט געוואָלט אַזוי איבעראַרשעט פֿון זיינע ריידן און אַזוי צו־ שראָקען, אַז זי אין מרוצה געוואָרען צו זאָגען וואָס ער האָט איהר געהייסען. דאָס אַלץ אין געשטאַנען אין דעם עפֿידייוויט וואָס זי האָט אַרויסגעגעבען פֿרענק'ס לאַיערס.

דערנאָך האָט מיסס ראָבינסאָן געגעבען דאַרסי'ן אַן עפֿידיי־ ווייט אַז זי האָט יענעם עפֿידייוויט קיין מאָל ניט געמאַכט, אַז זי ווייס ניט פֿון וואָס צו זאָגען. אָבער אַ נאָטאַרי פּאַבליק (נאָ־ טאַריוס) האָט אַרויסגעגעבען אַ געשוואָרענע ערקלערונג, אַז זי האָט יענעם עפֿידייוויט געמאַכט אין זיין געגענוואָרט; אַז זי האָט איהם דיקטירט די ווערטער און דערנאָך געשוואָרען אַז אַלץ אין אמת, און דערבײַ אין געווען אַ פּריוואַט דעטעקטיוו מיט'ן נאָמען בוירק.

איינע מיט'ן נאָמען מערי קאָרסט האָט געשוואָרען, אַז מען האָט איהר געלערענט וואָס זי זאָל זאָגען וועגען פֿרענק'ען. אויפֿ'ן טרייעל האָט זי געענטפֿערט „יעם" אויף פֿראַגען, וועלכע זי האָט ניט פֿאַרשטאַנען. מען האָט איהר געלערענט, אַז אַלס אַ גוטע סאָדערנער מיידעל דאַרף זי באַשטעטיגען, דאָס פֿרענק האָט גע־ האַט אַ פֿאַרדאָרבענעם כאַראַקטער, און דעריבער האָט זי אויף אַלץ געזאָגט „יעם".

אַן אַנדער אַרבייטערין פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, אַ מיסס יועל, האָט אויפֿ'ן טרייעל עדות געזאָגט, אַז פֿרענק פֿלעגען צו־ שטעהן צו מערי פֿייגין. דערנאָך האָט זי געשוואָרען, אַז מען האָט איהר דאַן איינגערעדט זי זאָל עדות זאָגען געגען דעם סופֿעראיינ־ טענדענט פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי. מען פֿלעגט איהר זאָגאַר לערנען וואָס זי זאָל זאָגען, און מען פֿלעגט איהר פֿאַרהערען צו זעהן, אויב זי ענטפֿערט ווי מען הייסט איהר. אין איהר „עפֿי־ דייוויט" האָט זי ערקלערט, אַז איינע פֿון די פֿאַרזאָנען, וואָס האָבען איהר געלערענט וואָס צו דערצעהלען, אין געווען מענני גריפֿין, וועלכע אין אויך געווען אַן עדות געגען פֿרענק'ען.

אַן עלטערע ווייסע פֿרוי, מיט'ן נאָמען סיממאָנס, וועלכע516האָט געוואוינט אין בוירדינגהעם, אַלאַבאַמאַ, איז אין דעם טאָג פֿון דעם מאָרד געוווען אין אַטלאַנטא ביי איהר טאָכטער צו גאַסט. יענעם שבת בייטאָג איז איהר אויסגעקומען פֿאַרבייצוגעהן די פֿענסיל פֿעקטאָרי און זי האָט געהערט אַ פֿאַרצווייפֿעלטען געשריי פֿון דעם ביסמענט. זי האָט זיך אָפּגעשטעלט. אין אַ וויילע אַרום האָט זי פֿון דעם ביסמענט דערהערט נאָך אַ געשריי, אַ האַלב „איהרע קולות האָט איהר דאָס מסתמא געהערט", האָט ער געזאָגט.

דעם פֿון דעם ביסמענט דערהערט נאָך אַ געשריי, אַ האַלב פֿאַשטשיקטען, אַזוי ווי אימעצער וואָלט מיט'ן האַנט צוגעשטומפּט די געשרייען פֿון זיין קרבן. די געשריי איז איהר דערהערט אַ דריטען מאָל. מיסעס סיממאַנס האָט געוואונען זיך איינגעקומען אין קעלער. דאָס איז אָבער אונמעגליך געווען, ווייל דער קעלער איז געווען פֿאַרשלאָסען מיט אַ דראָט.

ווען זי איז נעקומען אַהיים, האָט הײַסט צו איהר מאַכטער, אַז עם האָט איהר פֿאַרדראָסען, האָט איהר איידעם נעזאָגט, אַז עם האָט זיך איהר מסתמא נעדראַכט. אויף מאָרגען האָט זי פֿאַר דעם איהר איבערגענעבען וועגען דעם מאָרד פֿון מערי פֿייגען.

„איהרע קולות האָט איהר דאָס מסתמא געהערט", האָט ער געזאָגט.

דאַן האָט מיסעס סיממאַנס געמאָלדען דער פּאָליציי וועגען די געשרייעס, וואָס זי האָט דאָרטען געהערט. איהר געשיכטע האָבען אָבער ניט געשטימט מיט דער באַשולדיגונג געגען פֿרענק'ען. וואָרים זי האָט די געשרייעס געהערט צוויי אַזייגער, ווען פֿרענק איז שוין ניט געווען אין דער פֿעקטאָרי, נאָר ביי זיך אין דער היים, צו מיטאָג. מיט קאַנלי'ן אַלס דער מערדער האָט דאָס אָבער יאָ נעקלעפט שטימען.

מערי פֿייגען איז אַטאַסירט געוואָרען אונגעפֿעהר אַ פֿערטעל נאָך צוועלף. עס איז אָבער מעגליך, דאַם דער מערדער האָט נעמיינט, אַז זי איז שוין טויט, בשעת זי האָט נאָך געלעבט, און אַז אַ אמת'ן ענד צו איהר האָט ער געמאַכט ערשט שפּעטער. בשעת ער האָט איהר אַטאַקירט, האָט ער איהר פֿאַרשטיקט דעם אָטעם מיט איהר קלייידעל און דאַן האָט ער איהר מסתמא געוואָרגען מיט די העינט אַרום איהר האַלז, און אפֿשר מיט דער שטריק וואָס מען האָט אויף איהר נעפֿונען. גלויבענדיג אַז זי איז שוין טויט, האָט ער איהר צוראָפּגעוואָרפֿען דורך דער517לאָך אין ביסמענט אַריין. דערנאָך האָט ער איהר געשלעפּט דורך'ן ביסמענט. ווען דאָס איז געווען, ווי לאַנג זי איז געלעגען אונטער דער לאָך, ווייס מען ניט. מעגליך, אַז ערשט שפּעטער האָט ער זיך מיישב געווען אַז עס וועט זיין בעסער ווען ער וועט דעם קערפּער אַוועקשלעפּען ווייט אין קעלער אַריין.

מיר ווייסען שוין אַז דער מערדער האָט איהר געשלעפּט איבער דער גאַנצער לענג פֿון דעם לאַנגען קעלער, בשעת זי האָט נאָך געאַטעמט. די, וואָס האָבען אונ־טערזוכט דעם טויטען קערפּער האָבען געגלויבט, אַז בשעת מען האָט איהר געשלעפּט, האָט זי געשריען און אַז דער מערדער האָט מסתמא פֿאַרשטיקט איהרע קולות מיט דעם וואָס ער האָט איהר פֿנים אַרונטערגעדריקט אין די קוילען שטויב. דאַן ערשט האָט ער איהר מסתמא ווירקליך דערקאַנטשעט. צי דאַן האָט ער איהר דאָס געמאַכט די טיפֿע לאַנגע וואונד אין קאָפּ, צי פֿריהער; צי דאָ ביים ענד פֿון ביסמענט ניט ווייט פֿון דער הינטער טיר האָט ער איהר ענדליד טויט געמאַכט מיט דער שטריק, אָדער מיט דער שטריק האָט ער איהר געוואָרגען נאָך פֿריהער — דאָס וועט מען קיין מאָל ניט וויסען.

פֿאַרוואָס־זשע האָט ער גלייך ניט געמאַכט קיין פֿאָלשטענדינדינ'ע סוף צו דער אונגליקסליכער מיידעלע? פֿאַרוואָס האָט ער איהר געשלעפּט אַזוי ווייט בשעת זי האָט נאָך געאַטעמט און נעקענט שריען? אויף דעם קען נאָר זיין איין ענטפֿער: ער האָט געמיינט, אַז זי איז שוין טויט. איהרע געשרייען זיי־ נען פֿאַר איהם געווען אַן אונהיימליכע איבעראַראַשונג.

אָט דיזע געשרייען, אויף וועלכע דער מערדער האָט זיך ניט גערוכט, האָט מסתמא געהערט מיסעס סיממאָנס. און דאָס האָט נעקענט פֿאַרקומען אַ פֿאַר שטונדען נאָכדעם ווי מערי איז אַטאַ'קירט געוואָרען.

נאָך דעם ווי דער מערדער האָט איהר געוואָרגען און אַרונטערגעוואָרפֿען אין קעלער, מיינענדיג אַז זי איז שוין טויט, איז ער מסתמא געבליבען אין דער פֿעקטאָרי אַ געוויסע צייט. אפֿשר האָט ער געפֿרופֿט אָפּוואַשען די בלוט פֿון איהר און פֿון זיך. און פֿון דעם פּלאַץ וואו זי איז צובלוטיגט געוואָרען.518די געשרייען האָט מיסעס סיממאַנס געהערט אין דעם ביס־מענט, און דאָס שטימט מיט דעם באַריכט, אַז דער מערדער האָט די מיידעלע'ס קול זיך נעמאַהט צו פֿאַרשטעטיקען אין די קוילען־שטויב. דאָס שטימט אבסאָלוט ניט מיט קאַנלי'ס מעשה, אַז מערי איז ערמאָרדעט געוואָרען אויבען אויפֿ'ן צוויייטען פֿלאָר.

דער סאָליסיטאָר־דזשענעראל האָט געפֿרופֿט מיסעס סים־מאָנס איבערצייגען, אַז זי האָט די קולות נעהערט איינניג מינוטמען נאָך צוועלף, כדי עס זאָל שטימען מיט זיין באַשולׁ־דיגונג געגען פֿרענק'ען. זי איז אָבער געבליבען ביי דאָס איה־רינ'ע. ער האָט געזאָגט, אַז ער וועט איהר רופֿען אַלס עדות צום טרייעל. ער האָט אָבער ניט נערופֿען. דאָן, נאָכ'ן טרייעל, האָט זי זיך נעוואונדערט צו פֿרענק'ס לאָיערס.

אַן אינטערעסאַנטע געשיכטע איז געווען מיט אַ מיסעס מערי רוטש, אַ נעגערין, וועלכע האָט נעהאָלטען אַ רעסטאָראַנ־טשיק אויף אַ קליינער געסעל וואָס האָט זיך געפֿונען אויף דער הינטערשטער זייט פֿון פֿענסיל פֿעקטאָרי. זי האָט נאָכ'ן טרייעל נעמאַכט אַן אַפֿידייוויט אַז דזשים קאַנלי איז אַ פֿערטעל נאָך צוויי אַזייגער ביטאָג, אין דעם שבת פֿון מאָרד, צו איהר אריינגעקומען פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, געקויפֿט פֿאַר איהר עפֿעס צו עסען און מיט דעם זיך אומגעקערט אין דער פֿעקטאָרי. זי האָט נעזאָגט, אַז קאַנלי איז צו איהר נעקומען דורך דער הינטער טיר פֿון דעם פֿעקטאָרי ביסמענט און אַז אומגעקערט האָט ער זיך מיט איהרע שפֿייז אויך דורך דער הינטער טיר.

דאָס האָט געשטימט מיט מיסעס סיממאָנס'עס סטייטמענט; און דאָס האָט אויך געשטימט מיט דעם פֿאַקט דאָס דעם פֿאַר־רוקער פֿון דער הינטער טיר האָבען די דעטעקטיווס געפֿונען אָפּגעבראָכען, און אַז אויך דער הינטער טיר האָבען זיי געפֿונען בלוטיגע פֿינגער־צייכענס. לויט מיסעס ריטש'עס באַהויפּטונג האָט מען זיך נעקענט פֿאָרשטעלען, אַז דער מערדער האָט דאַן נאָך נעהאַט „אַרבייט", צו באַזייטינען דעם סליאַד פֿון זיין מאָרד.

דאָרסי האָט אָבער דערנאָך ביי מיסעס ריטש אַרויסגע־פֿראַנגען אַן אָפּלייקענונג פֿון איהר אַפֿידייוויט. זי האָט פֿאַר519איהם אונטערגעשריבען אַ צוויייטען אַפֿידייוויט, וואו זי האָט געשוואָרען, אַז זי האָט דער פֿאַרטייידיגונג גאָר קיין מאָל קיין אַפֿידייוויט ניט געגעבען, און אַז זי ווייס נאָר דאָס וואָס זי האָט וועגען דער קיים געקליענט אין אַ ציטונג.

אַז זי האָט פֿרענק'ס לאָיערס אַזאַ אַפֿידייוויט יאָ נעגעבען איז אַ איבריג צו זאָגען. וואו אָבער זי האָט געזאָגט ליגען, צי אין דעם ערשטען אַפֿידייוויט, צי אין דעם צוויייטען, דאָס איז ניט לייכט צו באַשטימען. אפֿשר האָט זי די גאַנצע געשיכטע אויס־געקלערט, אום צו שפֿילען אַ ראָל אין דער סענסאַציאָנעלער קיים. עס איז אָבער פֿונקט אַזוי מעגליך, אַז וואָס זי האָט דער־צעהלט אין איהר ערשטען אַפֿידייוויט איז געווען אמת.

דאָרסי האָט אויך נעוואכט ביי פֿסל'ן מיסעס סיממאַנס. דערצו האָט ער געקראָגען אַ פֿרוי, וואָס האָבען נעזאָגט אַז זי איז אַ לינגרקרע. האָט אָבער די פֿאַרטייידיגונג געפֿונען אַלס אַן עדות אַ מיסעס עליזאבעטה קאַהאַן, וועלכע האָט מיסעס סים־מאָנס'עס געשיכטע באַשטעטיגט. זי האָט איהר באַגעגענט מיט אַ קורצער צייט נאָך דעם ווי יענע האָט געהערט די קולות, און מיסעס סיממאַנס האָט איהר וועגען דעם דערצעהלט. אויך איז מיסעס קאַהאַן געווען דערביי אין דער הויז פֿון מיסעס סים־מאָנס'עס איידעם, בשעת ער איז געקומען מיט דער נייעס אַז אין דער פֿענסיל פֿעקטאָרי האָט מען ערמאָרדעט אַ מיידעלע. ער האָט צו איהר נעזאָגט: „איהר האָט נעהאַט רעכט, מוטער (שווי־גער). מען האָט טאַקע דאָרטען ערמאָרדעט אַ מיידעלע".

אַז מיסעס סיממאַנס איז ניט קיין ליגנערקע, אויף דעם זיינען געווען אַנדערע עדות אויך. האָט אָבער דאָרסי געפֿונען אַ פֿאָטער מיט אַ זוהן, וואָס האָבען געזאָגט, אַז יענעם שבת, ווען זיי זיינען פֿאַרבייגעגאַנגען די פֿענסיל פֿעקטאָרי, האָבען זיי געהערט קולות אויפֿ'ן צוויייטען פֿלאָר, אַז דאָס איז געווען עטליכע מינוטען נאָך צוועלף.

סעמיועל פֿאָרדי און וו. גרין האָבען געשוואָרען אַז אַ קור־צע צייט נאָך איינס האָבען זיי פֿרענק'ען נעזעהן אויפֿ'ן גאָס; אַז דאַן ווען, לויט קאַנלי'ס עדות־זאָגען, האָט פֿרענק מיט איהם זיך אומגעקערט פֿון ביסמענט, וואוהין זיי האָבען ארונטערגעשלעפּט

520דעם קערפּער פֿון מערי פֿייגען, און זיי זיינען אַריין אין פֿרענק'ס אָפֿיס, און פֿרענק האָט איהם, קאַנלי'ן, פֿאַרשלאָסען אין שראַנק און אַזוי ווייטער — אַז דאַן האָבען זיי גאָר פֿרענק'ען נעזעהן אויפֿ'ן קאָרנער (ראָג) פֿון אַלאַבאַמא און וויהיטהאָל סטריטס — אַ פּלאַץ, וואָס נעפֿינט זיך ווייט פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי. ער איז אין דאָרטען געשטאַנענן און נעלייענט אַ ציטונג און זיי האָבען זיך מיט איהם באַגריסט.

אַז דאָס איז געווען אַ קורצע צייט נאָך איינס, איז זיי גע־ווען לייכט צו באַווייזען, וואָרים זיי האָבען יענעם פֿאַרמיטאָנ אין גאַנצען פֿאַרבראַכט אין אַ געוויסען אָפֿיס (וועלכען זיי האָבען אַנגעגעבען אין זייער אַפֿידייוויט), און יענער אָפֿיס האָט זיך צו־געמאַכט אַ זייגער איינס אָוהר. דאַן זיינען זיי פֿון דאָרטען אַוועקגעגאַנגען און דער קאָרנער פֿון אַלאַבאַמא און וויהיטהאָל סטריטס געפֿינט זיך ניט ווייט פֿון דאָרטען.

אויך אַ דריטער עדות, אַ מיסס מיללער, האָט נעמאַכט אַן אַפֿידייוויט אַז זי האָט פֿרענק'ען דאַן געזעהן אויף יענעם קאָרנער.

דיזע דריי אַפֿידייוויטס האָבען געשטימט מיט דעם, וואָס אַ מיידעל מיט'ן נאָמען העלען קוירן האָט עדות געזאָגט אויף פֿרענק'ס טרייעל: זי האָט נעמליך דערצעהלט, אַז שבת, דעם 26טען מערץ, 1913, האָט זי פֿרענק'ען געזעהן אויפֿ'ן קאָרנער אַלאַבאַמא און וויהיטהאָל סטריטס און אַז דאָס איז געווען נאָך איינס אָוהר (דאָס וואָס קומט פֿאַר פֿאַר איינס אָוהר לאָזט זיך גע־דענקען, ווייל דאָס איז דער אָנהויב פֿון דער מיטאָנ שטונדע; און שבת מאַכען זיך דאָס רוב נעשעפֿטען צו איינס אָוהר).

נו, האָט פֿאָרדי פֿאַר דעם סאָליסיטאָר־דזשענעראל דער־נאָך געמאַכט אַן אַפֿידייוויט, אַז ער איז אין יענער שטונדע אויף דעם דערמאַנטען קאָרנער גאָרניט געווען, אַז ער האָט זיך גאָר נעפֿונען ווייט פֿון דאָרטען.

פֿאַר זיינעם אַ באַקאַנטען האָט ער אָבער דערנאָך אויסגע־זאָגט, אַז ער האָט דיזען סטייטמענט נעמאַכט פּשוט ווייל די דע־טעקטיווס סטאַרנס און קעמבעל זיינען אים דערגאַנגען די יאָה521רען ביז ער האָט באַוויליגט צו שוועריען פֿאַלש, אַבי פֿון זיי פּטור צו ווערען.

גרין איז אַוועקגעפֿאָהרען פֿון אַטלאַנטא און מיסס קוירן און מיסס מיללער האָבען זייערע סטייטמענטס ניט צוריקגעצויגען.

דער לעוזער איז שוין באַקאַנט מיט דער קעבין פֿון מיסעס פֿרענק'ס מוטער, די נעגערין מינאָלאַ מעק־נאַיט און מיט איהר מאַן, דער נעגער אַלבערט מעק־נאַיט. ער ווייס שוין, דאָס אַל־בערט האָט עדות געזאָגט, אַז דעם שבת פֿון דעם מאָרד, אין דער מיטאָנ־שעה, איז ער געווען ביי זיין פֿרוי אין קיך, און אַז זי האָט ערקלערט אַז דאָס איז אַ ליגען. דערנאָך אָבער האָט די פּאָליציי מיט גרויזאַמע סטראַשונקעם איהר געצוואואונגען צו־ריקצוציהען איהר סטייטמענט און באַשטעטיגען אַלץ וואָס איהר מאַן האָט דערצעהלט און נאָך צוגעגעבען, אַז זי האָט נעהערט ווי מיסעס פֿרענק האָט איהר מוטער נעזאָגט, דאָס איהר מאַן איז באַגאַנגען אַ מאָרד.

נו, האָבען זיי ביידע, אי מינאָלאַ, אי אַלבערט, דערנאָך גע־מאַכט אַפֿידייוויטס, אַז וואָס זיי האָבען פֿריהער געזאָגט איז ניט געשטימט און ניט געפֿלוינען. גלייך איז דאָס זיי אָבער ניט אָפּגעגאַנגען: אַ קורצע צייט נאָכדעם האָבען אימעצער באַפֿאַלען און איהם אַזוי געשלאָגען, אַז מען האָט איהם געפֿונען ליגענדיג אין גאַס אין אוממאַכט און דערנאָך איז ער פֿילע וואָכען אָפּגעלעגען אין האָספּיטאַל, שווערבעדינ'ע צווישען לעבען און טויט. אַ געוויסע צייט נאָך דעם האָט מען מינאָלאַ'ן צושני־טען מיט אַ מעסער. זי איז אָבער נעבליבען לעבען.

שפּעטער האָט די פּאָליציי פֿאַרעפֿענטליכט אין די ציטונגען, אַז אַלבערט מעק־נאַיט איז צו איהר נעקומען און אַליין געבעטען מען זאָל איהם אַרעסטירען; און אַז דאַן האָט ער ווידער גע־שוואָרען, אַז אַלץ וואָס ער האָט פֿריהער דערצעהלט נענען פֿרענק'ען איז נעווען אמת.

ווענען איינענ פֿון די דעטעקטיווס, וואָס האָבען נעאַרבייט אויף דער פֿרענק קיים, האָט אַ מיידעל מיט'ן נאָמען לולאַ, די טאָכטער פֿון אַן אַרבייטער מיט'ן נאָמען דזשעקינס,522נאָכ'ן טרייעל דערצעהלט דאָס פֿאָלגענדע: דיזער דעטעקטיוו איז צו איהר צוגעשטאַנען אַז זי זאָל עדות זאָגען געגען פֿרענק'ען. ער האָט איהר געהיסען דערצעהלען, אַז אין דעם טאָג פֿון דעם מאָרד איז זי מיט מערי פֿייגען געקומען אין פֿרענק'ס אָפֿיס און אַז פֿרענק האָט איהר געהיסען אַרויסגעהן און ניט ווערטען אויף מערי'ן, ווייל מערי דאַרף נאָך אַ געוויסע צרבייט אין אָפֿיס. אויף דעם האָט לולאַ דעם דעטעקטיוו געענטפֿערט, אַז זי איז גאָר מיט מערי'ן אין פֿרענק'ס אָפֿיס ניט געווען. דער זעלבער דעטעקטיוו איז צו איהר געקומען אַ צוויייטען מאָל, געסטראַ־שעט איהר מיט טורמע און דערנאָך אָנגעבאָטען צעהן דאָלאַר, אַז זי זאָל זאָגען וואָס ער הייסט איהר. זי האָט זיך אָבער ענטזאָגט. איהרע עלטערען האָבען געוואוסט דערפֿון און בשעת איך בין געווען אין אַטלאַנטא, האָבען זיי און זייער טאָכ־טער זיך געקליבען דאָס צו דערצעהלען אויף אַ צוויייטען טרייעל. וועגען דעם זעלבען דעטעקטיוו האָט אַ באַי אויך דערצעהלט, אַז ער האָט איהם געלערענט פֿאַלש עדות זאָגען געגען פֿרענק'ען.

די דעטעקטיווס זיינען דאַן געווען אין פֿאַרצווייפֿלונג. דער עולם האָט זיי געשימפֿט, געלאַכט פֿון זיי און געפֿאָדערט אַז זיי זאָלען געפֿינען דעם מערדער.

אַ געוועזענע פֿאַרלידי פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי, אַ פֿרוי מיט'ן נאָמען נעללי וואוד, האָט געמאַכט אַ געשוואָרענעם סטייט־מענט, אַז דריי דעטעקטיווס האָבען געפֿרופֿט איהר צווינגען פֿאַלש עדות צו זאָגען אַז פֿרענק האָט זיך מיאוס אויפֿגעפֿיהרט. אַ געוויסע פֿרוי האָט דערצעהלט, אַז אַן אַגענט פֿון דער פֿאַר־ליציי האָט איהר פֿאָרגעשלאָגען אַ גרויסע סומע, אויב זי וועט עדות זאָגען אַז פֿרענק איז מיט איהר באַגאַנגען „שטוינענדע אונאַנ־שטענדיגקייטען", ווי דער זשורנאַליסט קאַננאָלי דריקט זיך אויס.

אין פֿאַרלויף פֿון דער וואָך, וואָס איך האָב פֿאַרבראַכט אין523אַטלאַנטא, זיינען דאָרטען פֿאָרגעקומען איינינע ערשיינונגען, וועלכע זיינען פֿאַר די פֿריינט פֿון גערעכטינקייט געווען אַ קוואַל פֿון טרייסט.

דער „אַטלאַנטא דזשורנעל", איינע פֿון די גרעסטע ציטונ־גען אין שטאָדט, איז דעם 11טען מערץ אַרויסגעקומען מיט אַ צוויי־קאָלומדיגען לייט־אַרטיקעל, אין וועלכען ער האָט געפֿאָדערט אַ נייעם פּראָצעם פֿאַר פֿרענק'ען. אין דער צייט פֿון דעם טרייעל האָט ער געגאַסען פֿעך און שוועבעל אויף איהם אַזוי ווי אַלע. איצט אָבער האָט ער גענומען ריידען מיט גאָר אַנדערע ווערטער.

„ליאַ פֿרענק האָט ניט געהאַט קיין אומפּאַרטייאישען טרייעל, — האָט דער אַרטיקעל געזאָגט — ער איז פֿאַראורטיילט גע־וואָרען ניט אויף אַ יושר'דיגען אופֿן; און הינריכטען אַ מענשען אָהן אַ געזעצליכען און ערליכען טרייעל איז אַ יוסטיץ־מאָרד. מיר באַהויפּטען אַז אונטער די אומשטענדען, ביי וועלכע דער פֿרענק טרייעל איז אָנגעגאַנגען, האָט דער דזשאַדזש און די דזשורי ניט געהאַט קיין מענשליכע מעגליכקייט זיך איבערצולייגען און אומ־פּאַרטייאיש צו באַשטימען צי דער אָנגעקלאָגטער איז שולדיג צי ניט.

„די לופֿט איז אין קאָורט־רום דעמאָלט געווען פֿול מיט דער עלעקטריציטעט פֿון אויפֿרעגונג; זי האָט אַזוי ווי געבליצט, גע־פֿינקעלט און געבלענדעט די אויגען פֿון דער דזשורי. דער קאָורט־רום און די אַרומיגע גאַסען זיינען געווען אָנגעפֿילט מיט צאָרנ־דיגע, אויפֿגעבראַכטע קראָודס, וועלכע זיינען געווען בערייט צו אַטאַקירען דעם אָנגעקלאָגטען, אויב די דזשורי וועט איהם ער־קלערען אונשולדיג. דעם אָנקלענגער (דאָרסי'ן) האָבען די קראָודס אין דעם געריכט־זאַל גופֿא געמאַכט אָוואַציעס, וועלכע דער דזשאַדזש איז ניט געווען אימשטאַנד צו אונטערדריקען. און פֿון גאַס פֿלעגען אין קאָורט אַריינדרינגען די פֿאַרדאַמונגס־גע־שרייען פֿון דעמאַנסטראַציעס געגען פֿרענק'ען. דער דזשאַדזש און די דזשורי פֿלעגען פֿאַרטויבט ווערען פֿון דיזע געשרייען. דער דזשאַדזש האָט ניט געקענט קאָנטראָלירען די געפֿיהלען פֿון דעם עולם אין דעם געריכט־זאַל, און די פּאָליציי האָט זיך ניט געקענט ספּראַווען מיט די קראָודס אויפֿ'ן גאַס.524„אַזוי גרויס איז געווען די אויפֿרעגונג, אַז אין דער לעצטער נאַכט פֿון טרייעל איז דער פֿינסטערער רעגימענט פֿון אונזער נע־שאָנעל גאַרד אַ גאַנצע נאַכט געווען באַוואָפֿנט אין די קאַזאַר־מעס, ריכטעַנדיג זיך אַז אָט־אָט וועט מען איהם רופֿן פֿרענק'ען אַרויסצורייסען פֿון די אויפֿגערעגטע מאַסען.

„די פֿרעסע פֿון שטאָדט האָט זאָגאַר געפֿונען דאַן פֿאַר נויטיג צו בעטען דעם דזשאַרדזש, ער זאָל אויסמאַרקירען, אַז די דזשורי זאָל אַפּעלירען איהר ווערדיקט ביז איבער שבת און זונטאָג, ווארים מען האָט זיך געריכט אויף אַ בלוטיגען פּאָגראָם, אויב דער ווערדיקט וועט זיין אַ גינסטיגער פֿאַר פֿרענק'ען. אָט אונ־טער וועלכע אומשטעַנדען מען האָט פֿרענק'ען גע'משפּט און פֿאַר־'משפּט! האָט מען דען געקעַנט ערוואַרטען אַז דער טריוויעל און דער ווערדיקט זאָלעַן זיין בעטראַכטע און אומפּאַרטייאיש? קען דען אַן אַנגעלאַנדטער קריגען נערעכטיגקייט, וועַן אַן אויפֿ־גערעגטע מאַסע שטעהט לעבעַן קאָורט, לעבעַן דער דזשורי און לעבעַן דעם ריכטער און סטראַשעַט, ברומט און פֿאָדערט ראַכע".

דאָס זיינען בלויז אויסצונען פֿון דעם באַטרעפֿעַנדען עדי־טאָריעל.

איך האָב זיין אינהאַלט טעלעגראַפֿירט צום „פֿאָרווערטס", און אויף מאָרגען, דעם 12טען מערץ, האָב איך דעַפּעשירט דאָס פֿאָלגעַנדע:

„דער שאַרפֿער לִיט־אַרטיקעל פֿון דעם 'אַטלאַנטא דזשור־נעל', וועַנען וועלכען איך האָב נעכטעַן טעלעגראַפֿירט און וועל־כעַר פֿאָדערט אַ נײַעם טריוויעל פֿאַר ליאָ פֿרענק, האָט געפֿונען אַן אָפּקלאַנג אין דער פֿרעסע פֿון דזשאַרדזשיא סטייט און אין דער געזעלשאַפֿט אין אַלגעמיין. די פֿאָדערונג פֿון אַ צוויטעַן טריוויעל האָבען אונפֿגעַנומען אויך אַנדערע צייטונגען. דער „אַל־באַני העראַלד", וועלכער ערשיינט אין דעם דרום־טייל פֿון דזשאַרדזשיא, און די „ראָום טריבון", וועלכע געהט אַרוס אין צפֿון פֿון סטייט, דרוקען היינט אַרטיקלען, וואו זיי ווייזען אויף, אַז בֵּיי דער אַלגעמיינער אויפֿרעגונג, וואָס האָט געהערשט אין אַטלאַנטא, האָט פֿרענק ניט געקעַנט האָבען קיין אומפּאַרטייאישען טריוויעל.525„רעווערענד ווילמער, דער גלח פֿון אַ היגער פּראָטעַסטאַנ־טישער קירכע, אַ פּראָמינענטער מאַן אין דענקסטער, האָט היינט פֿאַרעפֿעַנטליכט אַ סטייטמעַנט, אין וועלכען ער לויבט די איצ־טיגע שטעַלונג פֿון דעם „אַטלאַנטא דזשורנעל" צו דער קיים און אונטערשטיצט זיין פֿאָדערונג פֿון אַ נײַעם טריוויעל.

„איך האָב געהאַט אַ געשפּרעך מיט דעם מענעדזשינג עדי־טאָר פֿון אַן אַנדער טעגליכער צייטונג פֿון אַטלאַנטא. זיין נאָמען האָט ער מיר ניט ערלויבט צו דערמאָנען, וואָרים ער האָט צו מיר גערעדט אַלס אַ פּריוואַטער בירגער און ניט אָפֿיציעל אין דעם נאָמען פֿון זיין צייטונג. אַלס אַ פּריוואַטער מענש אָבער האָט ער אויסגעדריקט אַ פֿעסטע איבערצייגונג, אַז פֿרענק איז אומ־שולדיג און אַז ער וועט האָבען אַ נײַעם פּראָצעַס, וואו דאָס וועט באַווַיזען ווערען".

איין מאָל, וועַן איך בין געשטאַנען און געשמועסט מיט פֿרענק'ען דורך די אייזערנע גראַטעַם פֿון זיין „סעל", האָט זיך באַווַיזען איינער פֿון די וועכטער און געזאָגט, אַז פֿיר מענער פֿון אַ דערבייאיגעַן שטעַדטעל פֿרעגען, אויב ער האָט ניט דאַגעגעַן אַז זיי זאָלעַן אַרײַנקומען איהם זעהן. ער האָט געענטפֿערט אַז ניט, און די פֿיר באַזוכער — אַלע קריסטען — זיינען אַריינ־געקומען.

— מר. פֿרענק, — האָט זיך איינער פֿון זיי געווענדעט צו איהם — מיר האָבען געוואָלט אייך זעהן, ווייל מיר האָבען אַזוי פֿיל געהערט און געלעזען וועגען אייער קיים און מיר זיינען אי־בערצײַגט געוואָרע. דאָס איהר האָט ניט געקראָגען קיין נערעכטעַן טריוויעל.

זיי האָבען איהם באַקוקט מיט שעמעוודיגע, זעהר פֿריינד־ליבע שמייכלען און דאַן האָבען זיי זיך פֿאַרנייגט, אַבשיד גענו־מען און אַרויסגעגאַנגען.

— איז דאָס ניט כאַראַקטעריסטיש? — האָט פֿרענק גע־זאָגט צו מיר אַביסעַל אַן אויפֿגערעגטער פֿון דער אַנגענעַמער ער־פֿאַהרונג, וואָס ער האָט דאַ געהאַט. — דער עולם ניכטערט זיך שוין אויס. די מאַסען הויבען שוין אָן צו פֿאַרשטעהן.

526מרם. פֿרענק איז געשטאַנען לעבען איהם אין זיין קאַמער, בֵּיי דיזע ווערטער האָט זי אָנגעלעהנט איהר קאָפּ אויף זיין שול־טער. טרייסט און האָפֿנונג האָבען געשטראַלט פֿון איהרע אוי־גען. עס איז קעַנטיג געווען, אַז זי שטרענגט זיך אָן צוריקצו־האַלטען איהרע טרערען. פֿרענק האָט איהר אַ קוש געטאָן אין שטערן און גענומען איהר צערטליך גלעטעַן. זיינע שוואַרצע אינ־טעליגענטע אויגען האָבען אויך געבליטשעט מיט אַן אָנצוהע־רעניש אויף אַ טרער.

צוזאַמען מיט מיר איז לעבען זיין קאַמער דאַן געזעסען נאָך אַ באַזוכער, אַ געוויסקינגער שטאַרק געבויטער מאַן, אַ קריסט, איינער פֿון די, וועלכע זיינען געוואָרען איבערצייגט אין פֿרענק'ס אונשולד זינט זיי האָבען זיך נעַניער באַקעַנט מיט די פֿאַקטעַן. אַ ווילדער פֿרעמדער איז דיזער מאַן געווען צו פֿרענק'ען. ער איז נעקומען נאָר אויסדריקען זיין סימפּאַטיע, און בֵּיי דער ריהרענדער סצענע, וועלכע איז דאַ פֿאָרגעקומען צווישען דעם פֿאַראָורטייל־טען מאַן און זיין איבערגעבעַנער פֿרוי, האָט דיזער ברייט־פּליי־ציגער אַמעריקאַנער גענומען בֵּיסען זיינע ליפּען, ער האָט זיך אויך שיער ניט צואַווייַנט.

אויף מאָרגען איז צו פֿרענק'ען אין פֿריזאָן געקומען אַ גאַנ־צער שטראָם מיט באַזוכער. 164 פּערזאָן האָבען איהם באַגריסט און באַקוקט. איך בין געשטאַנען דערבֵּיי. עס איז געווען אַ מערקווערדיגע סצענע.

אין דער רעדאַקציע פֿון דעם „אַטלאַנטא דזשורנעל" איז אָנגעקומען אַ שטראָם מיט בריוו, וועלכע האָבען אויסגעדריקט צופֿרידעַנהייט מיט איהר שטעלונג צו דער פֿרענק קיים.

נאָך גייסטליכע האָבען געהאַלטען סוירמענס (דרשות) וועגען דער קיים. זיי האָבען אויך געפֿאָדערט אַ נײַעם טריוויעל פֿאַר פֿרענק'ען. אין איין זונטאָג, דעם 15טען מערץ, 1914, וועַן איך האָב זיך געפֿונען אין אַטלאַנטא, האָבען פֿינף גלחים פֿון פֿינף פֿאַרשידעַנע קירכעַן זעלבע סוירמענס געהאַלטעַן. איינער פֿון זיי — רעווערענד קעררי, פֿון דער מעטאָדיסט טשורטש — האָט צווישען אַנדערעם ערקלערט, אַז הענגען פֿרענק'ען, אויף דעם עדות זאַגען פֿון אַזאַ פּערזאָן ווי קאַנלי, וואָלט געווען אַ סקאַנדאַל.

527דער גייסטליכער פֿון דער ערשטער אוניווערסאַליסט טשורטש, רעווערענד פֿ. אַ. לײַנס, האָט אין פֿאַרלויף פֿון זיין דרשה גע־זאָגט: „דאָס וואָס פֿרענק איז אַ אִיד איז אַ גינסטיגער באַווייז פֿאַר איהם. אויב ער איז שולדיג, איז ניט ווייל ער איז אַ אִיד, נאָר טראָץ דעם". ער האָט געפֿאָדערט אַ נײַעם טריוויעל; און דעם נעקסטען זונטאָג האָט ער דער קיים אָפּגעגעבען זיין גאַנצען סוירמאָן. ער האָט דערמאָנט אַז גרויסע פּסיכאָלאָגען, וואָס האָבען די קיים שטודירט, זאָגען אַז פֿרענק איז אונשולדיג.

איך האָב זיך געזעהן מיט צוויי אינטעליגענטע קריסטען, וואָס זיינען געווען איבערצייגט, אַז פֿרענק איז שולדיג. מען האָט מיר אָנגעוויזען אויף זיי אַלס מענשען, וואָס זיינען גוט באַ־קאַנט מיט דער קיים און מיט וועמען „מען קען רֵיידען". זיי זיי־נען ווירקליך געווען זעהר העפֿליך און פֿריינדליך אויף אַן אויפֿ־ריכטיגען שטייגער. ביידע האָבען מיר פֿאָרזיכערט אַז דער פֿרענק פּראָצעַס האָט קיין שייכות ניט צו זייערע באַציהונגען צו אִידעַן; אַז אִידעַן זיינען צווישען זייערע בעסטע פֿריינד. איך, פֿון מיין זייט, האָב זיי פֿאָרזיכערט, אַז איך וויל נאָר דערגעהן דעם אמת.

זיי האָבען מיר ערקלערט פֿאַר וואָס זיי זיינען איבערצייגט, אַז דאָס וואָס קאַנלי האָט דערצעהלט בֵּיים טריוויעל קען מען גלויבעַן.

איך האָב זיי אויסגעהערט מיט אויפֿמערקזאַמקייט. אָבער זייערע אַרגומענטעַן זיינען געווען סתם ווערטער. און אויף מיינע גענען־אַרגומענטעַן האָבען זיי אַזוי געעַנטפּערט, אַז איך האָב זייערע רֵייד ניט געקעַנט נעמען ערנסט. עס איז געווען לייכט צו זעהן, אַז זיי געפֿינען זיך אונטער דעם איינפֿלוס פֿון דער אַנטי־פֿרענק אַגיטאַציע. אַליין האָבען זיי קיין איבערצייגונג אין דער פֿרענק קיים ניט געהאַט. זיי האָבען פּשוט געגלויבט, אַז פֿרענק איז שולדיג, ווייל זייערע באַקאַנטע האָבען אַזוי געגלויבט, אָדער געזאָגט אַז זיי גלויבען.

איינער פֿון דיזע צוויי האָט אין פֿאַרלויף פֿון אונזער גע־שפּרעך עטליכע מאָל ווידערהאַלט, אַז אִידעַן בכלל זיינען וואוילע

528מענשען; אַז עס זיינען פֿאַראָן שלעכטע אויסנאַמען אין יעדען פֿאָלק און אַז פֿרענק איז אַ שלעכטע אויסנאַמע. אַ פֿאַר מאָל האָט ער דאָס געזאָגט, וועַן ער האָט ניט געקעַנט עַנטפֿערען אויף מיינע אַ „קשיה". דיזער קריסט האָט אויף מיר געמאַכט אַ זעהר גוטען איינדרוק אַלס מענש. ער איז פּשוט געווען פֿאַר־גליווערט אין זיין מיינונג, צו שטאַרק אונטער דעם איינפֿלוס פֿון זיינע באַקאַנטע און צו שוואַך אין כאַראַקטער און אַלס דענקער.

איך האָב זיך אויך געזעהן מיט צוויי אינטעליגעַנטע קריס־טען, וועלכע האָבען מיר אָפֿען געזאָגט, אַז די געשיכטע לֵיינט זיך זיי ניט אויפֿ'ן שכל. איינער פֿון זיי האָט קאָנלי'ן כאַראַקטערי־זירט מיט שאַרפֿע ווערטער:

— איך גלויב ניט קיין איין וואָרט וואָס דאָס ניגער דער־צעהלט — האָט ער געזאָגט.

קיין סך רֵיידען וועגען דער קיים האָט ער אָבער ניט גע־וואָלט.

עס איז כאַראַקטעריסטיש, אַז קיינער פֿון דיזע פֿיר קריסטען האָט מיר ניט ערלויבט צו פֿאַרצייכעַנען זיין נאָמען.

— דאָס זיכערסטע איז ניט אַריינגעצויגען צו ווערען אין דער עפֿעַנטליכקייט, — האָט זיך אויסגעדריקט איינער פֿון די צוויי, וואָס זיינען געווען גענען פֿרענק'ען.

וועגען דעם אַנטי־פֿרענק צד האָב איך זיך אַ היבש ביסעל אָנגעהערט פֿון עטליכע אַמעריקאַנער אִידעַן פֿון אַטלאַנטא. צווי־שען זייערע קריסטליכע בעקאַנטע, קאָסטאָמער אָדער שכנים, זיי־נען געווען אַזעלכע, מיט וועמען זיי האָבען אָפֿט געשמועסט און דעבאַטירט וועגען דעם עניָן. אַלזאָ, האָבען זיי מיר איבערגע־געבען וואָס יענע זאָגען.

אַלע די דיזע געשפּרעכעַן וואָס איך האָב געהאַט וועגען דער קיים זיינען בֵּיי מיר געווען אַ צוגאַב צו דעם, וואָס איך האָב געלייענט אין דעם דיקען סטעַנאָגראַפֿישען באַריכט פֿון דעם טריוויעל. איך האָב זיך אָבער מיט דעם ניט באַנוגענט. איך

529האָב זיך באַשלאָסען צו זעהן זיך מיט סאַליסיטאָר־דזשענעראַל דאָרסי פֿערזעַנליך.

אין זיין אָפֿיציעלען בּיוראָ האָב איך איהם ניט געפֿונען. ער איז דאַן געווען אין דעם קרימינעלען געריכט. בין איך אַריבער־געגאַנגען אַהין.

דער זאַל איז געווען האַלב־ליידיג. עס זיינען געווען בֵּיי דרֵיי צעהנדליג אַרעסטירטע, וואָס האָבען געוואָרט גע'משפּט צו ווערען. אַלע זיינען זיי געווען נעגערס און זיי זיינען געזעסען אויף דער „שוואַרצער" זייט פֿון דעם זאַל. די „ווייסע" זייט איז געווען כמעט פּוסט. קיין אַרעסטירטע ווייסע זיינען אין גאַנצען ניט געווען. עטליכע לאַיערס זיינען געזעסען און געשמועסט. צווישען זיי האָט מען מיר אָנגעוויזען אויף אַ דאָרען, ניט קיין הויכען יונגען מאַן אַן אָנגענעמען, ניט קיין מיאוס'ען פּנים.

דאָס איז געווען דאָרסי. איך בין צו איהם צוגעגאַנגען.

— איך בין דער רעדאַקטאָר פֿון דעם אִידישען טעגליכען „פֿאָרווערטס" פֿון ניו יאָרק, — האָב איך זיך פֿאָרגעשטעלט, — איך בין געקומען אין אַטלאַנטא מיט דעם ספּעציעלען צוועק צו שטודירען די פֿרענק קיים. איך וויל דערגעהן דעם אמת. איך וויל הערען אייער צד פֿון אייך אַליין.

איך האָב ערוואַרט, אַז ער וועט זיך אָנבלאָזען, רֵיידען צו מיר מיט אַ קאַלטע פֿאָרמאַלענקייט. איך האָב אַ טעות געהאַט. ער האָט מיך אויפֿגענומען גאַנץ פֿריינדליך און מיט אַן איינפֿאַ־כען, זאָגאַר ליבליכען שמייכעל, האָט ער געזאָגט:

— וועט איהר מיך באַהאַנדלען מיט יושר?

— פּאָזיטיוו! — האָב איך געעַנטפֿערט — איך פֿאָרזי־כער אייך, אַז איך וויל נאָר וויסען דעם אמת.

— איך פֿרעג דאָס, ווייל דאַ געוועַן אַ רעפֿאָרטער פֿון אַן אַנדער ניו יאָרקער צייטונג. (דאָרסי האָט אָנגערופֿען איינע פֿון די גרעסטע עַנגלישע צייטונגען.) ער האָט מיך אויך פֿאַר־זיכערט אַז ער וועט זיין רֵיעל און מיך באַהאַנדלען מיט יושר; און דערנאָך האָט ער געטאָן פּונקט פֿאַרקעַרט.530— אויב איך וועל פֿון אַטלאַנטא אַוועקפֿאַהרען מיט דער אי־בערצייַגונג אַז פֿרענק איז אונשולדיג, וועל איך נאַטירליך אַזוי שרייבען, — האָב איך געזאָגט.

— דאָס איז זעלבסטפֿאַרשטעַנדליך, — האָט ער זיך אָפּגע־רופֿען. — איך פֿאַרלאַנג נאָר, אַז מען זאָל ריכטיג איבערגעבען אונזער צד פֿון דער קיים.

ער האָט מיך איינגעלאַדען נאָך מיטאָג צו קומען אין זיין פּריוואַט אָפֿיס.

דאָס איז געווען אַ גאַנץ שמאָלער לעַנגליכער צימער, פֿול מיט לאָ ביכער און פּאַפֿירען. דעם נעכטעַן, ציכטיגען אויסזעהן פֿון אַ וויכטיגען ניו יאָרקער לאָ־אָפֿיס האָט עס ניט געהאַט.

בֵּיי די דרֵיי שטונדען זיינען מיר געזעסען און גערעדט וועגען דער קיים. איך האָב איהם געשטעלט פֿראַגעַן, קשיות און ער האָט געעַנטפֿערט. עטליכע מאָל איז פֿאָרגעקומען אַ העפֿטיגער סכסוך צווישען אונז, אָבער אַלץ אויף אַ פֿריינדליכען שטייגער. וועַן מיר האָבען געהאַלטען בֵּיי די „מאָרד־צעטעלעך" און איך האָב אָנגעוויזען ווי שלאַגעַנד עס זיינען די באַווייזע, אַז פֿרענק האָט זיי ניט דיקטירט, האָט דאָרסי דאָס עַנערגיש באַקעמפֿט. איך האָב אַטאַקירט זיינע גענען־ערקלערונגען. איך האָב צו־קלאַפּט (אַזוי ווייניגסטענס האָב איך געפֿיהלט) די אַרגומענטעַן־געביידע, וואָס ער האָט געפּרובט אויפֿבויען. דאַן האָט ער מיר מיט'ן פֿינגער אָנגעוויזען אויף דער אונטערשטער פּאָליצע פֿון אַ אָפֿעַנעם שראַנק, וועלכער איז געשטאַנען פּונקט אַנטקעגען אונז.

זי איז אין גאַנצען געווען פֿאַרנומען מיט פּאַפֿירען.

— דאָס איז די קיים — האָט ער געזאָגט, אַלץ פֿריינדליך און אַלץ מיט אַן אַנגענעמע שטימע. — מען מוז דאָס אַלץ אי־בערלייענען, וואָרים איינס איז נעקיטעַלט מיט דאָס אַנדערע. איהר האָט נאָר געלייענט דעם באַריכט פֿון דעם טריוויעל. וועַן איהר וואָלט געווען אויפֿ'ן טריוויעל גופֿא, וואָלט איהר באַקומען לע־בעַדיגע איינדרוקסען, דאַן וואָלט איהר געהאַט אַ גאַנץ אַנדער מיינונג. אָבער אויב שוין יאָ לייענען, וואָלט איהר געדאַרפֿט אִיבערלייענען דיזען פּאַס מיט שטאַף, וועלכער האָט זיך בֵּיי מיר531אַנגעקליבען. דאַן װאָלטען מאַסען אײנצעלהײטען אײך איבערצײגט, אַז פֿרענק איז דער מערדער.

— דאָ האַנדעלט זיך אַבער הױפּטזעכליך װעגען פֿראַגען פֿון פּשוט'ען שׂכל און פֿון אַלץ װאָס די ערפֿאַהרונגען פֿון מענשליכען לעבען װײזען אונז — האָב איך געענטפֿערט. און װידער האָב איך גענומען באַװײזען װי לעכערליך עס איז זיך פֿאָרצושטעלען, אַז פֿרענק האָט די צעטעלעך דיקטירט.

אױף דעם האָט דאַרסי נאָך אַמאָל אָנגעװיזען אױף דער אונטערשטער פּאָליצע פֿון דעם אָפֿענעם שראַנק. דערבײ האָט ער געמאַכט אַ מינע אַזױ װי אײנער זאָגט: „ס'איז אַן עבירה די רײד. װען איהר װאָלט געקענט די קײם װי איך קען איהר, װאָלט איהר געװאוסט, אַז עס איז אַזױ װי איך זאָג".

צו דעם האָט ער צוגעלײגט מיט װערטער:

— קאָנלי'ס עדות־זאָגען איז ניט אַלץ װאָס מיר האָבען. װען מיר װאָלטען אפֿילו קאָנלי'ן אַלם עדות ניט געהאַט, װאָלט אונזער קײם װעגען פֿרענק'ען אױך געװען שטאַרק גענוג.

בײ דיזע װערטער האָט דאַרסי מיר ניט געקוקט גלײך אין די אױגען, אַזױ װי ער װאָלט זיך זשעניררט, געפֿיהלט זיך אַביסעל אונבאַקװעם. אפֿשר האָט זיך דאָס מיר געדוכט. אַבער אַזאַ אײנדרוק האָט דאָס אױף מיר געמאַכט. זײנע װערטער האָבען מיך איבעראַראַשט. קאָנלי'ס עדות זאָגען איז געװען די װיכטיגסטע טײל פֿון זײן קײם — זײן גאַנצע קײם אײגענטליך. אונטער געהעריגע אומשטענדען, װאָלט קאָנלי מיט זײן געשיכטע אַ דושורי גלײך איבערצײגען, אַז דאָס װאָס ער זײן דערצעהלט קומט פֿון זײן פֿאַנטאַזיע, און אַז ער איז דער אמת'ער און דער אײנציגער מערדער. און איך בין געװען איבערצײגט, אַז דאַרסי װײם דאָם נאָך בעסער װי איך.

די זעלבע באַמערקונג, אַז אהן קאָנלי'ן װאָלט ער אױך געװאונען די קײם, האָב דאַרסי עטליכע װאָכען שפּעטער געמאַכט אױף אַ פֿאַרהער װאָס איז פֿאַרגעקומען בײ דער פֿריזאָן־קאָמישאָן.

מיר האָבען זיך געגעבען אַזױ העפֿליך װי מיר האָבען נעשמועסט. געהאַנדערט פֿון איהם האָב איך זיך געטראַכט: שױן

532העכער װי איאָהר װי ער אַרבײט צו איבערצײגען די װעלט, אַז פֿרענק איז דער מערדער. האָט דאָס אױף איהם אַזױ געװירקט, אַז ער האָט זיך דאָס אַלײן אײנגערעדט? אַזעלכע זאַכען קען מען זיך אַבער ניט אײנרײדען. בײ זיך אין האַרצען װײסט ער, אַז שולדיג איז דורכאױס קאָנלי און קײן אַנדערער.

אַ זאָנדערבאַרען אײנדרוק האָט אױף מיר געמאַכט דאָס װאָס ער האָט געזאָגט, אַז אָהן קאָנלי'ן װאָלט ער אױך געקענט באַװײזען פֿרענק'ס שולד. איך בין שױן דאַן געװען גרינדליך באַקאַנט מיט דעם גאַנצען סטענאָגראַפֿישען באַריכט פֿון דעם טרײעל און איך האָב געװאוסט װי לעכערליך דאָס איז. אין דיזע װערטער דאַרסי'ס האָב איך געפֿיהלט זײן באַװאוסטזײן, אַז קײן אינטעליגענטער מענש װעט ניט גלױבען קאָנלי'ס שונד־געשיכטע. אָן דער דאָזיגער באַמערקונג זײנער האָב איך זיך דערנאָך דערמאָנט פֿיל מאָל, און יעדעם מאָל פֿלעג איך זעהן אין מײן געדאַנק, װי בשעת ער רעדט אַרױם די װערטער, קען ער מיר ניט קוקען גלײך אין די אױגען.

אױף מאָרגען נאָך מײן געשפּרעך מיט דאַרסי'ן, װען איך האָב פֿרענק'ען געמאַכט מײן טעגליכען װיזיט, האָט ער בײ מיר געפֿרעגט:

— װאָס װעט איהר הײנט טעלעגראַפֿירען צום „פֿאָרװערטם"?

— איך װאָלט װעלען טעלעגראַפֿירען װי אַזױ עס פֿיהלט אַ מענש, װעלכער איז פֿאַראורטײלט געװאָרען צום טױט און איז אַבסאָלוט אונשולדיג.

איך האָב איהם געבעטען אױפֿשרײבען אַן אַנטװאָרט אױף דיזער פֿראַגע. ער האָט אַ שמײכעל געטאָן, אַרױסגענומען פֿון זײן פּאַקעט אַ לעד־פּענסיל און אַ קאַרטעל און אױפֿגעשריבען: „די גאַנצע געשיכטע קומט מיר פֿאָר װי אַ חלום. מיר דוכט זיך, אַז איך בין נאָר אַ צײטיגער בעאָבאַכטער, אַז עס איז שייך צו אַנדערע, ניט צו מיר. פֿאַרלױפֿיג האָב איך ניט געפֿיהלט קײן שום מורא".

אַז איך בין געװען בײ דאַרסי'ן האָב איך איהם ניט געזאָגט.533איך האָב מיט איהם סתם פֿאַרצװיגען אַ שמועם װעגען דעם סאָליסיטאָר־דזשענעראל.

— ער האָט גרױסע פּאָליטישע אַמביציעם, — האָט פֿרענק געזאָגט, — ער האָט זײן שטעלע באַקומען ניט דורך װאַהלען, נאָר דורך אַן אַפּאָינטמענט צו פֿאַרנעמען דעם פּלאַץ פֿון דעם פֿריהערדיגען סאָליסיטאָר־דזשענעראל, װעלכער האָט זײן טערמין ניט געענדיגט; און ער װיל װײזען אַז ער קען ערװאהלט װערען אױך. האָט ער אַבער אַלם סאָליסיטאָר־דזשענעראל װעניג מזל. צװײ סענסאַציאָנעלע קײסעם האָט ער פֿאַרלאָרען. דער עולם איז ניט צופֿרידען מיט איהם. װיל ער פֿאַרבעסערען זײן נאָמען. ער דורשט נאָך אַן ערפֿאָלג. נו, האָט פֿאַסירט דיזער מאָרד. אַלזאָ, האָט ער צוזאַמענגעשטעלט אַ קײם געגען מיר און ער איז באַרײט געװען אױף אַלץ אין דער װעלט די קײם צו געװינען.

אין די לעצטע פֿאַר טעג פֿון מײן באַזוך אין אַטלאַנטאַ, האָט די פּרעסע געדרוקט צװײי טרײסטפֿולע באַריכטען װעגען דער פֿרענק קײם.

דעם 17טען מערץ האָט סעם אָליװו, אַ מיטגליד פֿון לעדזשיסלײטשור (לאָקאַלער פֿאַרלאַמענט) פֿון דזשאָרדזשיא, געמאַכט אַן עפֿענטליכע ערקלערונג, אַז לױט זײן מײנונג, דאַרף מען פֿרענק'ען געבען אַ נײעם טרײעל.

דאָס איז געװען אַ זעהר אָנגענעמער סימן. אַ מיטגליד פֿון אַ לעדזשיסלײטשור איז געװעהנליך אַ פּראָפֿעסיאָנעלער פּאָליטישען. װען אַזאַ מענש קומט אַרױס מיט אַזאַ פֿאָדערונג איז אַ סימן, אַז מען מעג שױן; אַ סימן אַז עס איז שױן מעהר ניטאָ קײן סכנה אַז מיט אַזאַ שריט װעט ער אַרױסרופֿען אונצופֿרידענהײט בײם עולם.

אױף מאָרגען איז געקומען אַ צװײטער סופֿריז פֿון דעם זעל534בען סאָרט, אָבער נאָך אַ גרעסערער און וויכטיגערער: ע. ה. מעקסמייקסעל, דער ספּיקער (פֿאָרזיצער) פֿון דער דזשאָרדזשיער לעגזשיסלייטשור, האָט אין אַ צייטונג געלאָזען אָפּדרוקען אַ בריף אין וועלכען ער האָט אויסגעדריקט די מיינונג, אַז פֿרענק האָט ניט געהאַט קיין ראיעלען פּראָצעס און אַז מען דאַרף איהם געבען אַ נייעם טרייעל.

ניט ווייניגער וויכטיג איז געווען אַ לייט-אַרטיקעל וואָס איז דעם זעלבען טאָג ערשינען אין דער צייטונג „אַטלאַנטא דזשאָר-דזשיען", אויך צו גוטסטען פֿאָר אַ נייעם פּראָצעס פֿאַר פֿרענק'ען. דאָס איז שוין אַלזאָ די צווייטע אָנגעזעהענע אַטלאַנטער צייטונג וואָס האָט אָנגענומען אַזאַ שטעלונג.

דער לייט-אַרטיקעל האָט אויסגעדריקט אַ וואַרעמע סימפּאַטי צו דעם אידישען פֿאָלק, און פֿאַרזיכערט די וועלט, אַז אַטלאַנטא ווייס ניט פֿון קיין אַנטיסעמיטיזם. „אויב עס איז געווען אַנטי-סעמיטיזם אין דער צייט פֿון דעם טרייעל" — האָט דער שרייבער פֿון דעם לייט-אַרטיקעל ערקלערט — „איז דאָס געקומען ניט פֿון דער גאַנצער באַפֿעלקערונג, נאָר פֿון איינצעלנע מענשען, פֿון ניט דענקענדע, ניט פֿאַראַנטוואָרטליכע. אידען גיבען אַרויס אַ סך ווייניגער פֿאַרברעכער ווי אַנדערע נאַציאָנאַליטעטען".

דער אַרטיקעל-שרייבער ערקלערט ווייטער זיין איבערצייגונג, אַז „פֿיר-פֿינפֿטלעך, אויב ניט ניין-צענטלעך, פֿון דער דענקענדער באַפֿעלקערונג פֿון אַטלאַנטא וועלען זיך שעצען גליקליך, אויב פֿרענק וועט באַקומען אַ נייעם טרייעל".

דורך דער פֿרענק קייס זיינען די אידען פֿון אַטלאַנטא גע-וואָרען אַזוי ווי איין משפּחה.

אַלעקסזאַנדער איז ניט געווען דער איינציגער אַמעריקאַנער איד פֿון אַטלאַנטא, וואָס האָט די פֿרענק טראַגעדיע זיך אַזוי גע-נומען צום האַרצען; אויך ניט דער איינציגער, וואָס האָט אויף דער קייס אַ סך צייט פֿאַרבראַכט. אין עטליכע אינטעליגענטע אידישע פֿאַמיליען איז מען מיט דעם ענין געווען פֿאַרנומען535בוכשטעבליך גאַנצענע טעג. דורך דער קייס זיינען ווייניג-באַקאַנטע מענשען געוואָרען נאָהענט באַפֿריינדעט; מען האָט זיך אָפֿט באַגעגענט, און ווען מען איז זיך צוזאַמענגעקומען, האָט מען הויפּטזעכליך גערעדט וועגען דער פֿרענק קייס. ווען מען האָט זיך דערוואָוסט, אַז עס איז געקומען אַ רעדאַקטאָר פֿון אַ אידישער צייטונג, ספּעציעל וועגען דער פֿרענק קייס, האָבען זיך כּמעט אַלע אידען פֿון אַטלאַנטא פֿאַראינטערעסירט.

וועגען אונזערע גענאָסען פֿון אַטלאַנטא — סאָציאַליסטען און מיטגלידער פֿון דעם „אַרבייטער רינג" — איז איבריג צו ריידען. אין זייער געזעלשאַפֿט האָב איך פֿאַרבראַכט אַ סך צייט. איך בין געווען זייער גאַסט און האָב זיך אויפֿגעהאַלטען ביי זייערע פֿיהרער, יאַמפּאָלסקי און מערלין.^*) מיר האָבען נאַטיר-ליך אַ סך גערעדט וועגען דעם פֿרענק בלבול. מיר האָבען אָבער אויך געשמועסט וועגען אונזער באַוועגונג, וועגען „פֿאָרווערטס" און וועגען געמיינשאַפֿטליכע באַקאַנטע. עס איז אויך פֿאָרגעקו-מען אַ ספּעציעלע פֿאַרזאַמלונג, וואו איך האָב געהאַלטען אַ פֿאָר-טראָג, און דערנאָך — אַ גענאָסענשאַפֿטליכער צוזאַמענקונפֿט.

דאָ מיין איך הויפּטזעכליך די „יהודים" פֿון אַטלאַנטא, קינדער פֿון דייטש-אידישע אימיגראַנטען אָדער פֿון פּאָרטוגעזישע אידען, די עלטסטע אידישע משפּחות אין אַמעריקא. זיי האָבען מיך איינגעלאַדען צו זיך דורכאויס צוליב אונזער געמיינשאַפֿטליכען אינטערעס אין פֿרענק'ס שיקזאַל; און אַזוי ווי די צייט איז געווען צו קורץ אַז איך זאָל קענען אָננעמען אַלע איינלאַדונ-גען, האָט מען ענדליך געמאַכט איין גרויסע „פּאַרטי". זיי זיי-נען אַלע געווען טיף איבערצייגט אין פֿרענק'ס אונשולד. ער איז זיי געווען ליב ווי אַ מאַרטירער; און צוליב זיין מאַרטירעריי האָבען זיי זיך מעהר ווי אימער געפֿיהלט אַלס אידען. איך וועל קיינמאָל ניט פֿאַרגעסען די אויסדרוקען פֿון פֿיין וואָס איך האָב פֿון זיי געהערט.

536ווען, פֿאַר מיין אַוועקפֿאָהרען, בין איך געקומען זיך זעגע-נען מיט פֿרענק'ען, האָב איך לעבען איהם אין פֿריזאָן געפֿונען זיין פֿרוי און זיינע צוויי אינטימע פֿריינד, דר. ווילדאַוער און סעמיועל בורשטיין. אַלע זיינען זיי געווען גוט אויפֿגעלעגט. אַלע האָט אויסגעזעהן גינסטיג. די אויסזיכטען אויף אַ נייעם טרייעל האָבען געשיינט צו זיין גלענצענדע. אַלזאָ, האָבען מיר געשפּאַסט.

איינער פֿון די אנוועזענדע, — דר. ווילדאַוער, דאַכט זיך, — האָט פֿרענק'ען געגעבען אַ קאָמפּלימענט פֿאַר זיין מוט.

— אפֿילו דאַן, ווען אַלץ האָט אויסגעזעהן אַזוי דונקעל, האָט ער זיך געהאַלטען בראַוו, — האָט ער געזאָגט.

— איך האַלט זיך אַזוי, ווייל די גאַנצע צייט דאַכט זיך מיר, אַז עס איז עפּעס אַ בייזער שפּאַס, ניט מעהר — האָט פֿרענק זיך אָפּגערופֿען — די געשיכטע איז אַזאַ אונזין, און איך קען איהר ניט נעמען ערנסט. צוערשט האָב איך אויף איין סעקונדע זיך ניט געקענט פֿאָרשטעלען אַז עס וועט דערפֿון אַרויסקומען אַ טראַגעדיע. ווען מען האָט מיך אַרעסטירט, בין איך געווען זיכער אַז אין אַ פּאָר טעג אַרום וועט מען מיך אַרויסלאָזען. מען האָט מיך אָבער געהאַלטען און געהאַלטען, ביז די גרענד דזשורי האָט מיך אינדאַיטעד. דאָס איז, נאַטירליך, געווען אַ שרעקליכע אי-בערראַשונג. אָבער גאַנץ ערנסט האָב איך דאָס ניט גענומען. עס האָט זיך פּראָסט ניט געגלויבט. און אָט זעהט איהר דאָ! דער עולם ניכטערט זיך ענדליך אויס. דער שטראָם האָט זיך אַ קירעווע געטאָן אין דער געהעריגער ריכטונג!

מיר האָבען זיך געזעגענט. איך האָב געזאָגט, אַז צו דעם נייעם טרייעל וועל איך ווידער קומען קיין אַטלאַנטא.

— דערנאָך וועלען מיר אַלע פֿיערען אייער באַפֿרייאונג! אָה, וועט דאָס זיין אַ יום-טוב! — האָב איך צוגעלייגט.

עס האָט זיך מיר געוואָלט מיט איהם זיך צו קושען אויף אונזער „אַלט-מאָדישען" שטייגער. אָבער אין אַמעריקא וועגענען537זיך מענער ניט אַזוי, און איך האָב זיך קוים צוריקגעהאַלטען דערפֿון.

מיר האָבען זיך אַלע וואַרעם געדריקט די הענט און, מיט אַ וואַרימקייט אין האַרצען בין איך אַראָפּ פֿון די אייזערנע טרעפּ.

איך האָב ניט גלייך פֿאַרלאָזען די פֿריזאָן געביידע. איך בין פֿריהער אַרונטערגעגאַנגען אין בייסמענט. דאָרטען זיינען אין סעלס געזעסען עטליכע ארעסטירטע — אַלע שוואַרצע. צוויי פֿון זיי, נאָך גאַנץ יונגע בחורים, צו זיבצעהן אָדער אַכצעהן יאָהר, זיי-נען געווען פֿאַראורטיילט צום טויט פֿאַר אַ מאָרד. מיט דריי טעג שפּעטער האָט מען זיי געדאַרפֿט הענגען. אויף דעם זעלבען בייסמענט פֿלאָר איז געזעסען קאָנלי.

איך האָב דעם פּלאַץ שוין איין מאָל באַזוכט און האָב שוין פֿון ווייטען געהאַט געזעהן אי קאָנלי'ן אי די צוויי צום-טויט-פֿאַראורטיילטע בחורים. פֿאַר'ן אַוועקפֿאָהרען האָב איך אָבער אויף זיי געוואָלט ווידער אַ קוק טאָן. צו די בחורים בין איך דיזען מאָל צוגעגאַנגען גאַנץ נאָהענט, איך האָב זיך באַגריסט מיט זיי.

— מיסטער, גיט מיר אַ סיגאַרעט, פֿרייטאָג וועט מען מיך הענגען! — האָט איינער צו מיר געזאָגט.

איך האָב איהם געקראָגען אַ סיגאַרעט ביי איינעם פֿון די וועכטער, און מיר האָבען זיך צורעדט. דאָס הייסט איך האָב זיך צורעדט. ער איז געווען אַזוי אונענטוויקעלט, אַז ער האָט ניט גע-וואוסט ווי אַלט ער איז. איך האָב איהם געפּרופֿט פֿרעגען ווי אַזוי ער פֿיהלט זיך, אָבער אַלץ וואָס איך האָב פֿון איהם גע-קענט אַרויסקריגען איז „יעס סער", אָדער „נאָ סער". דערגעהן אַ טאָלק וועגען דעם, וואָס עס טוט זיך ביי איהם אין האַרצען און אין מוח איצט, ווען ער געפֿינט זיך אין דעם שאָטען פֿון טויט, איז געווען אונמעגליך.

די צוויי בייס האָבען ניט אויסגעזעהן צושראָקען אָדער צו-

538טראָגען זאָגאַר. ווי אַזוי זיי האָבען זיך ווירקליך געפֿיהלט האָט מען אין זייערע געזיכטער ניט געקענט לעזען.

די זעלבע תליה, וועלכע איז געשטאַנען גרייט זיי צו הינריכ-טען אין דריי טעג אַרום (און זייער טויט-אורטייל איז דאַן ווירקליך דורכגעפֿיהרט געוואָרען), האָט געזאָלט דינען דורכצו-פֿיהרען דעם טויט-אורטייל געגען פֿרענק'ען. איך בין אָבער געווען זיכער, אַז צו דעם וועט ניט קומען.

קאָנלי'ן האָב איך ווידער באַקוקט פֿון ווייטען. מען האָט מיר געוואָרענט, אַז איך זאָל מיט איהם ניט פּרובען ריידען. דער סאָליסיטאָר-דזשענעראל און די פּאָליציי וואָלטען דאָס געקענט אויסטייטשען אַלס אַ פּראָבע פֿון איהם אַרויסצוקריגען באַווייזע קעגען איהם. ער האָט מיך אויך באַקוקט. אַז ער האָט כיטרע אויגען איז לייכט געווען צו זעהן פֿון ווייטען.

דעם 27טען מערץ, ניין טאָג נאָכדעם ווי איך האָב זיך אומ-געקערט פֿון אַטלאַנטא קיין ניו יאָרק, האָבען פֿרענק'ס לאַיערס געמאַכט אַ מאָושאָן (אַ פֿאָרשלאַג, אַ פֿאָדערונג), אַז מען זאָל פֿרענק'ען געבען אַ נייעם טרייעל, אויף דעם גרונד, דאָס מען האָט געפֿונען וויכטיגע נייע באַווייזע אַז ער איז אונשולדיג. אַזאַ שריט הייסט אין דזשאָרדזשיא און אין מאַנכע אַנדערע שטאַאטען „עקסטראָאָרדינערי מאָושאָן". לויט דעם געזעץ, האָבען זיי דיזע פֿאָדערונג געשטעלט דזשאָדזש בעין הילל, דעם נייעם ריכטער פֿון'ם קאָורט, וואו עס איז פֿאָרגעקומען פֿרענק'ס טרייעל. דזשאָדזש הילל האָט אָפּגעהאַלטען אַ פֿאָרהער, וואו פֿרענק'ס לאַיערס האָבען פֿאָרגעבראַכט זייערע נייע באַווייזע און פֿאָרגע-לעזען די אַפֿידייוויטס פֿון זייערע נייע עדות, און פֿון פֿריהער-דיגע עדות, וואָס האָבען איצט ערקלערט אַז ביים טרייעל האָבען זיי געזאָגט ליגען. דער סאָליסיטאָר-דזשענעראל, פֿון זיין זייט, האָט פֿאָרגעלעזען קעגען-אַפֿידייוויטס און זיך געמיהט צו-נישט צו מאַכען אַלץ וואָס די פֿאַרטיידיגונג האָט פֿאָרגעבראַכט.539דער סוף איז געווען, אַז דזשאָדזש הילל האָט דעם מאָושאָן צוריקגעוויזען.

די לאַיערס האָבען דאַן אָנגעגעבען אַן אַפּיל צו דעם סופּרים קאָורט אָוו דזשאָרדזשיא. זיי האָבען אָבער דעם אַפּיל פֿאַרלאָרען. דאַן האָבען פֿרענק'ס אַדוואָקאַטען פֿאַר דזשאָדזש הילל'ען גע-מאַכט אַ צווייטען מאָושאָן וועגען אַ נייעם טרייעל. דיזען מאָל האָבען זיי אַלס גרונד אַרויסגעשטעלט דעם פֿאַקט, אַז פֿרענק איז ניט געווען אין קאָורט בשעת די דזשורי האָט אַרײנגע-בראַכט איהר ווערדיקט. דאָרסי'ס ענטפֿער איז געווען אַז פֿרענק האָט פֿרייוויליג געשלאָסען אַן אָפּמאַך מיט דעם אַנדערען צד, אַז ער זאָל דאַן ניט זיין אין קאָורט. זיינע לאַיערס האָבען אָבער גע'טענה'ט, אַז דאָס מאַכט ניט אויס, וואָרים דאָס געזעץ פֿאָדערט, אַז דער באַשולדיגטער מוז זיין אַנוועזענד בשעת מען ערקלערט דעם ווערדיקט.

דזשאָדזש הילל האָט דעם צווייטען מאָושאָן אויך צוריקגע-וויזען. די לאַיערס האָבען ווידער אַפּעלירט און ווידער פֿאַר-לאָרען.

דער באַשלום פֿון דעם העכערען געריכט איז אַלץ געווען גע-בויט אויף ריין טעכנישע פֿונדאַמענטען. אין דיזען פֿאַל האָט דער סופּרים קאָורט געגעבען די פֿאָלגענדע ערקלערונג: די טענה, אַז דער באַשולדיגטער איז ניט געווען אין קאָורט, ווען די דזשורי האָט אַנאָנסירט איהר ווערדיקט, האָבען די לאַיערס געזאָלט אַרויס-שטעלען בשעת זיי האָבען אָנגעגעבען זייער פֿריהערדיגען מאָושאָן וועגען אַ נייעם טרייעל.

מיט דעם זיינען אויסגעשעפּט געוואָרען אַלע מיטלען וואָס די פֿאַרטיידיגונג האָט געקענט אויספּרואָווען אין די געריכטען פֿון דעם שטאַאט. דער נעקסטער שריט איז געווען צו ווענדען זיך צו געריכטען פֿון די פֿאַראייניגטע שטאַאטען.

אין די קלענערע געריכטען פֿון די פֿאַראייניגטע שטאַאטען האָט פֿרענק אויך פֿאַרלאָרען. עס איז אַלזאָ געבליבען נאָך איין טיר, אין וועלכער זיינע לאַיערס האָבען געקענט קלאַפּען — די טיר פֿון דעם סופּרים קאָורט אָוו די יוניייטעד סטייטס — דער העכסטער געריכט אין לאַנד.

540עס איז געקומען דער 17טער אפּריל, דער דאַטום וועלכער איז געווען פֿרענק'ס געבורטסטאָג און וועלכער איז באַשטימט גע-וואָרען אַלס דער טאָג פֿון זיין טויט. זיין הינריכטונג איז אָבער אָפּגעלעגט געוואָרען — צוליב זיינע נייע אפּילס.

פֿרענק האָט יענעם טאָג ערהאַלטען וואַרעמע באַגריסונגס-בריף און באַגריסונגס-טעלעגראַמען פֿון באַקאַנטע און אומבאַ-קאַנטע פֿון פֿאַרשידענע טיילען פֿון לאַנד. ער האָט אויך באַ-קומען מתנות. אַ גאַנצען טאָג האָבען איהם באַזוכט פֿאַרשי-דענע מענשען.

איינע פֿון די טעלעגראַמען איז געווען פֿון מיר. אין מיין פֿערזענליכען נאָמען און אין דעם נאָמען פֿון די „פֿאָרווערטס"-לעזער, האָב איך איהם געוואונשען פֿאָלשטענדיגע באַפֿרייאונג און געזונט. אויף דעם האָט ער געענטפֿערט מיט אַ דעפּעשע:

„אַטלאַנטא, דזשאָרדזשיא, אפּריל 18טער, 1914, אב. קאַהאַן, רעדאַקטאָר פֿון „פֿאָרווערטס", 175 איסט בראָדוויי, ניו יאָרק. איך האָב פֿאַרבראַכט אַן אַנגענעמען געבורטס-טאָג אין דער קאָמ-פּאַני פֿון מיינע קרובים און פֿריינד, נאָהענטע און ווייטע. די פֿריינדליכע צואווינשונגען פֿון אייך און אייערע לעזער פֿאַר-שאַפֿען מיר גרוים פֿרייד. דער אמת מאַרשירט שוין און דער טאָג פֿון גערעכטיגקייט קומט אָן. ליאָ פֿרענק".

עטליכע טעג שפּעטער איז אין אַטלאַנטא פֿאָרגעקומען די יעהר-ליכע קאָנווענשאָן (צוזאַמענפֿאָר) פֿון דעם דיסטריקט לאָדזש „בני ברית" פֿון יענעם געגענד. פֿרענק איז געווען דער פּרעזידענט פֿון די דאָרטיגע פֿאַראייניגטע לאָקאַלם. און איצט, בשעת ער איז געזעסען

541אין פֿריזאָן מיט אַ טויט־אורטייל אויף זיך, איז ער איינשטימיג ווידער ערוועהלט געוואָרען פֿרעזידענט. ער איז געוועזען רעספּעקטירט און באַליבט. און ער וואָלט סיי ווי סיי ערוועהלט געוואָרען. דיזען מאָל אָבער האָבען די דעלעגאַטען מיט זיין ווידער־ערוועהלונג אויך געמיינט צו ווייזען דער שטאָדט וואָס פֿאַר אַ הויכע מיינונג זיי האָבען וועגען איהם.

פֿילע פֿון די דעלעגאַטען צו דער קאָנווענשאָן האָבען פֿרענק'ען דערנאָך באַזוכט אין פֿריזאָן.

אונזער יודזשין דעבס, דער באַליבטער פֿיהרער פֿון דער סאָציאַליסטישער פּאַרטיי און איהר קאַנדידאַט אויף פֿרעזידענט פֿון די פֿאַראייניגטע שטאַאַטען, האָט ענדע דעצעמבער, 1914, וועגען דער פֿרענק קייס פֿאַרעפֿענטליכט אַן ערקלערונג, וועלכע האָט צווישען אַנדערע שטעלען ענטהאַלטען די פֿאָלגענדע:

‏„איך האָב נאָכגעפֿאָלגט די פֿרענק קייס אין די צייטונגען צוליב איהר אויסערגעוועהנליכען כאַראַקטער, און איך בין געקומען צו דער איבערצייגונג, אַז פֿרענק'ם טרייעל איז געוועזען אַ פֿוסטע קאָמעדיע. דער פֿאַראורטייל געגען איהם איז געוועזען אַזוי שטאַרק, אַז ווי אונשולדיג ער זאָל ניט זיין, האָט זיין לעבען ניט געהאַט קיין ברעקעל שאַנס.

‏„קיינער פֿרעטענדירט איצט ניט, אַז דער פֿרענק טרייעל איז געוועזען געפֿירט מיט יושר און ראַיעלקייט. פֿון אָנפֿאַנג אָן איז זיין גורל געוועזען פֿאַר'חתמ'עט. די קאָורט הויז, וואו די קאָמעדיע איז געשפּילט געוואָרען, האָט אַרומגערינגעלט אַן אויפֿגערעגטער ווילדער מאָב, און אַלץ וואָס מען האָט אָנגעווענדעט געגען דעם אונשולדיגען קרבן, איז אויפֿגענומען געוואָרען מיט אַן אויסברוך פֿון פֿרייד, וועלכע דער קאָורט האָט אפֿילו ניט געמאַכט קיין פֿאַרזוך צו אונטערדריקען. ווען די טעראָריזירטע דזשורי האָט ענדליך אַרויסגעטראָגען דעם אורטייל „שולדיג‟, איז פֿאָרגעקומען אַ ווילדע זיג־דעמאָנסטרא־

542ציע. ווען אפֿילו פֿרענק וואָלט געוועזען שולדיג, וואָלט דאָס אויך געוועזען אַ שאַנד פֿאַר אַ ציוויליזירטער געזעלשאַפֿט.

‏„קיין איין רעדאַקטאָר פֿון אַ צייטונג האָט דאַן ניט געוואַגט צו פּראָטעסטירען; קיין איין גלח אין אַ קלויסטער האָט דאַן קיין וואָרט ניט געזאָגט, כאָטש עס איז געוועזען גוט באַוואוסט, אַז די לאָיערס, וואָס האָבען פֿאַרטיידיגט פֿרענק'ען, און די דזשורי האָט מען די גאַנצע צייט געסטראַשעט, אַז אויב פֿרענק וועט ניט פֿאַראורטיילט ווערען, וועט מען מיט זיי זיך אָפּרעכענען.

‏„ווען דער יונגער מאַן וואָלט געוועזען אַ קינד פֿון עפּעם אַן אַריסטאָקראַטישער רייכער קריסטליכער פֿאַמיליע, אַנשטאָט צו זיין אַ זוהן פֿון אַן איינגעוואַנדערטען אידען, וואָלט ער זאָגאַר ניט אַרעסטירט געוואָרען אויף די באַווייזע פֿון אַ נעגער, וועלכער איז אַליין פֿאַרדעכטיגט געוואָרען אין דעם פֿאַרברעכען. די גאַנצע געשיכטע וואָלט זיך מסתמא געענדיגט מיט דעם וואָס מען וואָלט דעם נעגער געלינטשט.

‏„די אָנקלאַגע האָט דורכגעקאָסט און דורכגעזיפּט פֿרענק'ם גאַנצע פֿאַרגאַנגענהייט און האָט ניט געקענט געפֿינען דעם קלענסטען פֿלעק אויף זיין כאַראַקטער; און וואָס אַנבעלאַנגט די ווירקליכע באַווייזע וועגען דעם מאָרד, שטעהט ער אבסאָלוט אונשולדיג פֿאַר דער גאַנצער וועלט.

‏„ווען מען זאָל דערלאָזען אַז פֿרענק זאָל הינגעריכטעט ווערען, וועט עס זיין אַן אייביגע שמאַך און שאַנדע פֿאַר'ן לאַנד.

‏„די סאוטה איז פֿאַרבלענדעט פֿון ראָסען־פֿאָראורטייל — דאָס איז איינע פֿון די ירושות, וואָס זיינען ביי איהר פֿאַרבליבען פֿון דער געוועזענער שקלאַפֿעריי. אין יענער טייל פֿון אונזער לאַנד איז פֿאַר שוואַרצע ניטאָ קיין געזעץ און קיין גערעכטיגקייט. איך האָב דאָרט גענוג אַרומגערייזט דאָס צו וויסען. ווען אויף אַ נעגער איז פֿאַראָן בלויז אַ פֿאַרדאַכט אַז ער איז שולדיג, לינטשט מען איהם דאָרטען. אָט אין דיזער אַטמאָספֿערע איז דורך ספּעציעלע אומשטענדען אַרויסגעקומען אַז ליאָ פֿרענק, „דער פֿאַרדאַמטער איד‟, איז אונשולדיג פֿאַראורטיילט געוואָרען.543‏„זאָל די עפֿענטליכע מיינונג אויפֿגעהויבען ווערען ביז יעדער סאָרט 'לינטש געזעץ' אין דזשאָרדזשיא וועט פֿאַרדאַמט ווערען און ליאָ פֿרענק וועט קריגען אַ ריכטיגען טרייעל און אַ גערעכטען אורטייל‟.

איינע פֿון די וויכטיגסטע און באַקאַנטסטע פּערזענליכקייטען צווישען די דענקענדע פֿרויען אין אַמעריקא איז געוועזען (און איז נאָך איצט, ווען דיזע ווערטער ווערען געשריבען) דזשיין עדעמס, די גרינדערין און פֿיהרערין פֿון דער האָלל האָוס — די בארימטע „אוניווערסיטעט סעטעלמענט‟ פֿון שיקאַגאָ. (אַ סימפּאַטישער אַנשטאַלט פֿאַר דער פֿאַרשפּרייטונג פֿון קולטור, בילדונג און גוטע געוואואינהייטען און שטרעבונגען צווישען אַרימע קינדער.) ווען אין די פֿאַראייניגטע שטאַאַטען האָט זיך אָנגעפֿאַנגען די אַגיטאַציע פֿאַר פֿרויען שטימרעכט, איז מיסם עדעמס געוועזען איינע פֿון די וויכטיגסטע פֿיהרערינס פֿון דער באַוועגונג.

אין 1914 איז איהר אויסגעקומען אין פֿאַרבינדונג מיט דיזער באַוועגונג צו פֿאַרברענגען אַ געוויסע צייט אין דער סאוטה. זי האָט זיך פֿאַראינטערעסירט מיט דער פֿרענק קייס, דורכגעשטודירט ביידע צדדים פֿון דעם פּראָצעס און געקומען צו דער איבערצייגונג, אַז פֿרענק האָט ניט באַקומען קיין גערעכטיגקייט. זי האָט דאַן געשריבען אַ בריף צו מיסם עמילי מעקדאָנאַלד, די פֿיהרערין פֿון דער פֿרויען שטימרעכט־באַוועגונג אין דזשאָרדזשיא, אין וועלכען זי האָט אויסגעדריקט די מיינונג אַז פֿרענק'ען צו הענגען וואָלט געוועזען אַ יוסטיץ־מאָרד. זי האָט זיך געווענדעט צו מיסם מעקדאָנאַלד און אַלע אַנדערע דענקענדע פֿרויען פֿון דעם שטאַאַט, אַז זיי זאָלען פֿאָדערען אַ נײעם טרייעל פֿאַר פֿרענק'ען.

לואים מאַרשאַל, דער כלל טוער און פֿיהרער פֿון די אַמעריקאַנער יהודים, איז געוועזען איינער פֿון די וויכטיגסטע לאָיערס544אין לאַנד, און ער האָט זיך אין דער פֿרענק קייס שטאַרק פֿאַראינטערעסירט. ער האָט איבערגעלעזען דעם אָפֿיציעלען סטענאָגראַפֿישען באַריכט פֿון פֿרענק'ם טרייעל, און דער רעזולטאַט איז געוועזען אַ פֿאָלשטענדיגע איבערצייגונג אַז פֿרענק איז אַ קרבן פֿון אַ בלבול. „די האָר שטעלט זיך קאַפּויער ווען מען זעהט אויף וואָס פֿאַר אַ גרונט די דזשורי האָט איהם געפֿונען שולדיג‟ — אַזוי אונגעפֿעהר פֿלעגט ער זאָגען יעדעם מאָל ווען איהם איז אויסגעקומען צו ריידען וועגען דער קייס.

ווען עס האָט זיך גענומען האַנדלען וועגען אַפּעלירען צו דעם סופּרים קאָורט אָו די יוניייטעד סטייטס, איז ער אַרייגעטראָטען אין דער קייס. אויף אַזעלכע אפֿילם איז ער געוועזען אַ ספּעציאַליסט. צו איהם פֿלעגט מען זיך מייסטענס ווענדען מיט פֿראָצעסען, וואָס זיינען געגאַנגען אין אַ קאָורט ניט פֿון אַ באַזונדערען סטייט, נאָר צו די קאָורטס פֿון די יוניייטעד סטייטס, אָדער „פֿעדעראַל קאָורטס‟, און הויפּטזעכליך מיט אפֿילם פֿאַר פֿראָצעסען וואָס האָבען דאַרפֿען גע'פּסקנ'ט ווערען פֿון דעם העכסטען געריכט. אַלזאָ, האָט ער גענומען אַרבייטען פֿאַר דיזען אפֿיל.

צוערשט האָט מען בעדאַרפֿט געפֿינען אַ ריכטער פֿון דיזען געריכט (אין גאַנצען זיינען אין איהם פֿאַראָן ניין) וואָס זאָל ערקלערען, אַז אַזאַ אפֿיל קען דער סופּרים קאָורט אויסהערען. אַלזאָ, איז לואים מאַרשאַל אַריבערגעפֿאָהרען קיין וואַשינגטאָן, וואו ער האָט באַזוכט דזשאָסטיס לאַמאַר — איינעם פֿון די ניין ריכטער. דזשאָסטיס לאַמאַר האָט אָנגענומען מאַרשאַל'ס אַרגומענטען, אַז עס איז פֿאַראָן אַ גרונט פֿאַר אַן אפֿיל צו דעם גאַנצען סופּרים קאָורט אָו די יוניייטעד סטייטס, און ער האָט אַרויסגעגעבען אַן ערלויבעניס פֿאַר אַזאַ אפֿיל. דאָס איז געוועזען דעם 28טען דעצעמבער, 1914.

די קייס איז אַלזאָ פֿאָרגעקומען פֿאַר די ניין הויכע ריכטער. דער רעזולטאַט איז געוועזען, אַז מיט זיבען געגען צוויי האָבען זיי גע'פּסקנ'ט, אַז די קייס האָט צו דער קאָנסטיטוציע פֿון די

545יוניייטעד סטייטס קיין שייכות ניט.^*) די ענטשיידונג איז בעקאַנט געוואָרען דעם 18טען אפּריל, 1915.

אינטערעסאַנט איז, אַז די צוויי ריכטער, וואָס האָבען געשטימט פֿאַר אַ נײעם טרייעל, זיינען געוועזען דזשאָסטיס האָומס און דזשאָסטיס היוז, וואָס ביידע זיינען זיי באַקאַנט אַלס סימפּאַטישע און מוטיגע מענשען. דער ערשטער איז אַ ליבעראַל,546דער צווייטער אַ קאָנסערוואַטאָר, אָבער ביידע האָבען אימער געגעבען זייער שטימע פֿאַר גערעכטיגקייט און האָבען אַרויסגעוויזען מענשען־ליבע און אַ טיפֿען יושר־געפֿיהל.

די טענה, אַז פֿרענק איז ניט געוועזען אין קאָורט בשעת די דזשורי האָט אַריינגעבראַכט דעם ווערדיקט, האָט קיין איינדריק ניט געמאַכט, ניט אויף די זיבען ריכטער, ניט אויף די צוויי. עס איז געוועזען אַן אָפּמאַך צווישען ביידע צדדים, און איין מאָל איז פֿרענק אויף דעם איינגעגאַנגען, קען ער זיך ניט קלאָגען.

די מיינונגס־פֿאַרשידענהייט צווישען דער מאיאריטעט און מינאָריטעט פֿון די ניין הויכע ריכטער האָט זיך באַצויגען בלויז אויף דער פֿראַגע, צי דער מאָב באַעאיינפֿלוסט די דזשורי און די אומשטענדע וועגען וועלכע די אַנטי־פֿרענק געשרייען.

די פֿאָרשטעהער פֿון דזשאָרדזשיא סטייט, וועלכע האָבען באַקעמפֿט פֿרענק'ס אפֿיל צו דעם העכסטען קאָורט אין לאַנד, האָבען גע'טענה'ט, אַז די דזשורי איז פֿון דעם מאָב ניט נעווען באַעאיינפֿלוסט; אַז דאָס איז אַ פֿראַגע פֿון פֿאַקטען, און אַז אין באַצוג צו אַזעלכע פֿראַגען האָט דער סופּרים קאָורט אָו די יוניייטעד סטייטס איבער אַ סטייט־קאָורט קיין דעה ניט. דאָס וואָס אַ סטייט־קאָורט בעטראַכט פֿאַר אַן אמת, מוז דער יוניייטעד סטייטס קאָורט אויך באַטראַכטען פֿאַר אַן אמת.

בשעת פֿרענק'ס לאָיערס האָבען אפֿעלירט צו דעם סופּרים קאָורט פֿון דזשאָרדזשיא סטייט, האָט דאָרסי אַרויסגעשטעלט די זעלבע באַהויפּטונג, נעמליך, אַז דער מאָב האָט דער דזשורי ניט געשטערט צו באַטראַכטען די קייס אונפּאַרטייאיש און ראָיעל; און יענער סטייט סופּרים קאָורט האָט דאָס אָנערקענט אַלס אַ פֿאַקט; דעריבער מוז איצט דער סופּרים קאָורט אָו די יוניייטעד סטייטס דאָס אויך אַזוי אנערקענען. אַלזאָ, הייסט עס, אַז פֿרענק האָט יא באַקומען אַ „געהעריגען געזעץ־פּראָצעס‟ (לויט די געזעצען פֿון דזשאָרדזשיא).

די זיבען פֿון די ניין הויכע ריכטער האָבען דיזען אַרגומענט אָנגענומען. די צוויי, ווידער, האָבען איהם ניט אָנגענומען, און פֿון זייער זייט האָבען זיי אַרויסגעשטעלט באַווייזע, אַז דער547טרייעל איז פֿאָרגעקומען אונטער אַזעלכע אומשטענדען, וואו אַ ראָיעלער, אומפּאַרטייאישער טרייעל איז אונמעגליך געווען. זיי האָבען אָנגעוויזען, אַז דזשאָדזש ראָון, דער טרייעל ריכטער, אַליין האָט פֿרענק'ס לאָיערס געראָטען אַז זייער קליענט זאָל ביי דעם ווערדיקט ניט זיין אין קאָורט, ווייל ער, דער טרייעל ריכטער, האָט מורא געהאַט אַז מען וועט מאַכען אַ גוואַלטיגען איבערפֿאַל אויף איהם; די צוויי ריכטער האָבען אויך דערמאָנט די אפֿלאַדיסמענטען און הוראָאס, מיט וועלכע דער עולם האָט באַגריסט דאָרסי'ן און דעם געפֿילדער בשעת מען האָט יעדען דזשורער געפֿרעגט אויב זיין ווערדיקט איז „שולדיג‟. דאָס זיינען פֿאַקטען, וועלכע דער סאָליסיטאָר־דזשענעראל האָט ניט געלייקענט.

אַלזאָ, האָבען די צוויי הויכע ריכטער אויף דעם גרונד פֿון דיזע פֿאַקטען ערקלערט:

‏„עס לייגט זיך אויף'ן שכל מיט אַן אונגעהייערע קראַפֿט, אַז די דזשורי האָט זיך אָפּגערופֿען אויף דעם כעס פֿון דעם מאָב‟ (איינפֿאַכער גערעדט, אַז דער צואווילדעטער אַנטי־פֿרענק מאָב האָט מיט זיינע געשרייען געמוזט האָבען אַ ווירקונג אויף דער דזשורי).

די ערקלעהרונג פֿון די צוויי ריכטער ענטהאַלט אינטערעסאַנטע און שטאַרקע שטעלען.

‏„דער עיקר פֿון דעם אַרגומענט, וועלכען עס שטעלען אַרוים די פֿאָרשטעהער פֿון דזשאָרדזשיא — זאָגען זיי — באַשטעהט אין דעם, דאָס דער טרייעל קאָורט איז אַ געזעצליכער קאָורט, ווען ער זאָל אפֿילו באַהערשט ווערען פֿון אַ מאָב; אַז איין מאָל ניט אַ סטייט־קאָורט אַרוים אַן ענטשיידונג, אין באַצוג צו די פֿאַקטען (נעמליך, אַז דער מאָב האָט דעם קאָורט ניט באַהערשט), קען אַ פֿעדעראַל קאָורט דיזע ענטשיידונג ניט ענדערען. . . אָבער די ווערטער „אַ געהעריגער געזעץ־פּראָצעם‟ ענטהאַלטען אַ דייטליכע פֿאָדערונג, אַז דער באַשולדיגטער זאָל באַקומען אַ ראָיעלען טרייעל. . . מאָב געזעץ קען ניט פֿאַרוואַנדעלט ווערען אין אַ „געהעריגען געזעץ־פּראָצעס‟ דורך דעם, וואָס אַ טעראָריזירטע דזשורי ווערט געצוואואונגען איהם אָנצונעמען. מיר ריידען דאָ548ניט וועגען עפּעס אַן אונאָרדנונג אין קאָורט אָדער וועגען אַן אונפֿינקטליכקײט אין דעם גאַנג פֿון דעם פּראָצעס. דאָ האָנדעלט זיך וועגען אַ פֿאַל, וואו די גערעכטיגקײט ווערט ווירקליך געשטערט און צודרעהט. אין אזא פֿאַל האָט דער פֿעדעראַלער געריכט די מאַכט מבטל צו זײן אַ ווערדיקט...

„עס איז ניטאָ קײן אורזאַכע מורא צו האָבען אז מיט דעם וואָס מען וועט פּסל'ען דעם ווערדיקט, וועט מען אָפּשוואַכען די אויטאָריטעט פֿון דעם סטײט צו באַשטראָפֿען פֿאַרברעכער. מיר גלויבען, אז אין אונזער לאַנד איז ניטאָ אזא געגענד, וואו עס איז אונמעגליך זיך צו באַוואָרענען אז אַ טרײעל זאָל זײן פֿרײ פֿון אַן אויסערליכען קאָנטראָל. אויב עס איז יאָ פֿאַראַן אזא ווינקעל, איז געווים וויכטיג צו וויסען, דאָס איז אזא קײם ווי דיזע, קען מען ניט געהן געגען דער קאָנסטיטושאָן פֿון די יוניטעד סטײטס...

„עס איז אונזער פֿליכט צו ערקלעהרען, אז ווען „לינטש־געזעץ"(^*) ווערט פּראַקטיצירט פֿון אַ רעגעלמעסיגער דזשורי איז דאָס פּונקט אזוי אונגעזעצליך, ווי ווען דאָס ווערט פּראַקטיצירט פֿון אַ קאָמיטע, וואָס אַ מאָב ערװעהלט פֿון זיך מיט'ן צוועק צו באַגעהן אַ מאָרד".

קומענדיג פֿון וואַשינגטאָן האָט מאַרשאַל מיט עגמת נפֿש גערעדט וועגען זײן דורכפֿאַל און וועגען דעם שיקזאַל פֿון פֿרענק'ען, אין וועמעס אונשולד ער איז, דורך זײן גרינדליכער באַקאַנטשאַפֿט מיט דער קײם, געוואָרען נאָך טיפֿער איבערצײגט.

עס איז אלזאָ פֿאַרשוואואונדען די לעצטע האָפֿנונג אויף אַ נײעם טרײעל. דער גאַנצער באַרג שלאַגענדע באַווײזע און לאָגישע אַרגומענטען אז פֿרענק איז אונשולדיג איז געבליבען ליגען צו געברויכען דאָס פֿאַר אַ דזשורי און פֿאַר אַ ריכטער איז שוין אונמעגליך געווען, כאָטש שרײַ צו די הימלען.

549דער נעקסטער שריט איז געווען אַ געבעט בײ דער פּריזאָן־קאָמישאָן פֿון אטלאַנטאַ צו רעקאָמענדירען צום גאָווערנאָר, אז ער זאָל פֿרענק'ען באַגנאָדיגען. אין מײסטע שטאַאַטען זײנען פֿאַראַן אזעלכע אָפֿיציעלע קאָמיסיעס. זײ האָבען די מאַכט צו „פֿאַרדאָן'ען" אַ פֿאַראורטײלטען אין גאַנצען אָדער צו „קאָמיוטען" (לײכטער מאַכען) זײן שטראָף. אין דזשאָרדזשיא סטײט, ווען די פּריזאָן קאָמישאָן קומט צו דער איבערצײגונג, אז דער פּריזאָנער, וואָס איז פֿאַראורטײלט צום טויט, פֿאַרדינט אז אנשטאָט דעם זאָל מען איהם געבען לעבענס־לענגליכע געפֿענגנים, שיקט זי צו דעם גאָווערנאָר אַ רעקאָמענדאַציע וועגען דעם.

דער פֿאַרהעהר פֿאַר דער פּריזאָן־קאָמישאָן אין דער פֿרענק קײם איז פֿאָרגעקומען ענדע מאַי, 1915. דאָס וויכטיגסטע פֿון אלץ, וואָס האָאַרד, פֿרענק'ס לאָיער, האָט פֿאַרגעבראַכט פֿאַר די מיטגלידער פֿון דער קאָמישאָן, איז געווען אַ בריף פֿון דעם ריכטער ל. ס. ראָון, וועלכער האָט געפֿיהרט פֿרענק'ס טרײעל, און וועלכער איז איצט שוין געווען טויט. „דאָס איז אַ שטימע פֿון קבר אז מען טאָר פֿרענק'ס לעבען ניט נעמען" — האָט האָאַרד געזאָגט.

דעם בריף האָט דזשאָדזש ראָון געשריבען, ווען ער איז געווען ערנסט קראַנק און האָט זיך געפֿונען אין אַ סאַניטאַריום אין בוירקשיר היללס, נאָרטה עדעמס, מאַסאַטשוזעטס. ער האָט איהם געשיקט צו פֿרענק'ס לאָיערס. אָט איז דער בריף:

„צו ליא פֿרענק'ס לאָיערס:

„איך האָב בעטראַכט אײער ביטע וועגען פֿאַרשלאָגען באַגנאָדיגונג פֿאַר ליא מ. פֿרענק און איך וועל עס טאָן שפּעטער, ווען די פּריזאָן קאָמישאָן וועט האָבען אַ געלעגענהײט צו אונטערזוכען און באַטראַכטען פֿרענק'ס קײם.

עס איז מעגליך, אז איך צײג ניט אַרויס גענוג אכטונג צו דער מײנונג פֿון דער דזשורי, וועלכע האָט איהם געפֿונען שול550דיג. איך בין אָבער אלץ געווען אין אַ צושטאַנד פֿון ניט־זיכער־הײט וועגען זײן שולד. איך האָב זעהר פֿלײסיג און ערנסט זיך געמיהט צו דערגעהן דעם אמת אין דיזער אנגעלעגענהײט. אָבער ווי עס ווײזט אויס בין איך ניט געווען ערפֿאָלגרײך. איך האָב מאַנאַטען לאַנג געהאַלטען אין איבערטראַכטען די גאַנצע קײם און איך בין אלץ ניט זיכער, צי פֿרענק איז שולדיג. דאָס נעמט זיך הויפּטזעכליך פֿון דעם, וואָס דעם נעגער קאָנלי'ס באַווײזע זײנען ניט גענוג איבערצײגענד.

„איך רעכען דעריבער, אז דער הויפּט־מעדזשיסטרײט פֿון דעם סטײט(^*) דאַרף אין אזא פֿאַל אָנוועגנדען אלע זײנע קרעפֿטען פֿעסטצושטעלען דעם אמת. צו היגריכטען אַ פּערזאָן, וועמעס שולד עס איז ניט איבערצײגענד באַוויזען געוואָרען פֿאַר די העכערע באַאַמטע, איז צו שרעקליך. איך גלויב ניט, אז אַ מענש זאָל קריגען די העכסטע שטראָף, סײדען דער געריכט, די דזשורי און דער גאָווערנאָר זאָלען אלע זײן קלאָר איבערצײגט, אז דער אָנגעקלאָגטער איז זיכער שולדיג. אלזאָ, ווען עס וועט קומען די צײט דערצו, וועל איך אויסדריקען און ברײטער באַווײזען דיזע מײנונג פֿאַר'ן גאָווערנאָר און פֿאַר דער סטײט פּריזאָן־קאָמישאָן.

„אין פֿאַל אָבער עס וועט זיך מאַכען, אז איך וועל עס ניט קענען טאָן, האָט איהר דאָס רעכט צו באַנוצען זיך מיט דיזען בריף בײ דעם פֿאַרהעהר.

ערגעבענסט אײער,

ל. ראָון."

פֿאָרצוקומען פֿאַר דער פּריזאָן־קאָמישאָן האָט דזשאָדזש ראָון ניט דערלעבט.

ווען דאָרסי האָט זיך דערוואואוסט אז עס איז פֿאַראַן אזא בריף, האָט ער ערקלעהרט אז די אונטערשריפֿט איז אַ געפֿעלשטע (דער בריף איז געווען געשריבען אויף אַ טײפּרײטער). פֿאַר דער פּריזאָן־קאָמישאָן איז אָבער באַוויזען געוואָרען, אז דער בריף און די אונטערשריפֿטען זײנען עכטע.

נאָך דזשאָדזש ראָון'ס בריף איז פֿאָרגעשלאָגען געוואָרען אַ

551בריף פֿון דזשאָדזש ראָון'ס ברודער, ט. ראָון. דער דזשאָדזש האָט איהם באַזוכט באַלד נאָך פֿרענק'ס טרײעל. זײ האָבען לאַנג געשמועסט וועגען דער קײם; און אויף דעם אײנדרוק וואָס די געשפּרעכען מיט זײן ברודער האָבען אויף איהם געמאַכט האָט ער איצט באַגרינדעט זײן ביטע, אז די טויט־שטראָף זאָל פֿאַר פֿרענק'ען פֿאַרביטען ווערען אויף געפֿענגנים.

„איך נעם זיך ניט אונטער איבערצוגעבען אין גאַנצען אונ־זערע געשפּרעכען, — האָט ער געזאָגט — מײן אײנדרוק איז אָבער, אז אין דער צײט פֿון דעם טרײעל איז די גאַנצע באַפֿעל־קערונג אין אטלאַנטא געווען אונטער דעם אײנפֿלוס פֿון דער אויפֿגערעגטער מאַסע. די לופֿט איז געווען אָנ־געזאָפֿט מיט דיזער שטימונג און זי האָט אַרײנגעדרונגען אויך אין דעם געריכט־זאַל. די שטימונג האָט זיך דאָרט אַרויסגע־וויזען אויף פֿאַרשידענע אָרטען. אונטער דיזע אונגעוועהנליכע אומשטענדען איז געפֿירט געוואָרען דער טרײעל.

„מײן ברודער האָט מיר אויך דערצעהלט אז פֿרענק, ווי די אונטערזוכונג האָט באַוויזען, האָט געבראַכט אין אָרדנונג אלע זײנע ביכער דעם גאַנצען טאָג, ווען דער מאָרד איז באַגאַנגען געוואָרען; פֿרענק האָט באַוויזען, וואָס ער האָט געטאָן און וואו ער איז געווען יעדע מינוט. אויסער עטליכע מינוט פֿאַר'ן מאָרד. עס איז אונפֿאַרשטענדליך, ווי אזוי אזא מענש האָט געקענט באַ־געהן דיזען פֿאַרברעכען.

„קאָנלי, ווידער, ווײס מען, איז דאָרט געווען וועגען דעם גאַנצען פֿריהמאָרגען און געהאַלטען אין אײן שיכור'ן. ווען די מײדעלע איז געקומען האָט ער איהר לײכט געקענט טויטען און באַהאַלטען איהר קערפּער. דאָס איז זעהר וואַרשײנליך. אין אלגעמײן קוקט עס ניט אויס ווי אַ מאָרד פֿון אַ וויסען מענשען; אלע אום־שטענדען צײגען, אז דאָס איז די אַרבײט פֿון אַ נעגער.

„דאָס וואָס מײן ברודער גופֿא האָט ניט געוואָלט באַווײליגען אַ צווײטען טרײעל, ווײס איך, איז געווען ניט לויט זײנע גע־פֿיהלען און איבערצײגונגען; ער האָט בלויז ניט געוואָלט געהן געגען דעם אורטײל פֿון דער דזשורי. אָבער די באַווײזע האָבען איבערגעלאָזען אין איהם אַ שטאַרקען צווײפֿעל אין פֿרענק'ס שולד.552„וואָס אנבאַלאַנגט מײן מײנונג, וואָס איך האָב באַקומען פֿון דעם גאַנצען טרײעל, גלויב איך, אז עס וואָלט געווען אַן אונגליק און אַ שאַנדע פֿאר דעם סטײט דזשאָרדזשיא צו העננגען פֿרענק'ען; אַן אײביגער פֿלעק וואָלט איבערגעבליבען אויף אלעמען".

אויף דעם פֿאַרהעהר פֿון דער פּריזאָן קאָמישאָן איז דאן פֿאָרגעלעזען געוואָרען אַן אפֿידייוויט פֿון פֿרענק'ס פֿרוי, אין וועל־כען זי האָט דערצעהלט אין קורצען די געשיכטע פֿון זײער פֿאַר־הײראַטען לעבען און דערנאָך האָט זי באַוויזען וואו איהר מאן איז געווען און וואָס ער האָט געטאָן דעם גאַנצען טאָג ווען דער מאָרד איז באַגאַנגען געוואָרען.

נאָכדעם זײנען צו גונסטן פֿון פֿרענק'ען פֿאָרגעקומען עטליכע פּראָמינענטע פּערזאָנען, ווי יודזשין פֿאָסס, דער געוועזענער גאָ־ווערנאָר פֿון מאַסאַטשוזעטס, און אײניגע דזשאָרדזשעס און קאָנ־גרעסלײט. עס זײנען אויסגעהערט געוואָרען דעלעגאַטען פֿון פֿאר־שידענע אָרגאַניזאַציעס. אלע האָבען זײ זיך אויסגעדריקט, אז עס וואָלט געווען אַ גרויסע אונגערעכטיגקײט פֿרענק'ען צו הינ־ריכטען.

די פּריזאָן קאָמישאָן האָט איהר באַשלוס אַרויסגעגעבען אין אַ וואָך אַרום און דער באַשלוס איז געווען אַ באַגנאָדיגונג פֿאר פֿרענק'ען צום גאָווערנאָר ניט צו רעקאָמענדירען. דאָ איז ווידער געווען דאָס זעלבע ווי אין די קאָורטס צו וועלכע פֿרענק האָט אַפּעלירט: אַ מינאָריטעט פֿון דער קאָמישאָן האָט געשטימט פֿאר פֿרענק'ען.

דער אײנציגער וואָס האָט איצט געקענט ראַטעווען פֿרענק'ען פֿון דער תליה איז געווען גאָווערנאָר דזשאָהן מ. סלייטאָן, דער553הויפּט פֿון דער דזשאָרדזשיא סטײט רעגירונג. עס זײנען איהם אָנגעקומען צענדליגע און צענדליגע טויזענדער בריף און טעלע־גראַמעס. זײ זײנען געקומען פֿון אלע טײלען פֿון לאַנד, אלץ מיט געבעט, אז ער זאָל ניט לאָזען דורכפֿיהרען דעם טויט אור־טײל אויף ליא פֿרענק. פֿון דזשאָרדזשיא גופֿא איז איהם אויך אָנגעקומען אַ ריזיגע מאַסע בריף. אָבער זײ זײנען געווען צו־טײלט; פֿילע פֿון די שרײבער האָבען געבעטען פֿאר פֿרענק'ען, און פֿילע האָבען געפֿאָדערט זײן טויט, זאָגאַר געסטראַשעט דעם גאָווערנאָר, אז אויב ער וועט פֿרענק'ען לאָזען לעבען, וועט מען פֿון איהם נעמען נקמה ראַכע.

אײן טעלעגראַמע מיט אַ געבעט אז ער זאָל ניט לאָזען הינ־ריכטען פֿרענק'ען האָט דער גאָווערנאָר ערהאַלטען פֿון ווייס־פּרע־זידענט מאַרשאַל פֿון די פֿאַראײניגטע שטאַאַטען (ווילסאָן איז דאַן געווען פּרעזידענט און מאַרשאַל ווייס־פּרעזידענט).

אַ צווײיטע דעפּעשע איז צום גאָווערנאָר אָנגעקומען פֿון פֿעדעראַל דזשאָסטיס לינדסי פֿון דענווער, קאָלאָראַדאָ, וועלכער איז געווען אײנער פֿון די ראַדיקאַלע ריכטער און אלגעמײן באַ־קאַנטע פֿערזענליכקײטען אין לאַנד. (ער האָט געהאַט מוט צו אטאַקירען דעם פֿילפֿאַכען מיליאָנער ראָקעפֿעלער, און צו ער־קלעֵרען זיך געגען די אלטע הײראַט־מנהגים. ער איז אַרויסגע־טראַטען פֿאר פֿראָבע־הײראַטען). זײן דעפּעשע צו גאָווערנאָר סלייטאָן האָט ענטהאַלטען דאָס פֿאָלגענדע:

„איך קען זאָגען דאָס איך דריק אויס די מײנונג פֿון גאַנצען לאַנד, ווען איך פֿאַרלאַנג דאָס פֿרענק'ס אורטײל זאָל כאָטש פֿאַר־ביטען ווערען אויף לעבענסלענגליכע געפֿענגנים".

דזשאָדזש פּאועל, דער געוועזענער ריכטער פֿון סופֿרים קאָורט פֿון דזשאָרדזשיא סטײט, האָט אויסדריקליך געזאָגט, אז ער גלויבט דאָס פֿרענק איז אומשולדיג און ער האָט צוגעלײגט דעם פֿאַקט, אז דער פֿריהערדיגער דזשאָדזש ראָון, וועלכער האָט געפֿיהרט דעם טרײעל געגען פֿרענק'ען, האָט אויך ניט געגלויבט אין פֿרענק'ס שולד.

„דזשאָדזש ראָון איז פֿון דעם ווערדיקט געגען פֿרענק'ען גע־ווען איבעראַשט", האָט דזשאָדזש פּאועל געשריבען.

554„איך פֿערזענליך בין ניט איבערצײגט, אז דער אָנגעקלאָג־טער איז באַגאַנגען דעם מאָרד", האָט ער אויסדריקליך געזאָגט נאָכ'ן טרײעל. „אָבער מײן איבערצײגונג איז ניט וויכטיג. וויכ־טיג איז דער פֿאַקט, אז די דזשורי איז איבערצײגט". דזשאָדזש ראָון האָט געהאַט דאָס רעכט צו פּסל'ען דעם ווערדיקט און אויב ער האָט דאָס ניט געטאָן, איז דאָס וואַרשײנליך געווען דערפֿאַר וואָס ער האָט זיך געפֿונען אונטער דעם אײנפֿלוס פֿון די אויפֿ־גערעגטע קראָודס פּונקט ווי די דזשורי. עס איז אויך מעגליך, אז ער איז געווען זיכער דאָס פֿרענק וועט קריגען אַ צווײיטען טרײעל פֿון די העכערע געריכטען.

„פֿרענק'ס טויט־אורטײל איז געלעגען אויף זײן געוויסען ווי אַ שטײן און דעם דאָזיגען שטײן האָט ער מיט זיך מיטגענומען אין קבר. עס האָט גענומען אַ יאָהר אײדער דער ברײטער עולם האָט זיך אַרײנגעטראַכט אין דער קײם און דאַן האָט זײן געוויסען אויפֿגעוואַכט".

די באַוועגונג פֿאר פֿרענק'ען האָט זיך פֿאַרשפּרײט איבער'ן גאַנצען לאַנד. אין פֿילע קירכען פֿון פֿילע שטאַאַטען האָבען פּאַס־טאָרס געהאַלטען דרשות, אין וועלכע זײ האָבען זיך געוואענדט צו דעם גאָווערנאָר פֿון דזשאָרדזשיא ער זאָל ניט דערלאָזען, אז מען זאָל פֿרענק'ען העננגען. צענדליגע צײטונגען האָבען אָנגעפֿירט אן אַגיטאַציע אין דעם זעלבען זין. אומעטום האָט מען געזאַמעלט אונטערשריפֿטען אויף אַ פּעטיציע צו גאָווערנאָר סלייטאָן'ען ער זאָל ראַטעווען פֿרענק'ען פֿון דער תליה. אונטער דער פּעטיציע האָבען זיך אונטערגעשריבען גאָווערנאָרס, סענאַטאָרען, קאָנ־גרעסלײט, קאָלעדזש פּראָפֿעסאָרען, דזשאָדזשעס און אָהן אַ צאָהל באַקאַנטע מענער און פֿרויען.

די לעדזשיסלייטשור (לאָקאַלער פּאַרלאַמענט) פֿון דעם סטײט לואיזיאַנא האָט אָנגענומען אַ רעזאָלוציע צו שיקען אן עהנליכע ביטע צו דעם גאָווערנאָר פֿון דזשאָרדזשיא.

אין דזשאָרדזשיא גופֿא איז אונטער אזא פּעטיציע געזאַמעלט געוואָרען עטליכע טויזענד אונטערשריפֿטען.

דיזע פּעטיציע האָט פֿאר דעם גאָווערנאָר פֿאָרגעלעזען דער555אויבען־דערמאָנטער גײסטליכער דר. ווילמער. אין א רעדע, וואָס ער האָט דערביי געהאַלטען האָט דר. ווילמער מיט אויסדרוקען פֿון ענטריסטונג און באַדויערען ערקלערט, אז די פֿרענק קיים העצט אויף קריסטען געגען אידען. פֿרענק איז א קרבן פֿון דריי נעפֿיהלען, האָט ער געזאָגט:

1) פֿון געפֿיהלען פֿון קריסטען געגען אידען.

2) פֿון דעם געפֿיהל פֿון ביליגע פּאָליטישענס וואָס ווילען זיך מאַכען פּאָפּולער ביי די מאַסען.

3) פֿון א געפֿיהל געגען פֿרענק'ען דערפֿאַר וואָס ער איז א פֿאַבריקאַנט^*).

אין דזשאָרדזשיא האָבען זיך אונטער דער פֿרענק פּע־טיציע אונטערגעשריבען העכער ווי הונדערט ריכטער, געוועזע־נע ריכטער, גײסטליכע, פּראָפֿעסאָרען, לאָיערס, באַנקירען און א גרויסע צאָהל פּראָמינענטע פֿרויען און טויזענטער אנדערע בירגער און בירגערינען.

פֿון דער אנדערער זייט האָבען זיך געפֿונען גענוג מענשען, אײניגע אײנפֿלוסרייכע, וועלכע האָבען געטאָן אלץ מעגליכעס צו ווירקען אויף דעם גאָווערנאָר, אז ער זאָל פֿרענק'ען ביי דעם מלאך המות ניט אוועקנעמען. איבער דעם אידישען יונגען מאַן איז די שטאָדט אטלאנטא און דער גאַנצער סטײט דזשאָרדזשיא נאָך אלץ געווען צוטײלט אויף צוויי לאַגערען. אײן לאַגער האָט

556געקעמפֿט פֿאַר זיין לעבען און אײנער פֿאַר זיין טויט. די גרויסע אונאײנטעליגענטע מאַסע האָט געהערט צו דעם צווייטען לאַגער.

פֿריינט פֿון אמת און גערעכטיגקייט האָבען געאַרבײט פֿאַר פֿרענק'ען. אָבער די פּאָליציי און דער סאָליסיטאָר־דזשענעראל האָבען אויך ניט גערוהט און דעמאַגאָגען, וואָס מאַכען זייער קאַ־ריערע דורך מאָב־העצערײ, אויך ניט. עס זיינען געווען גענוג פּאָליטישענס און סתם „קאָרד־לעפּעל" וואָס האָבען דורך דיזער אַגיטאַציע געזוכט פּאָפּולער צו ווערען; און זשורנאַליסטען וואָס האָבען אין דעם געזעהן א מיטעל צו געווינען צירקולאַציע האָ־בען זיך אויך געפֿונען. מען האָט אַגיטירט קעגען פֿרענק'ען אלס דעם באַשולדיגטען און מען האָט אַגיטירט קעגען איהם אלס יוד. וואָס שטאַרקער עס איז געוואָרען די אַגיטאַציע פֿאַר פֿרענק'ען, אַלײ מעהר האָט דאָס צורייצט דעם לאָקאַלען פּאַטריאָטיזם פֿון דעם אנדערן צד, און דער פֿאַקט, וואָס אין אנדערע שטאַאטען איז שנעל געוואַקסען א געפֿיהל אז פֿרענק איז א קרבן, האָט אין דעם דאָזיגען פּאַטריאָטיזם אריינגעגעבען א נייעם פֿייער.

בשעת גאָווערנאָר סלייטאָן האָט באַטראַכט די פֿראַגע צי פֿרענק זאָל שטאַרבען, צי ער זאָל בלייבען לעבען, זיינען אין אטלאנטא פֿאָרגעקומען שטורמדיגע מאַס־מיטינגען פֿון די, וואָס האָבען געפֿאָדערט פֿרענק'ס טויט. די פֿאַרזאַמלונגען זיינען אָפּ־געהאַלטען געוואָרען אויפֿ'ן גאַס, לעבען דעם קעפּיטאָל (די רע־גירונגס געביידע פֿון דזשאָרדזשיא סטײט). מיט ווילדע בלוט־דורשטיגע קולות האָבען די רעדנער געפֿאָדערט אז דער גאָווערנאָר זאָל ניט צונעמען פֿרענק'ען ביי דער תּליה. און די צוהיצטע מאַסע האָט אויף יעדען אויסרוף אזעלכען אָפּגעענטפֿערט מיט פֿאַרטויבענדע אַפּלאָדיסמענטען און יובעל געשרייען.

דאָס זיינען מייסטענס געווען מאָב מענשען, אונוויסענדע, אויפֿגעהעצטע. צוזאַמען מיט זיי האָבען אין די פֿאַרזאַמלונגען אנטייל גענומען גענוג אינטעליגענטערע מענשען אויך — אָבער557כמעט דורכאויס פֿון דעם סאָרט, וועלכער איז אויבען אָנגעדייט געוואָרען: פּאָליטישענס אדער אזעלכע וואָס האָבען זיך גע־שניטען אויף פּאָליטישענס, און סתם קאָרד־לעפּעלס, וואָס וואַרפֿען זיך אריין אין יעדען יאַריד.

די בירגער, אינטעליגענטע און אויך א גרויסע צאָהל אײנ־פֿאַכע אַרבייטער אָדער געשעפֿטסלייט, האָבען מיט'ן גאַנצען האַר־צען געהאָפֿט, אז גאָווערנאָר סלייטאָן וועט האָבען דעם מוט די טויט־שטראָף פֿאַר פֿרענק'ען צו פֿאַרבייטען אויף לעבענס־לענגליכע געפֿענגעניש. מעהר האָט מען פֿאָרלויפֿיג ניט געקענט ערוואַרטען.

דער אַלגעמיינער געדאַנק איז ביי אזעלכע מענשען געווען: זאָל פֿרענק נאָר בלייבען לעבען. מיט דער צייט, ווען עס וועט איבער־געהן די בלוטיגע היסטעריקע, וועט אפשר זיין א מעגליכקייט איהם צו באַפֿרייען פֿון פֿריזאָן אויך.

יענע פֿאַר זונטאָגס האָבען גלחים אין פֿילע קירכען אין אט־לאַנטא און אנדערע שטעדט און שטעדטלעך פֿון דזשאָרדזשיא מתפּלל געווען צו גאָט וועגען דעם גאָווערנאָר'ס באַשלום.

אײניגע האָבען אין דיזע תּפֿילות זיך אָפֿען אויסגעדריקט פֿאַר א באַגנאָדיגונג. דאָס רוב אָבער האָט פּשוט געבעטען גאָט, אז ער זאָל בענשען דעם גאָווערנאָר'ס באַראַטונג און איהם העל־פֿען קומען צו א ריכטיגען באַשלום. דאָס האָט געהייסען: „איך מיש זיך ניט. איך לאָז אַלץ איבער צו דעם רבונו של עולם". בעטען ביי גאָט אז דער גאָווערנאָר זאָל זיך ניט מישען און אז פֿרענק זאָל געהן צו דער תּליה, אזא תּפֿילה האָט קיין אײן גלח ניט געזאָגט.

דער 22טער יוני איז געווען ענדליך באַשטימט אלס דער דאַטום ווען פֿרענק האָט געזאָלט הינגעריכטעט ווערען. די צייט איז געגאַנגען שנעל. עס האָט שוין געהאַלטען גאַנץ נאָהענט צו דעם שווארצען פֿריה־מאָרגען.

גאָווערנאָר סלייטאָן האָט אויף דער קיים געאַרבייט בוכ־שטעבליך טאָג און נאַכט. ער האָט דורכגעשטודירט יעדען וואָרט אין דעם סטענאָגראַפֿישען באַריכט פֿון דעם טרייעל און פֿון די558אלע אפֿילם; יעדע ברעקעל נייע באַווייזע וואָס פֿרענק'ס לאָ־יערס האָבען אָנגעקליבען און די אַנטוואָרטען וואָס דער סאָליסי־טאָר־דזשענעראל האָט אויף זיי גענעבען. און מיט דעם האָט ער זיך אויך ניט באַנוגענט. ער האָט צוויי מאָל באַזוכט די פּענסיל פֿעקטאָרי און אויפֿמערקזאַם באַקוקט און באַטראַכט יעדען ווינקעלע וואָס האָט געהאַט א שייכות צו דער געשיכטע פֿון דעם מאָרד, ווי קאָנלי האָט איהר דערצעהלט, צו די באַהויפֿטונגען פֿון די אנדערע עדות, פֿון ביידע צדדים, און צו אלע אלע טענות און אַרגומענטען, וואָס זיינען פֿאָרגעבראַכט געוואָרען געגען פֿרענק'ען און פֿאַר איהם, ביים טרייעל און נאָכ'ן טרייעל.

עס איז ניט געווען קיין אנגענעמע אונטערנעמונג. טאָמער קומט ער צום באַשלום, אז ער מוז פֿרענק'ען לאָזען לעבען, וואָלט דאָס אַרויסגערופֿען א שטורם פֿון מאַסען־צאָרן. עס וואָלט גע־ווען א סוף צו זיין פּאָליטישע קאַריערע און עס וואָלט זאָגאַר געשמעקט מיט אן ערנסטע געפֿאַהר פֿאַר זיין לעבען.

דינסטאָג פֿאַרטאָג, דעם 22טען יוני, 1915, איז אלזאָ געווען די צייט וואָס איז באַשטימט געוואָרען פֿאַר פֿרענק'ס הינריכטונג, נאָכדעם ווי אלע זיינע אפֿילם זיינען דורכגעפֿאָלען. גאָווערנאָר סלייטאָן איז מיט זיין באַשלום פֿאַרטיג געוואָרען מיט דריי טעג פֿריהער, דאָס הייסט שבת, דעם 19טען. ער האָט אָבער געהאַל־טען פֿאַר נויטיג זיין ענטשיידונג צו אנאָנסירען מיט א פֿאָר טעג שפּעטער.

זיין ענטשיידונג איז געווען, אז די טויט־שטראָף זאָל פֿרענק'ען פֿאַרביטען ווערען אויף לעבענסלענגליכע געפֿענגעניש.

פֿון דער אָפֿיציעלער ערקלערונג וועלכע ער האָט דערנאָך אַרויסגעגעבען איז געווען לייכט צו זעהן, אז ווען עס וואָלט איהם מעגליך געווען, וואָלט ער איהם אין גאַנצען באַפֿרייט; וואָרים אין איהר געפֿינט זיך א באַמערקונג, אז ער האָפֿט דאָס דער עולם וועט זיך מיט דער צייט אויך איבערצייגען, אז פֿרענק559איז אונשולדיג. אויב דאָס וואָלט מקוים געוואָרען, וואָלט פֿרענק פֿריהער אָדער שפּעטער באַקומען פֿאַלשטענדיגע גערעכ־טינקייט.

דער גאָווערנאָר האָט ניט געוואָלט זיין באַגנאָדיגונג באַקאַנט מאַכען אויפֿ'ן שטעל, ווייל עס איז געווען א געפֿאַהר אז א מאָב זאָל פֿרופֿען זיך אריינברעכען אין טאָוער און פֿרענק'ען לינטשען, אָדער דאָס טאָן ווען מען וועט איהם פֿיהרען פֿון דאַר־טען. ער האָט געוואָלט דעם שעריף געבען צייט די בלוט־דורש־טיגע מאַסע אָפּצונאַרען.

יענעם זונטאָג (דעם 20טען יוני) האָט פֿרענק אין טאָוער דעם גאַנצען טאָג און אווענט פֿאַרבראַכט צוזאַמען מיט זיין פֿרוי און מיט זיינע אלטע עלטערן, וועלכע זיינען צו איהם געקומען פֿון ברוקלין. די גאַנצע צייט האָבען זיי קיין באַגריף ניט געהאַט וואָס זיין שיקזאל וועט זיין. ערשט ארום האַלב נאָך עלף ביי־נאַכט האָבען זיי זיך דערוואואסט.

דער תּליון האָט אויך ניט געוואואסט. אלזאָ, איז ער אָנגע־גאַנגען מיט זיין „אַרבייט": די תּליה איז שוין געשטאַנען אויף איהר פּלאַץ, און אום צו זיין זיכער אז די שטריק וועט זיין שטאַרק גענוג, האָט ער צו איהר צוגעבונדען א זאַק מיט צוויי הונדערט פֿונט זאַמד. מיט דער דאָזיגער משא איז זי געהאַנגען א גאַנצען טאָג. זי האָט אויסגעהאַלטען די פּראָבע.^*)

שעריף מענגאָם'ען האָט דער גאָווערנאָר זיין באַשלום גע־לאָזט וויסען זונטאָג בײטאָג, און ער, דער שעריף, האָט דעם סוד פֿאַרטרויט פֿאַר זיינע דעפּוטיס (העלפֿערס).

דער שעריף האָט דעם גאָווערנאָר געהאַט פֿאַרזיכערט, אז ער האָט גענוג מענשען און וואָפֿען דעם טאָוער צו באַשיצען. אָבער560ווער קען וויסען? ניט אין טורמע איז אין דער סאָוטה שוין גע־שטורעמט געוואָרען פֿון א מאָב.

דער פּלאַן איז דעריבער געווען, אז מען זאָל פֿרענק'ען אַרויספֿיהרען בשתיקה און אײדער די באַגנאָדיגונג וועט בא־קאַנט ווערען. ווען די מאַסע וועט זיך שוין דערוויסען פֿון דעם גאָווערנאָר'ס באַשלום און זי וועט אָנהויבען צו בושעווען, זאָל פֿרענק שוין זיין הינטער די פֿעסטע ווענט און גראַטעס פֿון דער סטײט פֿריזאָן (א קאַטאָרגע געפֿענגעניש וואו מען האַלט פֿאַר־משפּט'ע פֿאַרברעכער), וועלכער געפֿינט זיך אין א שטעדטעל מיט'ן נאָמען מילעדזשווויל, ביי דריי שטונדען רייזע פֿון אט־לאַנטא. דאָרטען האָט פֿרענק געדאַרפֿט פֿאַרבלייבען אויפֿ'ן גאַנ־צען לעבען. סיידען מען וועט איהם באַפֿרייען.

א גאַנצען טאָג, זונטאָג, איז ביי דער טיר פֿון דעם טאָוער געשטאַנען א גרופּע רעפּאָרטערס און קאָרעספּאָנדענטען פֿון פֿאַר־שידענע צייטונגען פֿון אטלאַנטא און פֿון אנדערע שטעדט. טאָ־מער באַקומט שעריף מענגאָם א טעלעפֿאָן פֿון דעם גאָווער־נאָר, וועט זיין „הייסע שטאָף" פֿאַר די צייטונגען.

א גאַנצען טאָג און א גאַנצען אווענט, ביז צוויי אָדער דריי פֿאַרטאָג, זיינען זיי געשטאַנען און געוואַרט. און דערווייל, בשעת זיי האָבען די אויגען ניט אַראָפּגענומען פֿון דער הויפּט טיר, האָט דער שעריף מיט עטליכע דעפּוטיס ארום א פֿערטעל צו צוועלף פֿרענק'ען „אַרויסגע'גנב'עט" דורך א זייטיגער טיר.

פֿרענק'ס פּנים איז געווען כמעט אין גאַנצען פֿאַרדעקט מיט א פּאַטשיילקע, ער זאָל אויסזעהן ווי א קראַנקער; דער שעריף און זיינע אונטער־שעריפֿס זיינען מיט'ן „חולה" אריין אין אן אמבולאַנס.

אויף דיזען אַרט האָט מען דעם באַגנאָדיגטען פֿריזאָנער געבראַכט צו דער סטײישאָן (וואָקזאַל פֿון דעם אייזענבאַן). די גרופּע האָט ניט געצויגען קיין אויפֿמערקזאַמקייט. קיינער האָט ניט חושד געווען ווער דער „חולה" איז. די גרופּע האָט זיך אויסגעזעצט אין א וואַגאָן. דער צוג איז אָפּגעגאַנגען איין מינוט נאָך צוועלף. א גאַנץ געוועהנליכער „לאָקאַל טריין", וואָס שטעלט זיך אָפּ אויף יעדער סטאַציע. העכער ווי צוויי שטונדען האָט561ער זיך געשעפֿטס איידער ער איז געקומען אין מיאַמי, דושאָרדזשיע. פֿון דאַרטען איז די קאַמפּאַני אווועקעקראָכען אין אַטלאַנטיק־סיטי נאָך מילדערשוויל, וואָס נעפֿינט זיך אײַן־דריידיג מײַל פֿון מיאַמי.

אין מילדערשוויל האָט שעריף מאַנגאַם דעם באַרימטען פֿרי־זאָנער איבערגעגעבען צו דעם וואָרדען פֿון דער סטייט פּריזאָן און באַקומען פֿון איהם אַ רעסיט (קוויטאַנציע). ווען ער האָט דעם רעסיט אײַנגעלייגט אין זײַן בוזעם־קעשענעלע האָט ער אַפּ־געטאָקעלט גרינגער. ער האָט מודה געווען, אַז ער איז די גאַנצע צײַט נערוועז געוואָרען.

עס איז בּאַזאָרגנט געוואָרען אַ שטאַרקע וואַך אַרום דער נע־פֿענגניס, מאַכמער פֿאַרזאַמעלט זיך אַ געפֿעהרליכער מאָב.

פֿרענק האָט יענע נאַכט ניט געשלאָפֿען. ווי עס איז איהם געווען אויף'ן האַרצען — פֿרײַד מיט זײַן גערעטעוועטען לעבען, נעמישט מיט בּיטערע געדאַנקען וועגען דעם סאַרט לעבען וואָס איהם האָט דאַ ערוואַרטעט אין מיט האָפֿנונג, וואָס זיך האָט אין דיער האָבּען שוין די דיער אויסליסליווינוז — דאָס קען זיך דער לעזער אַליין פֿאָרשטעלען.

די נײַע האָט זיך פֿאַרשפּרייטט מאַנכמאַל פֿאַרטאָג. און באַלד איז זי באַשטעטיגט געוואָרען. די מאַרגען־בּלעטער וואָס זײַנען ערשינען יענע מינוטאַ אין דער פֿרײַ האָבּען שוין ענט־האַלטען דעם אַפֿיציעלן סטיײטמענט פֿון געוואַרנער סליטענ'ס.

גאַנץ פֿרײַ, נאָך איידער עס איז געוואָרען פֿאָלשטענדינ ליכ־טיג, האָט זיך אַנגעהויבּען אַ קליויבן אַן עולם אויף די גאַסען. מען האָט געבּאַמען די צייטונגען אַזוי שנעל ווי זיי האָבּען זיך באַוויזען. עס האָט געכּונען קאַכעט. צו דער צײַט ווען די שטאַרטס איז שוין געגאַנגען צו דער אַרבּייט אַדער צו בּיזנעס, האָט זיך אַ מאַסע אַ עפּליכע טויזענד צוזאַמענגעקליבּען אַרום סיטי האַל (ראַטהויז) און עס זײַנען געהאַלטען געוואָרען אַ פֿאַר רעדעס. מען האָט אַטאַקירט דעם נעוואָר־נער. און איינינע פֿון די שרײַערס האָבּען אַרײַנגעוואָרען אַ פֿאַר קללות און סטראַשונגעס צו די אידען.562עס איז אַנגעקומען אַ הינטשע מחנה פֿאָלסליויס מיט אַ פֿאַר צענדלינג רײַטער צווישען זיי. זיי האָבּען אָבּער געהאַט אַ באַשמאָל קיין שטעלונג מיטעלען נעמען דעם מאָב ניט צו נעבּרינגען. זיי האָבּען דורכאויסעט דורך דער געדיכמער מאַסע. דאָס איז אָבּער געוואָן אַלעם. קיין בּיי וואָרט האָבּען זיי ניט אַרויסגעמאַכט.

דער צווייטער גרויסער מאָסדעמיניג איז אַפֿעגעהאַלטען געווא־רען אין אַ זאַל אין דעם קאָרט הויז (די געבּיידע וואו עס געפֿינען זיך די געריכטען). מען האָט נעהאַלטען בּלוט־דורשטשינע רעדעס געגען דעם נעוואָרנער. נאָר בּיים פֿאַרלאָם־לונג האָט מען אַנגענומען פֿאַרדאַמונגס־רעזאָלוציעס געגען איהם. אַ מאַסע פֿון עטליכע טויזענד מענשען האָט דאַן אַריבּערגעמאַר־שורט צום קעפּיטאַל (די געבּיידע פֿון דער דושאָרדזשיא סטייט רעניירונג) וואו עס געפֿינט זיך אויך די וואוינונג פֿון נעוואָר־נער. אָבּער סליטען האָט דאָרטמען ניט געווענען.

דאָרטמען האָט מען וויעדער געהאַלטען רעדעס, אויך די טרעפּ פֿון קעפּיטאָל, און אויך אינטעוויניג אין דעם סענאַטס זאַל.

עהנליכע דעמאַנסטראַצֿיעס זײַנען פֿאַרגעקומען אין אַנדערע טיילען פֿון דושאָרדזשיא. מען האָט נעעפֿעגנט אַ מאַנומענט נאָך מערי פֿײַגען (נעלעבּ־זאַמעלונג) אויף צו שטעלעלע אַ מאַנומענט נאָך מערי פֿײַגען.

אין מאַריעטטא, די שטעדטעל וואו מערי פֿײַגען איז נעבּאָרען געוואָרען, איז אָפֿעגעהאַלטען געוואָרען אַ ריזיגער „צאַר־סיטינג", וואו מען האָט נעשּאַטעל שווערבּעל און פֿאך אויף דעם דאַ געווער־נאָר. און דאַן האָט מען נעמאַטט אַ ריזיגע ליאַקעט, צונעבּונדען איהר צו אַ טעלעגראַף קלאַק, און צו דער פֿיגור האָט מען צוגע־קלעמט אַ פּאַפּיר מיט די ווערטער „דושאַהן מ. סליטען, דער קעניג פֿון אידן און דער מאַרדערער פֿון דושאַרדזשיא".

שעעמער האָט מען די פֿיגור פֿאַרבּרענט אויף'ן פּובּליק סקווער.

אין אַנדערע שטעדטעל האָט מען עהנליכעס געטאָן מיט פֿי־גורען פֿון סליטען און פֿרענק'ען.

נעוואָרנער סליטען איז דאַן שוין געווען אויף זײַן זומער וואוינונג, אַ הינשע ווענ פֿון אַטלאַנטאַ. אַהין איז נעקומען אַן563עולם פֿון אַ פֿאַר טויזענד מענשען. איידער זיי האָבּען דער־גרייכט דעם פּלאַץ איז געוואָרען אַווענען. זיי האָבּען געגונגען שרײַענ: „זאַל אַרויסקומען דושאַהן מ. סליטען! דער פֿאַר־רעטערישער געוואָנעראָר פֿון דושאַרדזשיא זאַל אַרויסקומען".

צוווישען זיי געמען און עטליכע אויף זײַן זומער־פּלאַץ, האָבּען די צײַ־מונגעדעפעאַטעלע אַנגערופֿען דעם נאַמען פֿון דעם יונגען אידישען לאַיער העריי אַלעקסזאַנדער.

קיין סאַלדאַטען זײַנען דאַן נאָך דעם נעוואָרנער'ם הויו ניט געווען. דאָך האָט דער מאָב ניט נעסטמיעט צוצוגעהן נאָהנטעם. וואָס ווייטער איז דער מאָב געוואָרען דרייסטער און ווילדער, אָבּער באַלד, אַרום אַלף אֿהר אין אַוונט, איז אויף אָטטאַמאַבּילען אַנגעקומען אַ באַטשטעלױ פֿון דעם פֿינפֿטען רעני־מענט נעשאָנעל גאַרד (סטייט מיליץ).

די אַפֿיצירען האָבּען אויסגעשריען צום קראָוד: „מיר נעבּען אײַך פֿינף מינוט צײַט אײַך פֿאַרגאַנדערצוגעהן." אין דעם זעל־בּען מאָמענט האָבּען די סאַלדאַטען געגונמען נאָהן אויף דעם מאָב מיט אויסגעשטעלעטע באַיאַנעט. מענשען פֿון מאַריעטטא האָבּען נעשריען צום עולם, אַז מען זאָל זיך ניט אַפֿשרעקען און זיך לאָזען צום נעוואָרנער'ם הויו. אָבּער די שפֿראַל פֿון די באַיאָנעטען האָט נעהאַט מעהר ווירקונג. מען איז זיך צולאָפֿעל, דאָך, לויפֿענדיג, האָבּען איינינע פֿון דער מאַסע נעוואַרפֿען צינעל אויף די סאַלדאַטען. עטליכע סאַלדאַטען זײַנען לײַכט פֿאַרוואונד־דעם געוואָרען, און איינינער פֿון די אַפֿיצירען איז ערנסט פֿאַר־וואונדעט געוואָרען. דערפֿאַר אָבּער האָבּען די סאַלדאַטען זייער ערע באַיאַנעטען אַרײַנגעשטעטעט אין עטליכע הוליגאַנישע קער־פֿערס. בּיי אײן בּויאַ האָט אַ סאַלדאַט צושפּאָלטעלען די קאָפ מיט דער בּרייטער זײַט פֿון זײַן בּיקס.

אַרום צוועלף מינוט בּיינאַכט איז אַלץ נעווארען שטיל. אַלס אַן ענטמער אויף פֿראַגעס פֿון צייטונגס־מענשען, האָט דער געוואָרנער דאַן נעזאָגט:

„זיי מענען מיך צורייסען אויף שטיקער. איך ווייס, אַז איך האָב נעטאָן דאָס וואָס איז רעכט. איך ווייס, אַז איך האָב בּאַ564שיצט די עהרא פֿון דושאַרדזשיא. ווען איך וואָלט פֿרענק'ען גע־לאָזען געהאַנגען ווערען, וואָלט איך געווען אַ מאָרדער. ניין, איך וויל ניט אַז מײַן געוויסען זאַל זײַן באַפֿלעקט מיט בּלוט."

דער געוואָרנער האָט נעקלעריט קריגס־פֿאַרצושטאַנער אויף אַ שטח פֿון אַ האַלבּען מײל אַרום זײַן זומער וואוינונג.

סאַליסיטאָר־דזשענעראַל דאָרסי האָט פֿאַרעפֿענטליכט אַ סטיײטמענט, אין וועלכען ער האָט באַשולדיגט נעוואָרנער סלי־טאַן'ען, אַז ער האָט נעשאַנקען פֿרענק'ען זײַן לעבּען צוליב דער פֿאַמיליען־אורזאַכע: איינער פֿון פֿרענק'ס לאָיערס, ראַססער, איז געווען דעם נעוואָרנער'ם פּאַרטנער, — דער הויפּט לאָיער פֿון דער אַדואָקאַטען פֿירמע צו וועלכער נעוואָרנער סליטאַן האָט נעהאָרט.

די באַשולדיגונג איז געווען, אַז סליטאַן און אַלע האָבּען דעם נעוואָנעסט, דאַרסי אַזוי גוט ווי אַנדערע. עס איז לעכּערליך זיך אפֿילו אויף אײַן מינוט פֿאַרצושטעלען, אַז צוליב אַ פֿאַר טויזענד דעלער וואָס זײַן פּאַרטנער האָט באַקומען פֿאַר דעם פּראָצעס, האָט ער, סליטאַן, ריזיקירט מיט זײַן גאַנצער צוקונפֿט. און ניט נאָר מיט זײַן צוקונפֿט, ווי דער ווערט ווערטן געוואָהנהענגליך גע־בּריכט, נאָר בּוכשטעבּליך מיט זײַן לעבּען. מיר וועלען בּאַלד זעהן פֿון נעוואָרנער סליטאַן'ם ערקלעראונגען, ווי טיף ער האָט נעגלויבּט אין פֿרענק'ם אונשולד. דער סטיײטמענט, וואָס האָט באַגלייט זײַן באַשלוס צו „קאָממיוטען" פֿרענק'ם אורטייל, אַטעמט מיט אַ אבּערצײַגונג און אויפֿריכטיגקייט.

נעוואָרנער סליטאַן איז ניט געווען קיין ראַדיקאַל. קיין פֿאַרמעגליכשטימענדע געאַראַנגען וועגען פֿאָליטישע און סאָציאַלע פֿרא־גען האָט מען אָבּער ניט בּיי איהם נעמאַכט. עס איז דערפֿאַר ניט נעווען קיין מײן מיט זײַן באַציהונג צו דער פֿרענק קיים. אין דיעזען קיים האָט ער נעהאַנ־דעלט ווי אַ העכסט נאָבּעלגער מענש.

565צוזאַמען מיט סליטאַן'ם באַשלוס, אַז די טויט שטראָף ווערט פֿרענק'ען פֿאַרבּיטען, איז אויך פֿאַרעפֿענטליכט געוואָרען דעם נעוואָרנער'ם אַ סטיײטמענט, וואו ער האָט ערקלעריט פֿאַר וואָס ער האָט אַזוי באַשלאָסען. דער סטיײטמענט איז געווען אַ גאַנץ לאַנגער (ער האָט ענטהאַלטען עלף טויזענד ווערטער, און איז אַ אידישער איבּערזעצונג וואָלט דאָס פֿאַרנומען מעהר). אין די גרויסע אַמעריקאַנער צייטונגען, איז דער סטיײטמענט נעווען גע־דרוקט כּמעט אין גאַנצען. אין דער „ניו יאָרק טײַמס", צום בּײַשפּיל, האָט מען פֿאַרנומען מעהר ווי אַנדערהאַלבּען פֿירדושיסען מיט זעהר נעדיכטען שריפֿט. די ערקלערונג האָט נעמאַכט אַ סענסאַציאָנעלען רושם איבּער גאַנץ אַמעריקא.

דער נעוואָרנער האָט צוגעדיריעדערט די גאַנצע פֿרענק קיים. ער האָט אַרויסגעשטעלעל אַלע וויכטיגע אײַנצעלהייטען און איינינע פֿון די קלענערע און עס האָט נעוויזען, ווי לעבּעדינ ער איז צו גלױבּען אַז פֿרענק איז דער מערדער און ניט אײַנינצוטאַ און פֿאַנלי איז דער מערדער.

„איך האָב ערהאַלטען העכער ווי הונדערט טויזענד בּריף, — זאָגט נעוואָרנער סליטאַן אין דער הקדמה צו זײַן ערקלערונג.

— „זיי זײַנען צו מיר נעקומען פֿון פֿאַרשידענע שטאַאַטען, אַלע מיט אַ נעבעט אַז איך זאָל ניט צולאָזען צו פֿרענק'ם הינריכטונג. אין דושאַרדזשיא נופֿא זײַנען מיר אויך אַנגעקומען מאַסען בּריף. אַ סך מיט אַן עהנליכען אינהאַלט, אָבּער אַ סך מיט אַ פֿאָדע־רונג אַז איך זאָל ניט שטערען די דורכפֿיהרונג פֿון דעם טויט־פּסק". דאַ בּרענגט דער נעוואָרנער אַן אויסצוג פֿון דער דעקלע־רישאַן אוו אינדעפּענדענס.(^*) אַז „מען מוז האָבּען רעספּעקט צו די מיינונגען פֿון דער מענשהייט". און דאַן זאָגט ער:566„אַ סך צייטונגען און מאַסען אײַנצעלנע מענשען האָבּען שאַרף קריטיקירט אונזער אַנגעלע שטאַאַט וואָס פֿרענק איז פֿאַר אורטיילט נעוואָרען צום טויט. זיי האָבּען אַלע ערקלעריט, אַז דעם איז נעווען דער רעוואָלטאָ פֿון אַזאַ צושטאַנד, אַז דער מאָב האָט באַהערשט דעם געריכט. זיי גלױבּען אַז עס איז ניט באוויזען נעוואָרען דעם פֿרענק איז שולדיג. מען דריקט אויס די איבּערצײַגונג, אַז אין דער דושאַרדזש און די דושעריר זײַנען בּיים טריאַל נעווען טעררעריזירט פֿון דעם מאָב".

ער געהט אַריבּער צו דער פֿראַגע פֿון אַנטיסעמיטיזם. ער ערקלערט, אַז אין דושאַרדזשיא איז קיין אַנטיסעמיטיזם ניטאָ.

„אין אידישע פֿאַמיליע אין דושאַרדזשיא שטאַמט פֿון די ערשטע ווייסע מענשען, וואָס האָבּען זיך באַזעצט אין דושאַר־דזשיא בשעת די קאָלאָניע איז נעגרינדעט נעוואָרען. אידען זײַנען נעווען פֿערזיצטיגטען פֿון אונזער סקול־בּאָאַרד (פֿאַרוואַל־טונג פֿון אונזער שולען); אידען זײַנען נעווען מעיאָרען אין אונזערע שטעדטעל און אידען פֿאַרנעמען אַ הויכען פּלאַץ אין דער גע־שעפֿטסניוועוועלוויעט פֿון אונזער שטאַאַט".

דער נעוואָרנער געהט אַ מיט זײַן הקדמה נאָך אויף איינינע שורות און דאַן קומט ער צו דעם פֿרענק פֿראַצעס. ער פֿאַר־נעמט זיך כּמעט מיט אַלע באוויזע און אַרגומענטען, מיט וועלכע דער לעזער פֿון דיזען בּאַנד איז באקאַנט נעוואָרען אין די פֿריהעריגע פֿידערושעם. ער טוט דאָס אָבּער אַפֿט אויף אַן אַריגינעלען שטײגער. ער זאָגט, צום בּײַשפּיל:

קאַנלי האָט פֿאַר די דעטעקטיווס דערצעההלט, אַז אום אײַנ־צוואומשילען דעם טויטעט קערפּער פֿון מערי פֿײַגען, האָט ער נע־נומען אַ קראָקוס זאַק; אָבּער אַ קראָקוס זאַק איז אַ קליין פֿאַר אַזא צוועק. האָט ער דערנאָך נעזאָגט, אַז ער האָט דעם מערי'ם קערפֿער אײַנגעוויקעלט אין בּעדריות. דאַ שטעלעט ער די פֿראַ־גע, וועלכע מיר האָבּען שוין נעשטעלעלט: ווי קומט בּעדרײַטיג567אין אַ פֿענסטל פֿעקטאַרי? אױעלבּעם איז אין דער באַטרעפֿענ־דער מאַבּערין קיין מאָל ניט געגונען. אַז זעצען אָבּער פֿאַרס אױך זײַן איינ.יגענע שטיויער: זאַל מען זאָגען, אַז ער האָט מאַסע נעגונען אַ קראָקוס זאַק, וועלכער איז געווען צו שמאַל פֿאַר דעם קערפֿער? נו, יאַ, דאַם שטיוים אױפֿשנירידען און דערזאַ אין נוסיג נעגונען אַ בּעדריט. נו, יאַ, דאַם שטיוים מאַכט מיט דעם נעזאָגן שינ.ים, וואָם מען האָט נעפֿונען בּיי מערי'ן אױפֿ'ן קאָפּ, אַ שטיו, וועלכער האָט נעעקטון נעמאַטט וערן נאָר מיט מיט אַ שאַרפֿען אינסטרומענט אַזױ ווי אַ מעסערל.

ריידענדיג וועגען די צוױי „מאָרד צעטעלעך" מאַכט דער נעוואָרנער די פֿאַלגנעדע באַמערקונג: די צוױי צעטעלעך ענט־האַלטען 58 ווערטער. קאַנלי האָט נעשװאָרען, אַז ער האָט זיי אױפֿנעשריבּען אין צוױי און אַ האַלב מינוט. האָט אָבּער דער דעטעקטיווער קעפּטיט אין קאָרס עדות נעזאָגט, אַז ווען ער האָט קאַנלי'ן דיקטירט, אום צו זעהן זײַן האַנדשריפֿט, האָט ער נעשריבּען אַזױ פֿאַנגזאַם, אַז אַבט ווערטער האָבּען אין איהם נעדױערט זעקס מינוט(^*).

נעוואָרנער סליטאַן שטעלט זיך אַפּ אױף דער העכסט וויכ־טיגער פֿראַגע וועגען דעם עלעוויטאָר. אום זיך פֿערדריגליך צו איבּערצײַגען אין דיזען פּונקט, האָט דער נעוואָרנער דעם בּיימסטאַמען באַזוכט צוױי מאָל. אין אַ מאָל צוזאַמען מיט סאַלי־סיטאַר־דושענעראַל דאָרסי און אין אַ פֿאַרשטאַמען פֿון פֿרענק'ם לאַיערס און אַ צוױיטען מאָל צוזאַמען מיט זײַן (דעם נעוואָר־נער'ם) סעקרעטער. בּיידע מאָל אין דער עלעוויטאָר אַראָנטער־נעקומען מיט אַ קלאַם, אַפּאַטעצענדיג זיך אַן דעם פּלאַר פֿון דעם עלעוויטאַר־שעפֿט.568נעוואָרנער סליטאַן ווײַזט דערבּיי אָן אױף דעם פֿאָלגענדען ווידערשפּרוך צוויסען קאַנלי'ם באַשולדיגונג און דעם אַפֿיציע־לען באַריכט פֿון די דעטעקטיווס און פֿון דעם שטאַט'ם עקספּערט־דאָקטױר, וועלכע האָבּען בּיימסטװוזט אונטערזוכט דעם טויטען קער־פֿער. קאַנלי האָט עדות נעזאָגן, אַז ווען ער איז מיט'ן עלעוויטאָר מאַר אַראָנטערנעקומען אין בּיימסטמען האָט ער דעם מת געגונמען צו זיך אױף; פֿליסע און איהם דעם נעקאָרטאָרין געטראָגען צו דעם ער פֿון דעם בּיימסטמען, ניט ווײַט אין דער הינטערטױר. די אַפֿיציעלע אונטערזוכונג האָט אָבּער באַוויזען, אַז דעם קער־פֿער האָט מען געשלעפּט איבּער'ן פּלאָר, וועלכער איז געווען פֿול מיט קױלען־שטױב און קלי.ינ.ינע שטיקעלעך קױלען. דער פּנים אין אױ ם פֿון אינ זינ נעגונען צוקראַטשט דעם דעם מיט שװוּאַרצע שטויב, און שװאַרצע שטױב האָט זיך אױך נעפֿונען אין מױל און אין נאָז.

דער נעוואָרנער האָט נעשאַנדל באַזונדערע אױפֿמערקזאַם־קים די בּ.ריוועלעך וואָם קאַנלי האָט, צוצענדיג אין פֿריזאָן, נעשריבּען צו דער נעעניער־מיידעל ענני מאַזער נעזאָגט, אַז די האַנדשריפֿט אין דעם קאַנלי'ם, דאַם האָט מען גלײַ.ך נעזאָגן, וועגען דעם, אַז די בּ.ריוועלעך זײַנען פֿון קאַנלי'ן, האָט אַלזאָ אױ.ם נע־קענען זײַן קײן צװײווּעל. נו, האָט דער נעוואָרנער אַנגעוויװען אױ.ף אַ נאַנצער ריײ פֿון אױ.מ.דרוקען און וועלכע די האָבּען עט־האַלטען. „העכסט אונאַנשטענדיגע הולכאַטעטסע ווערטער און פֿראַזען". די אונאַנשטענדיגסטע און עקעלהאַפֿטעסטע בּעל־תּאװה־שע אױ.מ.דרוקען וואָם איך האָבּ אין מײַן לעבען עס איז נעזאָגען". (עם קומט אױ.ם, אַז דאַם וואָם קאַנלי האָט זיך נעמ.ימטען קאַנלי'ם אַלם פֿרענק'ם כאַראַקטער איז אַ.מ.ת'ן נאָר זײַן אײַגענער כאַראַקטער).

און דער נעוואָרנער ווײַזט, אַז די אונאַנשטענדיגע ווערטער פֿון קאַנלי'ם וואָם זאַ.ין צו ענני'ן שטימען מיט די מאָה.עם'ע אױ.ם־דרוקען וועלכע נעפֿונען זיך אין די „מאָרד צעטעלעך".

דער נעוואָרנער האָט אױ.ף אַפֿעגעשטעלעל ניט אונאַנשטענדינ אױ.מ.דרוקען, ניט אונאַנשטענדיגע, וועלכע קאַנלי איז נעוואווינ.ים נעוווען צו נעבּרויכען און אױ.ף אַנדערע כאַראַקטעריסטישע נע־

569וואוינהייטען אין זײַן אַרט רעדן בּיישפּיל, צום בּיישפּיל, ליב אַ נעוויסען אַדער געדאַנק נעמ.אַטעלען אױ.ף פֿאַרשידענע אופֿנים. ווען ער זאָגט „שטאַװער", וועט ער דערזעלבּ זאָגען פּעמ.וֹ, „שטיױ.ע". אין בּיודע צעטעלעך, אַ הױ.כער נעמ.על, אַ לאָנגער נעמ.על; און עטהאַלכיע ווידערהאָלסטע אױ.מ.דרוקען זײַנען פֿאָראַן אין דעם סטענאָגראַפֿישטען רעקאָרד פֿון זײַן עדות־זאָגען אױ.פֿ'ן טריױַל.

דער סאַליסיטאָר־דושענעראַל האָט אַ סך וועגען נעמ.אַכט פֿון אַ פֿאַר נעװוױ.ם.ע ווערטער, וועלכע נעפֿינען זיך אין די „מאָרד צעטעלעך". ווען קאַנלי רעדט וועגען אַ נעגער, שרײַבּ.ער ער דאַרף מען „נינ.אַ", אַ ווערט וואָם ווערט נעבּ.ר.וי.כט פֿון אינטעלי־נענטע מענשען. דער נעוואָרנער נעפֿינט זיך אין דרײַ מאָל „נינ.אַ". נאָך אַ זאַך: דער נעוואָרנער שװאַרצער זאָגט ניט „אַי דאָן" אַנשטאַט „אַי דיד" (איך האָבּ נעטאָן). „אַי דיד" איז אַ גראַמאַטישע פֿאָר אַ.ם.ע שרײַבּער ווי קאַנלי. נו, ווײַזט דער נעוואָרנער, אַ פּונקט עזעלכע ווערטער ווי „נינ.אַ" און „דיד" נעפֿינען זיך אַ סך אין בּריוועלעך, וואָם קאַנלי האָט נעשריבּען צו דער שוואַרצער מ.יידעל. עם איז באװוּוסט, אַז נעגערם אױבּערהױפֿען ליב צו נעבּרוי.כען קען „קולוּד" ווערטער, אַפֿט זאָגעם אַזעלכע, וואָם זײַן פֿאַרשטענ־דיג מ.אַטשט אַז דער ערשטע, וואָם זײ פֿאַרשטענ־[...] עם איז דעם קײן חידוש ניט, אַז קאַנלי זאָל נעבּרוי.כען „נינ.אַ" און „דיד". און דאַם זעהט מען פֿון זײַן אַרט רעדן בּיים טריױַל. אין דעם אַפֿיציעלען סטענאָגראַפֿישען בּאַריכט פֿון קאַנלי'ם עדות־זאָגען בּיים טריױַל נעפֿינט זיך דער ווערט „דיד" פֿופֿצינ מאָל.

אױ.ף די טריױַל נעפֿינען זיך פֿון פֿרענק'ם לאַיערם אין באַצוג צו דעם עלעוויטאָר און די בּ.ריוועלעך וואָם די פֿאַרטיגע מ.יידעל האָט באַקומען פֿון קאַנלי'ן, לײַנט נעוואָרנער סליטאַן פֿיל גע־ווי.כט. ער זעהט אָבּער זיי אַן אױ.בּ.ערצײַ.גענדישע באַוויס, אַז מ.אָרד־צעטעלעך, אַז פֿרענק האָט זיי אַליין האָט נעשריבּען די מ.אָרד־צעטעלעך, אַז פֿרענק האָט זיי אים נ.יט דיקטירט.

אױ.ך די לײַנט נעוואָרנער אַ סך נעוויסע אױ.ף דער נעשי.כ־טע מ.יט די עטליכ.ע האָר, וועלכע דער סאַליסיטאָר־דושענעראַל

570מאַכט װאָס האָט. דר. הערלען האָט נעזאָגט װעגן די דאָזיגע האָר און ער צוגעגלידערט די „בעװײַזע" װאָס דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל האָט נעצויגען פֿון די דאָזיגע האָר בלום־שלעגלעך. די דאַ זינע דרײַ פּונקטעלעך — װעגען דעם עלעמענט, קאָנפֿלעם בריװעלעך צו ענין און דר. הערלען'ס מײַנונג װעגן די זיבן האָר — עכטסטעלען גאָװערנאָר סלייטאַן מיט אַ פֿאַלשטענדינער דייטשליכקייט.

גאָװערנאָר סלייטאַן װידמעט עטליכע צעהנדליג שורות דעם באװוּי, אַז „מאָרד צעטעלע נומער 1" איז געשריבען געװאָרען אױף אַ קאָרבאן קאַפּיר פֿון בעקער'ם אַן אַלטען אָרדער (זעה אױבען, פֿײדדזש 499). זײַן ערקלעראָהרונג באַציהט זיך, צװוּישען אַנדערעם, אױך דער געדרוקטער טײיל פֿון דעם דאַטום, װאָס נע־פֿינט זיך אױף אױף דעם צעטעלע. דאָם איז געװוען „190". און דאָם איז פֿאַרעלמטערטער דאַטום:

גאָװערנאָר סלייטאַן זאָגט:

„בשעת בעקער איז אַװעק פֿון דער פֿענסיל פֿעקטאָרי זײַנען די אָרדער בלאַנקען „190" שױן נעװען אױסגעגאַנגען און מען האָם נעבריכט בלאַנקען, אױף װעלכע עם איז נעװען נעדרוּקט „191"^*. בעקער האָט נאָך דעם מאָרד נעמאַכט אַן אַפֿידיװיט,571אַז פֿאַר זײַן אױפֿמאָפֿאַהרען פֿון אטלאַנטא האָט ער מיט זײַנע אײַגענע הענט צונויפֿגענאָמען אַלע קאַרבאָן־קאַפּיעס פֿון די אָר־דערס, װעלכע זײַנען שױן נעװען ערפֿילט און נוצלאָז, און ער האָט זײ ארונטערגעשיקט אין בײַסמענטס, אַז מאן זײ דאָרטען פֿאַר־ברענען. אױב זײַן באַפֿעהל איז דורכגעפֿיהרט געװאָרען, האָט ער ניט געװוּאוסט.

„אַלס ענטװער אױף דעם האָט דער סאָליסיטאָר־דזשענעראַל בײַ דער עקסטעאַרדינערי מאָושאַן װעגען אַ נײַעם טריאַל (פֿאַר דזשאַודיש הילל) פֿאָרגעלעגיזון אַן אַפֿידיװיויס פֿון פֿילע טשעם־בערס (אַ באַי, װאָס האָט נעאַרבײַט אין פֿרענק'ם אָפֿים, נאָר אין דעם בעקער איז נעװוען פֿאַרבונדן מיטס דער פֿעקטאָרי). טשעמבערס שװוערט, אַז ערונערװיקטע אָרדער בלעּקעם אױף װעלכע עם איז געררוקט „אַטלאַנטא, דזשאָרדזשיא, 191" האָבען זיך נעפֿונען אין אַ ציטער נעקעסטן צו פֿרענק'ם אָפֿים און ער, טשעמבערס, האָם באַזוכט דעם בײַסמענטס, און אַ אַלמע ביעער און בלאַנקען אָדער באַזונדערע פֿאַטערען זײַנען דאָרטען מאָל ניט נעבלי־בען לינען. מאן האָט זײ פֿאַרברענען.

נאָך דעם, װי דער גאָװערנאָר ברענגט דיזען סטיטעמענטס טשעמבערבען'ם, זאָגט ער:

„דער באַװוּיז אַז דער צעטעלע איז געװוען נעשריבען אױף אַ קאַרבאַ'קאַפּיע פֿון אַן אָרדער, איז אַ שטאַרקע באַשטעטי־גונג פֿון דער פֿאָרטעידידונג'ם טעאָריע, אַז די מאָרד־צעטעלעך זײַנען נעשריבען געװאָרען אין פֿרענק'ם אָפֿים, נאָר אין דעם בײַסמענטס. דאָם װערט באַזונדערם שטאַרק, װען מאן ליעגט דעם באַריכט פֿון די פֿאַליסלייט װאָס האָבען באַזוכט דעם בײַם־מענט זונטאָג פֿריע, נאָך דעם װי עם איז ענטדעקט געװוארען דער מאָרד. פֿאַליס־סאַרדזשענט דאָבבס האָט באַריכטעט: אַז דער פֿער (פֿון װעלכען עם איז אַנגענוּמען געװוארען די בלעקעּעלע פֿאַר צעטעלע „נומער 2") איז געלעגען לעבען די צװיי מאָרד־צעטעלע־לעך. זײ זײַנען אַלע געלעגענען ענג צוזאַמען. לעבען די אָרט, װאָו מען האָט נעפֿונען די מײדעלע'ם הוט, איז געװוען אַ באַרג מיסט און דאָרטען איז אױך געלעגען פֿאַפֿיר און פֿענסילם. (און עהנליכעם האָם באַריכטעט אַן אַנדער פֿאַליסמאן).

572דאַ ברענגט דער גאָװערנאָר די װוערטער פֿון דזשערלי פֿרענק'ם אַם פֿאָלגטסמענטס: —

„איך האָב אין בײַסמענט געזעהן אַלערלײ פֿאַפֿירען", האָט דזשרלי ערקלעּרט. — „אַז עּאר עם פֿאַפֿיר (װי די קאַרבאָן־קאַפּי פֿון אַן אָרדער) קען מען נעפֿינען אױבער נאַנצער גע־בײַדע פֿון דער פֿעקטאָרא". און עם װוּ די אױהאַסכע דערפֿון: בשעת מאן שרײַבט אױם אַן אָרדער, טרעּעט מאסאַל, אַז אונטער לינט די קױיל־פֿאַּפֿיר ניט אַזױ װי עם באַדאַרף צו זײַן, אדער אַז מען ענדערט גאָר דעם אָרדער. דאַן װוּארפֿט מען די קאַפֿי אַװעק; און װוּארפֿט מען אַ אַנדער קאַפֿי און די עּשטע גײט מען אַרײַן אין דער מיסט.

טשעמבערס'ם סטיטעמענט לאָזט דער גאָװערנאָר אױבער אָהן פֿירושים. ער האַלט איהם ניט נײַ פֿאַר װיכטיג. ערשטענס זאָגט דאַך טשעמבערס, אַז נעקעסט צו פֿרענק'ם אָפֿים האָבען זיך גע־פֿונען אָרדער בלאַנקען מיט די ציפֿער „191", ניט די אַלטע בלאַנקען מיט די ציפֿער „190", װאָס שטעהען אױף צעטעלע „נומער 1". און דאָם שטימט מיט דעם, װאָס בעקער האָט גע־זאָגט. די בלאַנקען װאָס האָבען זיך דאָרטען געפֿונען זײַנען געװוען ניט קײן נעברײַטכטע און די צעטעלע נומער 1 איז דאַך געװוען נעשריבען אױף אַ פֿאַרשריבענעם קאַפֿי. װאָס אָבער־טרעּעט דער פֿראַגע פֿון פֿאַרברענען אַלטע ביכער און פֿאַפֿירען, האָט טשעמבערס'ם סטיטעמענט'ם איבערהױפֿט קײן װערט ניט. אַ טײל האָט מען פֿון צײיט צו צײיט שטאַרק פֿאַרברענגט. אַלטע פֿאַפֿירען האָבען זיך אימער געװוּאוסט. אַלע האָבען דאַך עדות'ן געזאָגט, אַז אין בײַסמענטס איז אימער געװוּען מיסט. װען מען װאָלט אַלע גלײַך פֿאַרברענגט, װאָלט דאַך קײן מיסט ניט געװוען. און נישט אײַנצעלנע פֿאַפֿירען האָבען דאַך זיך דאָרטען נעװאַלגערט, נאָר זאַנצע נאַנצע פֿעדרם. אָם האָבען דאַך די דעטעקטיװים אין דאָרטען געפֿונען צוזעלכע פֿאַפֿירען און אַם אַם פֿעדר. און דזשערלי'ס ערקלעּרונג װוּעגען די פֿאַפֿירען װאָם מען קערט אױס אַלם אַפֿפֿאַל, מאכט אַלע אַלע דייטשליך.

דאָם װיכטיגנסטע אָבער, װאָס דער גאָװערנאָר שטרײַכט באַזונדערם אונטער, איז דער באַריכט פֿון פֿאַליס־סאַרדזשענטס573דאָבבס, אַז דער פֿעדר איז געלעגען לעבען די צעטעלעך, — דער פֿעדר, פֿון װעלכען ער אַלס אַן אײַנגערעדטעם באַװוּיז אַז צעטעלע נו־מער 2 איז נעשריבען נעװאָרען אין בײַסמענטס, לעבען דעם האָר אױ־װען, און אין דעם הײסט, אַז צעטעלע נומער 1 איז אױך דאַ גע־שריבען נעװאָרען. װאָרים „נומער 2" איז דאַך אַ פֿאַרטעזעצונג פֿון „נומער 1" און זײ זײַנען צוזאַמעל נעשריבען נעװאָרען אין אײַנעם, מיט דעם זעלבען פֿענסיל און אױף דעם זעלבען פֿלעאַז.

רײדענדינ װועגען דער הינטער פֿון דעם בײַסמענטס, באַ־מערקט דער גאָװערנאָר: „דורך דיזער פֿלעגט קאַנלי אַרױס־געהן פֿון דער פֿעקטאָרי, כדי אױסצומײדען די אַרבײַטער װעמען ער איז שולדיג געװוען נעלט".

דאָם איז, ערשטענס, אַ שטריך פֿון קאַנלי'ם כאַראַקטער; צװוייטענס, אַ אַנדײַטונג, אַז דער פֿלעגט שטעלעא בארגעא אױף צו שיכור'ען און, דריטטענס, אַ באַװוּיז, אַז דורכצונעהן דורך דיזער הינטער טיר איז דאַך נאָכ'ן מאָרד דורכגעגאַנגען דורך דיזער הינטער־טיר, װאָרים מען האָם איהר דאָך געפֿונען אָפֿען און דעם פֿאַררוקטער אָפֿגעבראָכען).

דער גאָװערנאָר שילדערט װי מערי פֿייגעם איז נעגאַנגען צו־ריק פֿון פֿרענק'ם אָפֿים מיט דאָם ביסעל װוייּדזשעם װאָם זי האָם פֿון איהם באַקומען. ער באַװוּיזט, אַז זי האָט נעמוזט פֿאַר־בײַ נעהן פֿאַרבײַ קאַנלי'ן, װאָרים ער איז נעזעסען די זײן דונ־קעלען פֿאַרבאָרגענעם פֿלאַץ לעבען די טרעּם פֿון װעלכע זי איז ארונטערנעקומען. אױסמיידען איהם װאָלט זי ניט אױסמעגליך גע־װוען. פֿון דעם גאָװערנאָר'ם שילדערונג שטעהט זיך דער לעזער שױן אַלײן פֿאַר די שרעקליכע סצענע, װאָם עם דאַרטען איז דאַן פֿאָר־געקומען.

אײַנע פֿון די שטאַרקסטע שטעלען אין גאָװערנאָר סלייטאַן'ם ערקלעּרונג באַשטעהטעם פֿון שטעטליכע שורות, װאָו עם װוערט אַנ־נעוויזען װי אַזױ די ציטונגס־באַריכטעל האָבען פֿאַרגרעּפֿאַעט די מחות נעגען פֿרענק'ען. מען האָט, צום בײַשפּיל, נעלייענט אַז574פֿרענק האָט די מיידעלע נעמאַכט אָן אָנגאַנטשטענדינער פֿאַרשלאַג, אַז זי האָט איהם נעמאַכטעט, און די דערפֿאַר פֿאַר איהר ער־מאָרדעט. מען קען זיך לײַכט פֿאַרשטעּלען װי װוּיל דער עולם איז נעװוּארען דאָם לעצטענדינ.

די װוּיכטינסטע און אײַנדרוקספֿולסטע טײל פֿון גאָװערנאָר סלייטאָן'ם ערקלעּרונג איז די װאָו ער רעדט װועגען דעם ריכ־טער ל. ס. ראָון װועלכער האָט נעפֿירט פֿרענק'ם טריעל, און װועלכער איז איצט שױן געװוען טױט. עם איז אױבעריג צו זאָ־נען, אַז דער שטעטעלע זיך אָפֿ אױף דעם פֿאַם, דאָם דזשאַדזש ראָון האָט אַלײן נעצוּויפֿעלט אין פֿרענק'ם שולד. ער זאָגט אַז דזשאַדזש ראָון האָט פֿאַלש פֿאַרשטאַנען זײַנע פֿליכטעין און רעכטענ. ער האָט נעמיינט, אַז דאָם װאָם ער האָט צװוייפֿלען אין פֿרענק'ם שולד איז ניט װוּיכטיג; אַז װוּיכטיג איז נאָר דאָם װאָס די דזשורי האָט אױבערצײַגונג, אַז ער איז שולדיג; און דאָם איז אַ נאַנץ פֿאַלשער בעגריף פֿון דעם נעזעץ.

דאַרים אַלײַן האָט די נאַטצע קים, װאָם ער האָט צוזאַמענגע־שטעלט נעגען פֿרענק'ען, כאַראַקטעריזירעם אַלם אַ קים װועלכע איז געבױם אױף „סורראָמסטענטשעל עװוידענס" (ניט קײן דירעקטע באַװוּיסע נאָר אינדירעקטעם, זייּטינע פֿאַקטומס, פֿון װועלכע מען דרינגם אַז דער אַנגעקלאָגטער איז באַנאַנגען דעם פֿאַרברעּכען). נו, זאָגט דאָם נעזעץ אין דזשאַרדושיא, אַז אױב אַ קים פֿון „סורראָמסטענטשעל עװוידענס" קומט די דזשורי אַרױ אַ אױ מיט אַ װוערטעם נלױבען, אָן דער דזשאַדזש נלױבט, און די באַװוּיסע זײַנען ניט אױבערצײַגענד, האָט דער דזשאַדזש דאָם רעבט, דעם װוערדיקטעם צו באַזײַטינען און צו באַשטימען אַ נײַעם טריעל.

אױ פֿאַל איז אין דזשאַרדושיא פֿאָרגעקוּמען מיט אַ נעװוּיסער צײַט צוריק. אַ ריכטער מיט'ן נאַמען מאָהאַמסקאַם האָט צוריקגעוויזען די װוערדיקטעם אין אַ פֿאַרצעלע, װאָו עם האָט זיך גע־האַנדעלט װועגען נעלט. דערבײַ האָט ער געמאַכט אַ באַמער־קונג, אַז —575„אין דעם שמאַטט דזשאַרדושיא פֿאַדערט זיך אַז דרײיינער מענושען זאָלען אײַנפֿאַרשטמאַנען זײַן אײַדער מען בײַ אימי־צען אוועקנעמען זײַן אײַנגענטום". דאָם הײסט ניט נאָר אַ צוועלף דזשאַרדמען, נאָר דער דזשאַדזש אױך. הינום אױב דאָם איז אַזױ װען עם האַנדעלט זיך נאָר װועגען נעלט, מוז דאַך דער דאָזיגער כלל אױדאַי אָנגעדאָם װוערען װען עם האַנדעלט זיך װועגען צו־נעמען בײַ אַ מענושען זײַן לעבען.

אַלזאָ, זאָגט גאָװערנאָר סלייטאָן, אַז דזשאַדזש ראָון האָט בעדאַרפֿט דעם װוערדיקטעם באַזײַטינען און און ער האָט דאָם מאַכט נעװוּאוסט באַזײַטינען. ער האָט נעװוּאוסט, אַז פֿרענק דאַרף האָבען אַ נײַעם טריעל.

„אַבער עם אױבעריגענע מאַסע איהרענ נעשטעריען אַרום קאַורט בײַ איהם דעם מוט צונענומען. פּֿילײַטס האָט ער נעגלױבט, אַז דער העכערער נעריכט װועט פֿרענק'ען סײַ װי סײַ נעבען אַ נײַעם טריעל".

„דזשאַדזש ראָון איז קראַנק נעװוארען", — האָט דער גאָװער־נאָר פֿאָרגענעלעגעם — „און װען עם איז נעקוּמען די צײַט, װען ער האָט נעגלױבט, אַז דער װועט מוזען מאויג פֿאַרקומען פֿאַר אַ העכערער ריכטער, פֿאַר נאָט, האָט זײַן נעװוּיסען איהם נעצוּונגען פֿלאַנגען און ער האָט אױבעּנעשריבען דעם בריך צו די לאַיערם. פֿון דעם דאָזיגען בריך געהען מיר, אַז ער האָט זיך נעקלױבען צו ערשיינען פֿאַר דער פֿריזאַן קאָמישאַן און בעטען, אַז מען זאָל פֿרענק'ם באַנגאַדינען. ער האָט אָבער ניט דערלעבט דאָם צו מאָן, און איצט הער איך זײַן שטימע פֿון יענער װועלט, אַז איך זאָל מאָן דאָם, װאָם ער האָט נעדאַרפֿט מאָן.

„איך קען פֿאַרטראַגען און זאָל מײַנע נאָמען פֿאַל אױסניטשעטיש — זאָגט דער גאָװערנאָר װוייטער — איך קען פֿאַר־מראָגען פֿאַראַכמונג און שמפּאַמערײי. די שמערצדינע אַנואונדענהיים פֿון אַ נעוויסען װאָם זאָל מיך באַשולדינען, דאָם קען איך ניט פֿאַרטראַגען.

„דיזע קים איז פֿול מיט צייקענס פֿון צווייפֿעל". — דער טריעל דזשאַדזש האָט נעצווייפֿעלט, צװוּי דזשאַדזשעס פֿון דעם סופֿרים קאָורט פֿון דזשאָרדושיא האָבען נעצווייפֿעלט, צװוּי דזשאַדזשעס

576פֿון דעם סופֿרים קאָורט אַוּ די יוניטעד סטייטס האָבען נעצוּוּי־פֿעלט, און אײַן מיטגליד פֿון דעם פֿריזאָן קאָמישאָן האָט גע־צוּוּיפֿעלט".

די פֿרענסע פֿון נאַנץ אַמעריקא אױסער דער סאָוטה האָט נעאויפֿנעראָען די סלייטאָן'ם באַשלום באַנריסט מיט אױסדרוקען פֿון דער העכסטער צופֿרידענהייט און מיט װאַרעמסט קאָמפּלימענטען. דערבײַ אינ אַרוּמיענאַום נעװוארען אַ האַפֿנונג, אַז פֿרענק װועט עּדליך װוערען אין נאַנצען פֿרײַ. און אַפֿילו אין דער סאוטה, אין נאַנצא אין דזשאַרדושיא, האָט אױך אַ הױבּשע צאַל פֿון די צײַטונגען װוענונג גאָװערנאָר סלייטאָן'ם שריט נערעדט אין אַ מאַן פֿון װאַרימע צופֿרידענהיים.

אַז אידען האָבען זיך נעפֿרעהט, איז אױבעריג צו זאָגען. אַמע־ריקאַנער ציושאַונגען האָבען נעשיקט רעאָלוטרעם צו לואיס מאַר־שאַל'ן נאָך אַן אינטערװויו װוענען דעם ענין, און ער האָט זײ גע־נעבען אַ לאַנגען סטייטמענט. מיט װוערטער פֿון פֿרײַד האָט ער נעאָרדעם װוענען פֿרענק'ם רעטונג, און גאָװערנאָר סלייטאָן'ען האָט ער װאַרעם באַגריסט פֿאַר זײַן בראַװוּען מאַט. ער האָט אױך גע־רעדט װוענען די אַרגוּמענטן און דער שלום־דערװירע פֿון סאָליסי־טאָר־דזשענעראַל דאָרסי, װועלכער האָם בײַ דער דזשורי באַקי־מען דעם װוערדיקט „שולדינ". װוּענען די „באַװוּיזע" נעגען פֿרענק'ען האָט ער נערעדם מיט ערבטערונג און שפֿאַם.

אױף מאָרגען נאָך דעם װי דער גאָװערנאָר האָט באַגנאַדינעם פֿרענק'ען, האָט זיך אין מאַריעטטא אָנגעפֿאַנגען אַ באַװוּעגונג צו577באַיקאָטירען די אידען. אין דער פֿריע, װען מען איז אױפֿגע־שטאַנען פֿון שלאָף, האָם מען אידישע הײַזער און סטאָרס נעפֿונען אױסנעקלעּפֿעם װאַרבונגען, אַז זייּערע באַשעבטים זאָלען נים סמיריען אין פֿרידער נעשעּפֿטען אין מאַריעטטא. אַ אױמ אַ אטאַלנאַנט האָם מען צוּוּישען קריסטליכען פֿאַרטונט די באַיקאָט קאַרטו־לעך. אױך די דאָזינע קאַרטעלעך איז ניט נעזאָנט נעװוּארען אָפֿען אַז מען מינעט אידען. עם איז אָבער נעװוּען דייטׁליך נענונ.

„טראַנ דיזע קאַרטעלעך אין פֿאָקעט" — איז דערמאַן נעשטאַ־נען. „אײַדער דו קױפֿסט עּפֿעס, באַטראַכט, צי דו נעלמ װאָם דו װועסט אױסנעבען, װועם ניט נאַהן אױך אונטערצוקריפֿען אַ נאַװוּארענער. איצט איז די צײַט צו װוּיסען, אַ אין דײַנע אַדערען פֿליסט אמת'ע אַמעריקאַנער בלום. צי דעם נעקובען און קױפֿען דײַנע קלײדער און אַנדערע אַרטיקלען בײַ אַמעריקאַנער? טו דײַן פֿליכט!"

אין מאַריעטטא, אין מיטטען נאַכט, איז אַ נרופֿע פֿאַרכמאַס־קירטע הוליגאַנעם באַפֿאַלען אַ אידישע הױז און האָם אַרוּמיענ־שלעּפֿט פֿון בעט אַ אידען מיט'ן נאַמען י. ראָזענטאַל. שלעפּפֿענדינ און שלעּגענדינ איהם האָבען זײ נעשריען:

„קײן אײַנציגער איד טאָר ניט בלײַבען אין מאַריעטטא!" ראָזענטאַלען האָם מען נענומען אין האָסּפֿיטאָל מיט אַ באַ־װאוּסטעּלאָזען צושטאַנד.

דזשאָהן מ. סלייטאָם'ם טערמין אַלם גאָװערנער האָט זיך נעעּדינטעם שבת, דעם 26טען יוני, פֿיר טעּ נאָך דעם װי ער האָט באַגנאַדינט פֿרענק'ען. צו דער צערמעמני, בשעת ער װועם אי־בערנעבען זײַן אַמט צו דעם נײַעם גאָװוערנאָר, איז זיך צונױפֿ־נעפֿאָהרען אַ נרױסער עולם פֿון אַלע טײַלען פֿון דעם סטייט. אַלע האָבען פֿאַרשטאַנען, אַז מײַנם ניט די צערעמאָני, נאָר אַ פֿלאַן צו מאַכען סלייטאָן'ען אַ סקאַנדאַל און אַפֿשער פֿשוט אַ בלוטיגען אױבערפֿאַל. עם זײַנען אָבער אַנגעקוּמען נעװוּארען צװוּי רעגימענטם פֿון דער מיליציע. און אַלע איז אָפֿגעגאַנגענ רוהיג.

578דער סענסיישאָן און ניפֿעריוסיטעט אָנגעמאַסטער וואָס האָט אין דער פֿאַרערשט פֿרענק'ס הינריכטונג איז נעוואָרן צוליעב מאַם וואָטסאָנען, אַ פֿלעם־פֿיערעלדיגער דעמאַגאָג, וועלכער האָט נעשפּילט אַ ראָלע כלומר'שט אַלס צאַדיקאל און פֿרינט פֿון די מאַסען, און איז אַלס אויעלכער געווען באַקאַנט איבער גאַנץ אַמעריקא.

וואָטסאָן איז נעווען אַ פֿעהיגער מענש, אַ נוטער שרײַבער און רעדנער. זײַנע דרײַ דיקע בענדער — אײַן באַנד וועגן די וויכטיגסטע פֿאַסטערונגען און דער נעשיכטע פֿון פֿראַנקרײַך פֿאַר דער רעוואָלוציע, אַ צווייטער — אַ נעשיכטע פֿון פֿראַנ־צויזישער רעוואָלוציע, און אַ דריטער — אַ נעשיכטע פֿון נאַפּאָ־לעאָן דעם 1טען — זײַנען די בעסטע פּאָפּולעריע ווערק וואָס זיי נעך זײַנע דיעזע ענינים נעשריבען נעוואָרען אין אַמעריקא.

צו פֿראַטעסט־באַוועגונגען און אטאַקעס האָט ער וואָרשײַנ־ליך נעהאַט אַ ניגונג פֿון דער נאַטור. דאָס האָט נעשטימט מיט זײַן פֿיערדיגען טעמפּעראַמענט. ער איז אָבער אַ דער נאַטור נעווען אַ נעוויסענלאָזער דעמאַגאָג. ווען עם האָט זיך נעהאַנדעלט וועגן זײַנע פֿערזענליכע אינטערעסען, האָט ער זיך ניט אָפּגעשטעלט פֿאַר קיינע מיטלען. אַ פֿאָליטיקס איז ער צונעשטאַנען צו דער פּיפֿעלם פֿאָרטיי און אויף איהר טיפֿעם איז אַ ערוונטטען נעוואָרען אַלס אײַנער פֿון די צווי יוניייטעד סטייטס סענאַטאָרען פֿון דזשאָרדזשיא.

ער האָט אַרויסנענעבען אַ וואָכענבלאַט מיט'ן נאָמען „דהי דזשעפֿערסאָניען". זי האָט ניט נעהאַט קיין גרויסען ערפֿאָלג. האָט ער דערפֿיהלט, אַז צו אַניטירען נעגנען פֿרענק'ען און פֿאַ־דערען זײַן הינריכטונג איז אַ גוטער מיטעל צו נעווינען לעזער. דיעזע מיטעל האָט ער אָנגענומען און ער האָט זיך ניט נעניארט: די סירקולעיישאָן פֿון דעם וואָכענשריפֿט האָט נענומען וואַקסען ווי אויף הייוון. דאַן האָט ער אין זײַנע אונגעזעצליכע אטאַ־קעס אויף פֿרענק'ען און אויף נאָוועדאַרער סליטאַ'ל'ען (פֿאַרוואָס

579ער האָט פֿרענק'ען נעלאָזט לעבען) אַרײַנגענעבען נאָך מעהר די־נאַמיט. יעדע שורה זײַנע האָט ער נעפֿלאַסקערט מיט בלוט־דורשט. וועגן נאָוועדאַרער סליטאָן האָט ער נעשריבען אַז ער האָט פֿרענק'ס טויט אורטייל באַזײַטיגט, ווײַל ער האָט נעהאַט אַ פֿער־זענליכען אינטערעסם דערבײַ, און פֿרענק'ען האָט ער ניט נאָר נעשמוצט אַלס אַן אונמאָראַלישען מענשען און אַ מערדער, נאָר אויך אַלם אַ קאַפּיטאַליסט. זײַן „ראַדיקאַליזם" און „דעמאָ־קראַטישע צו די מאַסען" האָט ער אין באַצוג צו פֿרענק נעשטיגקטע אָנגענומען אַ מאַדנע פֿאָרמע. אַטשמאַשען צו שרײַ, אַ דער פֿענקסיל פֿעקטשערי האָט אַ נעבעך נעמאָסט אַרבײַטער אַ „פֿריצישע טשעקטער", און „אײַניקעל פֿון שקלאַפֿען אײַנענטימער", ווי טוי־זענטער ווײַסע האַבען זיך אויסנעדריקט אין זײַנע „הסכּי'שע" הערצער, האָט דיעזע דורכטריבענער דעמאַגאָג, אין אײַנקלאַנג מיט זײַן כּלומר'שדינער פֿריינדשאַפֿט צו אַרעמע לײַט, נענאַנען קראַפּעדיגע טרערען אויף דער פֿאַרצני יאָרינער מײַדעלע, וועל־כע האָט נעטומ פֿאַצצענוקגען בײַ דעם „אידּישען עקספּלאָטירטאָר".

וואָטסאָן האָט נאַטירליך נעוואוסט, אַז די פֿעניל פֿעקטשערי נעהאַרט נאָר צו פֿרענק'ם אָנקעל און זײַן פֿאַרזעצער. ער האָט נעוואוסט, אַז פֿרענק'ם נעהאַטשט אין בלויו פֿאַרצני דאַלאַר אַ וואָך, אַז שערה (אַקנעיעם) האָט ער אין דער פֿעקטשערי זעהר ווייניג, און זײַן אײַנקונפֿט פֿון זיי איז אַ נישטיקײַט. ער האָט אַ פֿאַרצני דאַלאַר נעאַרבייטם ווי יעדער לעוין אַרבייטער. ער האָט זיך אָבער נעמאַכט ניט וויסענ־דיג.

ער איז נעווען אַ ברענ נעדינער סאָציאַליסטען־פֿרעסטער, דיוער דעמאַגאָנ. דאָך האָט ער אין זײַן אַנטי־פֿרענק אגיטאַציע אַרײַ־נעבראַכט דעם סאָציאַליסטישען קלאַסען־קאַמף. ער האָט נע־פֿיהלט אַז דאָס איז עפֿעקטמנע מאַטעריאַל צו זײַן שוועבעל־און־פּעך נישטרײַ אויף פֿרענק'ען. און אין דעם ראַזינים קלאַסען־עפֿיל האָט ער אַרײַננענומען אַ שמאַטרע פֿאַרצני פֿאַרשאַמסטען אַנטיסעמיטיזם. אירדען זײַנען נאָר פֿאַהען צו מאַכען נעלט, צו באַרויבען אַרבײַטער; זיי זײַנען אַ קאַרלאָטע פֿאַלק, און פֿרענק,580דער אידישער עקספּלאָטאַטאָר, פֿרענק, דער אידישער הולמייער, האָט צוליב זײַן נעועלהאָפֿטיגער תּאוה ערמאָרדעט די מײַדעלע, וועלכע האָט בײַ איהם נעבאַקט די נעשקלאַפֿט... אַט אין דיוען זין דאַם ער נעשטעלען זײַנע אַטאַ־קען־מאַטעריאַל'ן, ווי מען וואָלט דאַ דאַן אָנגעטומען זײַנע אין רוסלאַנד. און די סוירקולייישאָן פֿון זײַן וואַכבל'שריבען איז געוואַקסען און נעוואַקסען.

אײַנער פֿון וואָטסאָן'ם אַרגומענטען אין נעווען, אַז די סאָוטה האָט צאַדאַם נעפֿיהלען צו דער פֿרוי, אַז פֿרענק'ס מערד איז אַ דאַפּעלטער מאָרד. אַט אין אײַנע פֿון זײַנע טענות ווערטערליך, ווי ער האָט דאָם נעשריבען:

„דיוער שמוציגער אוננאַטירליך הולטאַיסקער ניו יאָרקער איד האָט אונזער מײַדעלע פֿאַרפֿאַלגט, איהר נעבראַכט צו אַן עקעלהאַפֿטען טויט און אין אַ בלוטיגען קבר".

פֿרענק איז שוין נעועסען אין דעם סטייט פּריזאָן אויפֿ'ן נאַטשעל לעבען, ראַכט זיך, שוין נעאַרבעט באַ־רוהיגען זיך. אָבער זײַן סוירקולייישאַן־אַפּעטיטס האָט זיך ניט באַרוהיגענט. וואָס מעהר לעוער ער האָט נעקראַגען, אַלץ ווילדער זײַנען נעוואָרען די אַטאַקעס וואָס ער האָט נעמאַכט אויף זײַן קרבן.

וואָטסאָן'ם אגיטאַציע האָט נעבראַכט בלוטיגע רעזולטאַטען. דער ערשטער פֿון זיי איז באַשטאַנען אין פֿאָלגענדעם:

אַ מערדער מיט'ן נאָמען קרין, וועלכער איז נעווען פֿאַר אורטיילט אויף לעבענסלענגליכע נעפֿאַנגעניס, און איז נעוועזען מיט פֿרענק'ען אין אײַן פֿריזאָן, האָט אַ הא־ק־מעסטער אײַנגעמעסט אין דער האַלז, דערבײַ האָט דער „קאַווּאַלישער" הוליגאַן פֿרענק'ען נעשימפֿט און נעשעלטען ער האָט ערמאָרדערדעם אַ פֿרוי (דער הא־ק־מעסטער העלד אַליין האָט נע'הרג'עט אַ מאַנסבּיל). ער האָט אין זײַן הוליגאַנישען מאַם באַשאַנגען אונטער דעם אײַנפֿלוס פֿון וואָטסאָן'ם אגיטאַציע.

פֿרענק איז באַנאַטשען נעוואָרען מיט אַ בלוט, און עטליכע וואָ־כען איז ער אָפּגעלעגען אין דעם פֿריזאָן האַספּיטאַל, אויפֿ'ן שוועל פֿון טויט. ער איז אָבער ענדליך צרויס פֿון נעפֿאַהר.

581עם זײַנען אַוועק נאָך אײַניגע וואָכען. עם איז נעווען אין מיטען אויגוסט, 1915. איך און מײַן פֿרוי זײַנען נעווען אַוועק אונזער וואַקיישאַן. אין אַ נאַכמיטאָג, דעם 16טען אויגוסט, זי־ נען מיר נעפֿאָהרען אויף אַ טרײַן דורך די „וויעסט" בערג, אין נײַ העמשיר. אויף אַ נעוויסער סטיישאַן זײַנען מיר אַרויס פֿון אונזער וואַגאָן און זיך דורכצושפּאַצירען אויף דער פֿלאַטפֿאָרמע. ווען מיר האָבען זיך נעקליבען צוריקגעהן אין וואַגאָן, האָבען מיר פֿון ווײַטען דערהאַרט אז מען פֿאַרקויפֿט עקסטראַם פֿון נאָכ־מיטאָג צײַטונגען. מײַן פֿרוי איז צונעלאָפֿען צו דעם פֿעדלער און אין אײַלענישע נעקויפֿט אַ פּאָר.

מיר האָבען זיך אומגעקעהרט אין אונזער וואַגאָן.

— וועגען וואָם איז די עקסטראַ? — האָב איך נעפֿרענט.

— ס'איז נאָרים — האָט זי נעענטפֿערט, צונויפֿלייגענדיג די בלעטער אזוי אז די גרויסע „קעפּ" זײַנען אויסגעקומען אינ־ווייניג.

איך האָב חושד נעווען, אז ס'איז עפֿעס אַן אונאַנגענעמע נײַעם. זי האָט דאָם צוערשט נעליייקענט. אָבער ענדליך האָט זי מיר נעלאָזט וויהן די פֿרענק פֿידיש.

„ליא פֿרענק נעקידנעפּט" איז נעשטאַנען מיט די גראָסטע בוכשטאַבען.

אונדאַם איז נעווען נעמעלדעט, אז מענשען מיט מאַסקעס אויף די נעזיכטמען האָבען אַרײַנגעדרונגען אין דער מילדזשוויל טורמע, און איהם פֿון דאָרטען אַוועקגעפֿיהרט. מעהר אײַנצעל־הײַטען איז פֿאָרליעגען ניט נעווען. מען האָט זיך נעמוזען פֿאַרשמעלען וואָם דאָם באַדײַט. מיר האָבען זיך נעפֿרײַהט שרעק־ליך. זי האָט זיך נעוואָלט נעהן פֿום אידעל, און רידדען וועגען דער שווערעטראָליכער נײַעם. אויף אַ ווײַטערע סטיישאַן האָב איך אויף דער פֿלאַטפֿאָרמע דערזעהן ד״ר. נאָסטיר, אַ סימפּאַטישער יהודי, אַ נעבּילדעטער מאַן און אידעאַליסט, וועלכער איז נעווען טעטיג אין דער הענרי דושעאַנדרוש באַוועגונג. מיר זײַנען נעווען

582באַקאַנט; האָב איך זיך נעאײַלט צו איהם צונעקאַשט. ער האָט אויך נעלעזען די עקסטראַ. ער האָט אָבער וועגן דער טראַניעדיע ניט נעוואוסט מעהר ווי מיר.

מיר האָבען זיך דערוואָרט אויף סטיישאַן. דאַן האָבען די מאַרגען־צײַטונגען אונז ענטהאַלטען אַ פֿאַר נײַע אײַנצעלהײַטען.

אײַניגע מינוטען נאָך צוועלף בײַנאַכט זײַנען אין דעם פֿריזאָן אַרײַנגעקומען פֿינף־צוואַנציג מאַן, יעדער מיט מאַסקע אויפֿ'ן פּנים און אין יעדער'ם הענגענדיג אַ באַוואָפֿנטע. פֿינף פֿון זיי האָבען מיט פּיסטעלעטען אין די הענט אַרומגעקליבען אַן עולם פֿון די סופּעבעאַמטען־ דענט, און אַנדערע פֿינף האָבען זעלבּעא נעטאַם מיט דעם הויפּט פֿון די וועכטער. די איבריגע פּופֿצעהן האָבען מיט נעווער בײַנעקומען צום וועכטער. דאַן זײַנען זיי אַרײַן אין דעם האָס־פּיטאַל, וואו עם האָט זיך נעפֿונען פֿרענק, און האָבּ נעשלעפּט נעטאָן דעם הויפֿמן פֿון די וועכטער.

די איבריגע בײַ וואו זיי צאַערע אין פֿאַרגעקומען איז נעווען בײַ הונדערדעם מײַל (עטליכע און נײַנציג ווײַארסט) פֿון דער טורמע, אָבער ניט ווײַט פֿון מאַריעטטא, די שטעדטעל, וואו זי איז נע־באָרען נעוואָרען מערי פֿייגען, און וואו עם האָט נאָך דאַן נע־וואוינט איהר באָבע (וע'ה פֿידיש 364).

אַלץ וואָם די אַמעריקאַנער צײַטונגען האָבען ווען עם איז אויסנעפֿונען איז, אַז די לינטשערס זײַנען אַלע נעווען פֿון דיוער583שטעדטעל. זיי האָבען זייער קרבן נעוואָלט לעבען דעם נעבורטס־אָרט פֿון דער ערמאָרדעטער מײַדעלע. דערזיבער האָבען זיי איהם נעבראַכט צו יענעם וועלדעל.

ווען דער אונשולדיגער, סימפּאַטישער יונגער מאַן איז שוין נעווען טויט, האָבען זײַנע מערדער אָפּגעריסען די אַרבעל פֿון זײַן העמד און יעדער'ם פֿון זיי האָט זיך נענומען אַ שטיקעל צום אַנדעקעט. דאַן זײַנען זיי אַוועק, איבּערלאָזענדיג דעם קערפּער אַ הענגענדיגען.

אַרום זײַן איז נעווען אַרומגעבונדען אַ ווײַסע פֿאַ־טשיילעלע; די הענט זײַנען נעווען צוזאַמענגעבונדען ; די סטריק איז נעווען פֿאַרבונדען אַרום האַלז, אטוואָם העכער פֿון דעם אָרט וואו דער ערלעגאַטענ קרין האָט מיט אײַניגע פֿריהער פֿרענק'ען אײַנגעשניטען מיט'ן האַק־מעסטער. די אונטערשטע טייל פֿון זײַן קערפּער איז נעווען אײַנגעוויקעלט אין אַ זאַק, און דער זאַק איז נעווען אַרומגעבונדען מיט אַ סטריק, אָבער די פֿאַר־מעהר וואָם האָבען זיך פֿאַרשטעלט אַרום דער תליה און דעם הענגענדיגען מת, האָבען די סטריק צושניטען און נעלאָזט האָם זיך נענומען אַ טייל, אַלם אַן אָנדענקען און אַ סגולה צו לאַנגע יאָהר.

ווען מען האָט ענטדעקט דעם קערפּער, איז נאָך נעווען נאַנץ פֿריה. דאָך האָט זיך אַרום דעם בוים נליייך אַרומגעקליבען אַ הובשע צאָה'ל מענשען, און דער עולם איז שנעל נעוואָקסען. צווישען די פֿאַרזאַמלטע זײַנען נעווען פֿריינע מיט ווײַבּ'ס אין די הענט. אײַניגע פֿון זיי האָבען זין נעהאַנגענ'ערע ניט נעקאַנען צוזעהן, עם איז נעווען שרעקליך אָנצוזעהן. אַנדערע ווידער האָבען זיך צונעריקט וואָם נעהענטער, אום איהם נוט צו בע־אָבאַכטען.

דער קראָאד איז מיט יעדער מינוט נעוואָרען אַלם נרעסטער. פֿון דער שטעדטעל מאַריעטטא איז קינד און קיין נעקומען זעהן פֿרענק'ם קערפּער און פֿון די ערומיג שטעטדעטעלער אויך. די נאָכריכט האָט זיך פֿאַרשפּרייט ווי אַ בליץ, און די פֿום שום קערזראָל איז מען נעפֿאָהרדיגען צו דעם שייער וואו די לינטשערס האָבען אָפּ־געטאָן זייער מהלך'שע אַרבייט. איבער די וועגען האָבען זיך584נעצויגען שורות פֿון אָטאָמאָבּילען, בײַסיקעלם, וואָגענס און פֿוס־געהער.

דער המון איז מיט יעדער מינוט נעוואָרען אַלץ ווילדער. הויפּטסעכליך האָט ער אויסגעצייכענטעם אײַנער פֿון די נאָר עהשטע, וואָם זײַנען נעקומען צולויפֿען פֿון מאַריעטטא. אַהן אַ ראָם און אַהן אַ האָט אַ זאַ נעשטאַנען, נעפֿאַטסט מיט די צוויי און נע־האַלטען אַ אײַן זידּלען און שילטען דעם טויטען. זײַנען נעשרײַען און שימפֿ'וועלערטער האָבען נעוואוירען אויף די אַנדערע, און פֿילע פֿון די פֿאַרזאַמלטע האָבען זײַנע אויסרופֿען נאָכגעזאַגט, ווי מען זאָגט נאָך אַ תּפֿילה נאָך אַ גלח.

„אויף שטיטער וועלען מיר דיך צורייסען! — האָט ער נענוואַשלערלעוועט — מיר וועלען ניט דערלאָזען אז מען זאָל אויף דײַן קבר אַ מצבה שטעלען! עם וועט ניט זײַן אויף וואָם צו שטעלען. קיין נאַנצער ביין וועט ניט בלייבען אין דײַן קערפּער, קיין ברעקעל פֿלייש וועלען מיר פֿון דיר ניט איבּערלאָזען. אַפֿילו ניט ווי אַ צינגער די גרוים".

„יא, ווי אַ צינגער!" — האָט דער מאָב נאָכגעזאַגט, שטו־פּענדיג זיך אַלץ נעהענטער צו דעם בוים.

נאָך אַ פֿאַר מינוט און מען וואָלט דעם קערפּער ווירקליך צורריסען אויף שטיקער. נאָר אײַנער פֿון די וואָם זײַנען נעשטאַ־נען דערבײַ, אַ נעוויסענער ריכטער, האָט זיי אָפּגעהאַלטען דער־פֿון. ער האָט אַפּעלירט צו זיי ניט צו פֿאַרשוועכען דעם מת. צוערשט האָבען זײַנע רייד נעוואוירקט. ווען מען האָט אָבער דעם קערפּער אַראָבּגענומען פֿון בוים, איז צונעלאָפֿען אײַנער פֿון דעם מאָב און מים זײַן שטיוועל האָט ער אַלע כּחות אײַנגע־נומען טרעטענ אויף דעם טויטען, ביז ער האָט דעם פּנים אין נאַנצען צוקוואַשטעט.

דעם צוטראָטענעם מת האָט מען אַוועקגעפֿיהרט קיין אַט־לאַנטא.

מיטמען פֿרענק'ם האָט דעם קערפּער נעבראַכט קיין ברוקלין. דערמיט האָט מען איהם מקבר נעווען אויף אַ אידישער סעמע־טערי (בית־הקבֿרות). דערבײַ זײַנען אַנוועזענד נעווען בלויז

585ליא פֿרענק'ם מוטער, זײַן פֿרוי און נאָך אַ פֿאַר נאָהענטסע קרובים. אַלץ איז פֿאַרנעקומען אין מיטען נאַכט און אין געהיים, כּדי אויסצומײַדען אַ דעמאָנסטראַטיע. ווען מען וואָלט נעוואוסט ווען און וואו די לעצטע צערעמאָניע וועט פֿאָרקומען, וואָלט נעקומען אַן עולם פֿון צענדליגע טויזענדער אידען.

פֿון דער סעמעטערי איז מיטמען פֿרענק מיט איהר שווינער אַוועק אין 152 אַנדערהאיל עוועניו, ברוקלין. דאָרטען האָט מען נע־וואוינט די אַלטע פֿאַר פֿאַלק, די עלטערען פֿון דעם אונגליקליכען ליא מ. פֿרענק.

ווער די מערדער זײַנען נעווען איז קיין מאָל ניט ענטדעקט נעוואָרען, הגם נאַנץ מאַריעטטא האָט נוט נעוואוסט יעדער פֿון די פֿינף־און־צוואַנציג לינטשערס. זיי זײַנען נעווען באַקאַנטע מענ־שען אין דער שטעדטעל, און ניט נאָר האָבען די אַנדערע אײַנוואוינ־נער פֿון מאַריעטטא זיי ניט אַרויסגעגעבען, נאָר זיי זײַנען באַרייט נעווען זיי צו באַשיצען מיט נעווער אין פֿאַל אימיצער זאָל זיך פֿרופֿען נעמען פֿאַר זיי.

מאַם וואָטסאָן האָט די לינטשעריי אַפּלאָדירט. מיט אָנצו־הערעניש אויף דעם „אידישען פֿאָנד" האָט ער געשריבען:

„די אידען פֿון אטלאַנטא, ניו יאָרק און שיקאַגאָ האָבען ניט דערלאָזען אז זייער פֿרענק זאָל געהאַנגען ווערען „געזעצליך". אַלזאָ, איז קיין אַנדערע ברירה ניט געווען, ווי איהם צו פּטר'ען אויף אַן אַנדער אופֿן".

דרײַ וואָכען נאָך דעם ווי די לינטשערס האָבען ערמאָרדעט פֿרענק'ען, דעם 12טען סעפּטעמבער, האָט דער „אַגאָסטא קראָ־ניקעל", אַ צייטונג וואָם איז ערשינען אין אַגאָסטא, דזשאָרדזשיא, ענטהאַלטען אַ סענסאַציאָנעל אַרטיקעל וועגען דעם טראָגעריגען שיקזאַל פֿון פֿראַ ברוקלינער יונגען מאַן. דער אַרטיקעל האָט נעטראָגענען דעם אונטערשריפֿטען מים טהאַמאַם לאַויעלעסס, דעם רע586דאַקטאָר, און זײַן אינהאַלט איז געווען אַ שאַרפֿע אטאַקע אויף די לינטשערס און אויף די וואָם האָבען זיי אונטערהעצט צו זייער אויפֿאַטישען מאַם. הויפּטסעכליך האָט דער לאָויעלעסס אטאַקירט מאַם וואָטסאָנ'ען פֿאַר דער אגיטאַציע וואָם ער האָט אַנגעפֿיהרט אין זײַן „דזשעפֿערסאָניען" געגען פֿרענק'ען און געגען סלייטאָנ'ען.

דער אַרטיקעל האָט פֿאַרנומען דרײַ קאָלומנס.

„מײַן אויפֿנאַבע איז אַרונטערצוורײַסען די מאַסקע פֿון מאַם וואָטסאָנ'ען — האָט לאָויעלעסס געשריבען — איך וועל בא־ווײַזען, אז דער געוואוזענער גאָווערנאָר, דזשאַן מ. סלייטאָן^*) האָט ריכטיג נעהאַנדעלט, ווען ער האָט פֿרענק'ם טויט־שטראָף פֿאַרביטען אויף לעבענסלענגליכע געפֿאַנגעניס".

ער האָט ווייטער געזאַגט, אז ער ווים ווי וואָטסאָן וועט איהם אטאַקירען, באַשמוצען און פֿאַרפֿאַלגען. אָבער אַז „אי־מיצער מוז דאָך זאָגען דעם מאַן, אז ניט וועם וועט וואָטסאָן ווייטער העצען צו אומרוהען און מאָרד.

„איך בין נוט באַקאַנט מיט דער נאַנצער קיים, מיט אַלע אײַנצעלהײַטען — זאָגט לאָויעלעסס ווייטער. — אויך אין מיר נוט באַקאַנט וואָטסאָן'ם פֿאַרגאַנגענהײַט.

ער ווינט ווי וואָטסאָן נעמט אימער אַ נעלעגענהײַט אַנדער587לאַיעלפּ'ם דערמאָנט די מאַסע בירגער פֿון דושאַרדושיאַ, אי-בער צעהן טויזענד, וואָס האָבן געבעטען גאָווערנאָר סליאַטאָן'ען צו באַזיײַטיגען פֿרענק'ם טויט-שטראָף און ער דרוקט איבער איינינע בריף וואָס וויכטיגע פֿערזאָנען האָבן געשריבען צום גאָ-ווערנאָר. אױפֿאיינ'ער איז פֿרענק האָט נאַטהאַן זיײַ ריכטסטער, דאַרסי'ע אַ לאַף פֿאָרטסטער. (ער האָט נעהאַט צוויי פֿאַרבונדענע, איינ'ער איז נעוווען אַ איד, ווי איך אויבען איז שוין דערמאָנט גע-וואָרען. בלרוסטסער איז נעוווען אַ קריסט). אין זיין בריף צום גאָווערנאָר ערקלערט'ע בלרוסטסער, אַז פֿרענק'ס שולד איז ניט נעוווען קיין אױמצווייפֿעלהאַפֿטיגער, אַז דאָ באַוויױיט נעננען איהם זיינ'ס נעוואָוויסען צו שוואַך און אַז מאַן מאָר איהם ניט הינריכטען. אַ ענלעכען בריף האָט לאַיעלפּ נעבראַכט פֿון מענשען וואָס האָבן זיין לעבען, האָט ער מעוווײַט זיין נעוואָוויסען צו פֿאַרניננירען.

באַזונדערס אינטערעסאַנט איז די טייל פֿון לאַיעלפּ'ם אַרטיקעל, וועלכער האָט זיך באַצויגען אױף אַ בריף וואָס גאָ-ווערנאָר סליאַטאָן האָט ערהאַלטען פֿון דעם ברודער פֿון דושאַרדוש ראַון, דער ריכטער, וועלכער האָט נעפֿיהרט'ע פֿרענק'ס טריײַעל און איהר פֿאַראורטיילט צום טויט. ער האָט אויך געבראַכט דעם גאַ-וועלגאַר ניט צוצולאָזען זאָל מען זאָל פֿרענק'ען דעם הינריכטען.

דעם דאָזיגען בריף האָט דושאַרדוש ראַון נעשריבען קראַנ-קערהיים, און בשעת נאַטהאַנער סליאַטאָן האָט לײַבעכאַם פֿרענק'ם פֿאַק, איז דושאַרדוש ראַון שוין נעוווען טויט. עס איז דיײַמליך נעוווען, אַז זיין נעוויסען האָט איהם נעפּלאָגט און פֿיה-לענדיג זיך אַליין ביים ענד פֿון זיין לעבען, האָט ער מעוווײַט זיין נעוואָוויסען צו פֿאַרניננירען.

וואָטסאַן — אַזוי ווי דאָרסי — האָט דערזעהן געשריעהען, אַז ראַון'ם בריף איז אַ נעפֿעלשטער. דיזע טעזע האָט לאַ-יעלפּ מיט ענטערוסיאַטם פֿאַרדאַממט אין זיין אַרטיקעל פֿון דעם 12טען סעפּטעמבער, און ער האָט נעבראַכט סטיטסמענטטס פֿון מענשען וואָס זיינען נעוווען דערבי, וועו דושאַרדוש ראַון האָט דיקטירט דעם בריף און איהם אונטערנעשריבען.

מערקווירדיג אינטערעסאַנט איז אױך דער פֿאָלגענדער פֿאַקט,588וועלכען לאַיעלפּם האָט אונטערגעשטראַכען אין זיין אַרטיקעל: דושאַרדוש ראַון הילף, דער ריכטער, וועלכער האָט פֿאַרנומען דושאַרדוש ראַון'ם טריײַעל און וועלכער האָט אױך געענטשען פֿרענק'ם בײַם אַ נײַעם טריײַעל און האָט בשעת'ענ'אַ נײַעם מאָג ווען מען זאָל איהם הענגען — ער האָט דערנאָך געבעטענ'אַ גאַוועלגאַר סליאַטאָן'ען צו לאָזען פֿרענק'ען לעבען.

צווישען די פֿראַמינדע פֿרוינ'אַ פֿון דושאַרדושיאַ וואָס הא-בען נעפֿאָדערט'אַ מאָן זאָל פֿרענק'ען ניט הענגען איז נעוווען מיסטעם קאַפּוטעלי פֿון סליאַטאָן. אַזוי האָט אין זיין אַרטיקעל דערמאָנט לאַיעלפּ און דערבי האָט ער אַנגעוויזען אַ זי איז אַ שווענטסטער פֿון דעם נעוועזענעם גאַוועלנאַר בראַויי, וועלכער האָט נעפֿאָדערט, אַז פֿרענק'ם טויט זאָל יאַ דורכנעפֿיהרט ווערען.

קאַראַקטעריסטיש איז אַ נעוויסער פֿאַקט, וועלכען דער רע-דאַקטאָר לאַיעלפּ האָט אַנגעוויזען אַלם אַ באַווייז אַ מאַם וואָטסאַן אַיז אין זיין אַניטאַציע ניט אױפֿריכטיג. ווי מיר הא-בען שוין אַנגעדײַטעט, האָט מאַם וואָטסאַן אין זיינע דעמאַנאַנישע אַרטיקעלען נעשפֿילט אױף דעם לאַקשאַלען פֿאַטריאָטיסם אין דער סאַות, אױ דעם שמעלן מיט וועלכען איהרע ווײַסע בירגער ריידען וואָנען זייער קאַװעלסעריישקייט און צערטליכקייט צו זייער פֿרוי. נו, האָט מר, לאַיעלפּ דערצעהלט, אַז מיט אַ נעוויסער צײַט פֿריהער האָט דער עלבער מאַם וואָטסאַן בײַ אַ פֿריהערדריגעז גאַוועלנאַר געבראַכט, ער זאָל שענקען דעם לעבען אַ מערדער וואָס זיין קרבן איז אױך נעוווען אַ פֿרוי. יענער מערדער איז נעוווען וואָטסאַנ'ם אַ פֿערזענלעכער פֿריינד, אַליאָ, האָט ער דאַן וועגען דאַמאָל מאַכט'ע פֿאָרגעמאַ. איצט אָבער, אַז דר דאַמאָל רעכט קומט אים צוניץ צו טוירקולירעישען, האָט ער נעפֿלעקסערט פֿאַרוואָם מען האָט פֿרענק'ע'ן זין נעהאַנגען.

אין מאַריעטטא איז פֿאַר אַ פֿרעמדען מענטשען דאַן נעוווען אַ סכנה צו נעהן צו איבער'ן נאַס. טויזענדער אױגענ'האָבען איהם באַקוקט מיט מאָרדדאַסט. מאַטמאַל אַיז דאָם אַ דעמאַטעטוו וואָס זוכט די וואָם האָבען נעהאַנגענאַ פֿרענק'ען. איינינטליך האָט די באַ589פֿעלקערונג ניט נעהאַט פֿאַר וועמען מורא צו האָבען, וואָרים די פֿאַליציי פֿון זייער שמעדטטעל אַיהן פֿון דעם גאַנצען נעננער אַרום האָבען סימפּאַטיזירט מיט איהר.

דער מעיאָר פֿון אַטלאַנטא האָט זיך דאַן נעפֿונען אין סאַן פֿראַנציסקאָ, און ער האָט באַזוכט אַ אױסשטעלונג, און דערט-טען, פֿאַר רעפּאָרטערס, האָט ער נעמאַכט אַ סטייטמענטטס אין וועלכען ער נוטגעהיימיסען די לינטשערײַי פֿון לײַ פֿרענק.

פֿרענק'ם חתונה-רינג האָט אימעצער דערנאָך איבערגענעבען צו אַ שרײַבער פֿון אַן אַטלאַנטער צײַטונג, וועלכער האָט גע-וואַונט אין מאַריעטטא. אַ נעהיימינספּולער שלוח — קעלטיג איינ'ער פֿון די לינטשערס — האָט דעם רינג אַריינגעבראַכט צו דעם זשורנאַליסטען אין שטוב. ער האָט דאַם איהם דערלאַנגט צוזאַמען מיט אַ צעטעלע, וואו עם איז נעשטאַנען דאָם פֿאָלגענדע:

„פֿרענק'ם לעצטער וואונש, וועו ער האָט געגעבן דעם טויט פֿאַר די אױגען, איז נעוווען, אַז זיין חתונה רינג זאָל מען איבער-נעבען זיין פֿרוי. זייט אַזוי גוט און זעהט, אַז דיזער וואונש זיינער זאָל ערפֿילט ווערען. דיזען צעטעלע וועט אױך נעיבערגע-בען אַ מאָן, וועלכען איהר קענט ניט און וועלכער קען אױך ניט. איהר זאָלט ניט פֿרוּבען דערוויסען וועו דיזער מאָן אַיז. פֿאַרניכ-טעט דיזען צעטעלע נליײַך, ווי איהר וועט איהם איבערלעזען. מיר ערוואַרטען, אַז איהר זאָלט אַזוי טאָן".

בײַ דעם אַנהויב פֿון דער „פֿרענק דראַמא", דאָרטען וואו מיר האָבען נעראַטע וועגען דעם פֿריצישען יחום פֿון די מאַרדאַ-נערם, האָבען מיר נעזאָגט, אַז די האָלוטען שטאַרק אױ ריטערליכע עהרגעפֿיהל און פֿון דאַמאָנ'ר'העכאַט. אין דיזען ריטערליכען נײַסט האָבען די מערדער דעם ערפֿילט דעם פֿרענק'ם לעצטען וואונש. זיי האָבען דאַם אָהן צוויישאַכט באַטראַכט פֿאַר אַ פֿײַן שטיפּעל קאַוואַלעריישע קולטור פֿון זייער זייט.

590אין דעם „דושאַויש יאָר בוק" — אַן אַמעריקאַנער יאָהר-בוך, וועלכאַם אַ נעוויסע נעזעלשאַפֿט גיט פֿאַר אַנדערע לעני-דער, אין די פֿרענק פֿון פֿרענק קיין מאָל ניט דערמאָנט נעוואָרען.

די רעדאַקציע האָט די קיים באַטראַכט פֿון דעם וועלכען שטאַטסאַפֿאָנקט ווי פֿרענק: זי איז נעוווען איבערצויגען, אַז אַריײַנ-רעכענען איהר צוזאַמען די פֿאַראַשען וואָם זיינען נעבּרינגעט אױף אַנטיסעמיטיסם קען מען ניט. ווען, פֿאַדערגרונדיג פֿרענק'ם בלום, האָבען רעדאַמאַנען און דער מאַם פֿרענק'ען נעשטומפֿס אַלם בײַטרײַט און די זיינע זאָנער נעמאַכט נעוואָוואַם פֿאַראַבען אױף אַ בײַקויט נעוועו אַלע אידען און סטראַשונקנאַם וואַנען אַ פֿאַנדער, איז דאַם נעוווען בלוון אַ צײַטװאַסע אינצידענט, וועלכער איז אַרויסגעוואַ-סען די ערוונער — אַזוי האָט מסתּמא אַרגומענטירט די רעדאַ-מאַטיע פֿון דעם „יאָהר בוך".

לאַויס מאַרשאַל איז נעוווען דער פֿאַרזיצער פֿון דער דושאַיש פּאַבליקיישאַן סאַטיויעטי, די נעועלשאַפֿט וואָם האָט גיט אַרוס דעם „דושאַויש יאָר בוך".

מיט זעקס פֿופֿצעהן אױדער דיזע שורות זיינען נעשריבען גע-וואָרען, דעם 21טען יולי, 1930, האָט דער „פֿאַרווערטס" נע-דרוקט אַ מעלדונג פֿון אַטלאַנטא, וועלכע האָט מיט זיך נעהאַט אַן אָפּקלאַנג פֿון דער פֿרענק טראַגעדיע. דער נעוווינענער נאָ-וואָרען פֿון דושאַרדושיאַ, דושיאַן מ. סליאַטאָן, וועלכער איז די נאַטצע פֿופֿצעהן יאָהר נעוווען צוריקגעצוינען און זיך ניט באַ-טייליגט אין דעם פּאַליטישען לעבען, האָט איצט נעמאַכט אַ פֿראַ-בעל ווידער אַרויסטומערטען אַלם קאַנדידאַט אױף אַ וויכטיגען אַמט — נעמליך אױף מימבליר פֿון דושאַרדושיאַ אין דעם סענאַט פֿון די פֿאַראײַניגטע שטאַאַטען. די ערשטע דרײַ פֿיר

591יאָהר נאָך דעם, ווי ער האָט באַגנאַדינט פֿרענק'ען, האָט ער זאַ-נאַר אױמגעמיידען צו ווייזען זיך אױמ'ן נאָם. זיין לעבען איז נעוווען אין נעפֿאַהר, פֿון מישען זיך אין עפֿענטליכע ענינים האָט ער ווײַד ניט נעקענט זיין.

איצט, אַליאָ, ווען עם זיינען שוין פֿאַריבער פֿופֿצעהן יאָהר, האָט ער נעפֿרוּמט זיך ווידער באַווייזען אױף דעם פֿעלד פֿון פֿאַ-ליטישע אַמביציע.

פֿון פֿאַרשידענע טיילען פֿון דעם שטאַאַט האָט מען איהם דאַן אױפֿנעפֿאָדערט'ן ער זאָל ערקלערען פֿאַר וואָם האָט ער באַ-גנאַדינט פֿרענק'ען. אױף דעם האָט ער נעעגספּעדערט מים אַ רעדע אױף דער ראַדיאָ.

„איך האָב בלויז ערפֿילט מײַן פֿליכט — האָט ער נעזאָגט: די פֿליכט וועלכע די קאַנסטיטוטיע און די נעזעצען פֿון אונזער שטאַאַט האָבען אַרויפֿגעלעגט אױף מיר. איך האָב נעהאַנדעלט לויט מײַן עהרליכער מיינונג; ווען איך וועלט נישט נעטאָן אַזוי נע-האַנדעלט, וואָלט איך צו ניט נעקענט אױפֿהאַלטענ'ם מײַן זעלבסטעם רעספּעקט און וואָלט ניט נעהאַט קיין רעכט אױף דעם רעספּעקט פֿון אַנדערע.

„דער דושאַרדוש, וואָם האָט נעפֿיהרט פֿרענק'ם טריײַעל, האָט מיר רעקאָמענדירט דעם טויט-אורטייל צו פֿאַרכוויטען אױף גע-פֿענגנים, אױף דעם גרונד דאַם ער אַליין האָט נעצווייוויפֿעלט אַז פֿרענק איז שולדיג. איך האָב קיין רעכט ניט נעהאַט אױף זיך צו נעמען אַ ראַלע, וואָם נעהערטס נאָר צו נאָט אַליין; איך מײַן די ראַלע אַריינגעוואָוטען אין הארצען פֿון אַ מענשעו, וועלכער האָט זיך מודה נעוווען, אַז ער איז אַ פֿיעלפֿאַכער לינגנאַ, און צו באַשטימען וואָם האָט נעוואַנט לינגן און ווען און וואָם נעואַגט אמת. איך ווייט ניט פֿון אױ קיים, וואו אירגענד וועלכע רע-גירונג האָט אױף זיך נעוואָמען די פֿאַראַנטוואָרטליכקייט פֿאַר דער הינריכטונג פֿון אַ מענשעו, ווען דער טריײַעל דושאַרדוש בעט אַז מען זאָל איהם לאָזען לעבען.

„דער ווען מײַן פֿליכט אַיז ניט אימער אַ לײַכטער ווער. ווען איך נעפֿאָלענט די, וואָם האָבען מיר נעראָאַטען צו שפֿעילען פּאַליטיקס אין דיזער פֿראַגע, וואו דער לעבען פֿון אַ מענשעו אַיז592געפֿלענגען אױפֿ'ן וואָג-שאַל, וואָלט איך אױסגעמיידען בײַ'ן גע-פֿיהלען און בלבוליה. אָבער דאַן וואָלט איך ניט ווערט נעוווען צו שטעהן פֿאַר אײַך. איך וואָלט ניט נעקענט אױך קוקען נליײַך אין די אױגען מיט אַ רוהיגען נעוויסען, ווי איך טו דאָם איצט.

„צווישען פֿרענק'ען און דעם וויסען מענשען, אין וועמעם שולד איך האָב שטאַרק נעצווייוויפֿעלט, אין נעננען, דעם קאַנגליי'ן, וועמעם שולד עם האָט מיר נעמאַכט אַ טיפֿען אײַנדרוק, האָב איך נעוואָמען פֿרענק'ם צד, און איך האָב איהם נעשיעם אַן נעפֿאַנגנים אױפֿ'ן גאַנצען לעבען.

„עם דאַם איז די פֿרענק קיים".

הערדן, סליאַטאָנ'ם נעננער-קאַנדידאַט אױף סענאַטאָר, האָט איהם שטאַמקריס מיט פֿיערלינע נעדעם, אַלי וועגען דער „חוצפֿה" וואָם ער האָט נעהאַט אין 1915 צו שענקען פֿרענק'ען דעם לע-בען. ער האָט נעוואונסט אַ דאַם איז די בעסטע קאַמפּיין שטאַף אין אַטלאַנטא.

סליאַטאָן האָט עם ניט נעהאַט קיין שום אױסזיכטען, און דער ענד-ליכער רעזולטאַם האָט דאַם באַשטעטיגונס. ער האָט באַקומען 46 טויזענד שטימען און זיין געננער, 162 טויזענד שטימען, דרײַ-און-אַ-האַלב מאָל מעהר^*).593בײַ די מאַסען פֿון דושאַרדושיאַ האָט סליאַטאָנ'ם בראַווער מאָט איהם אױך אײַביג אונפֿאָפּולער נעמאַכט. זיין פּאָליטישע קאַרריערע איז, ווי עם שיינט, געשלאָסען.

אױמקעמאַכען מיט'ן האָט די 46 טויזענד בירגער וואָם האָבען נעשטומט פֿאַר סליאַטאָנ'ען קען מען אָבער ניט. מען דאַרף ניט פֿאַרגעסען, אַ דאַם איז די סאַות'ה, דער געגענד וואו מיט אַ יאָהר פֿריהער (אין דעם שטאַאַט אַלאַבאַמאַ, נעקסט צו דושאַר-דושיא) האָט מען אַ שול-לעהרער פֿאַראורטיילט אַלם אַ פֿאַר-ברעכער דערפֿאַר, וואָם ער האָט אין זיין קלאַם ערקלערט די „עפּיקורסישע" דאַרווין טעאַריע. ווען מען האָט עם אין זינען עװעלכע זאַכען, זיינען די 46 טויזענד פֿערזאָן, וואָם האָבען נעהאַט נאַנוג אינטעליגענץ און מוט צו שטימען פֿאַר סליאַטאָנ'ען, אַ נאַנץ שעהנע מינאָריטעט.

וואָם איז מיט פֿרענק'ם אַלמנה, די שעהנע סימפּאַטישע פֿרוי, וועלכע איך פֿלעג נעפֿינען לעבען איהם אין זיין סעל, יע-דעם מאָל ווען איך האָב איהם באַזוכט?

ווען דיזע ווערטער ווערען נעשריבען, פֿיהרט זי אַ שטיל-לע, צוריקגעצוינענע לעבען. זי וואױינט אין אַטלאַנטא, ווי אימער, און זי איז פֿאַרבונדען מיט אַ נעשעפֿט, וועלכער נעהערטס צו איהרען אַ נאָהענטען קרוב. אַזוי מאַכט זי אַ לעבען. זי האָט עם ניט נעהייראַט. דער אַנדענקען פֿון איהר הײַם-גע-ליבטען לײַ איז הייליג בײַ איהר.

אַז דושאַרדוש ראַון, פֿרענק'ם טריײַעל ריכטער, איז נעשטאַר-בען אַ קורצע צײַט נאָך דעם טריײַעל, ווייס שוין דער לעזער. ער האָט זיין לעבען נעענדיגט אין בוירקשיר, מאַסטשוסעטטס, וואוהין ער זיך נאַפֿאַהרען זיך עפֿרישען. עם נעוווען קרײַזינ'ם איז פֿאַרשפּרייטע אַ מיינונג, אַז זיין טויט איז, טיילווייז ווייניג-טענם, נעוווען אַ רעזולטאַט פֿון שוערע נעוויסענסביסס, וואָם ער

594האָט נעהאַט, פֿאַר וואָם ער האָט פֿרענק'ען פֿאַראורטיילט צום טויט.

אין אַ קורצער צײַט אַרום איז אױך נעשטאַרבען פֿרענק'ם לאַיער, רעסטאַם, סליאַטאָנ'ם נעוועזענער פֿאַרטנער, דורינ וועלכע דאָרטעם און מאָם וואָטסאַנען האָבען די אַרויסגעשטעלם אַלם די אױריאַכע פֿאַרוואָם האָט סליאַטאָן פֿרענק'ען באַגנאַדינ. די ענטשטעהונגעם פֿון דעם טריײַעל האָט סליאַטאָן'ען האָבען די אַפֿילו די האָבען אַ שוער נעוויראַקטס אױף זיין נעוויסען.

דאָרסי'ן האָט מען נאָכ'ן טריײַעל באַלוינט מיט אַ קאַנדי-דאַטור און ערוואַהלונג אױף סליאַטאָנ'ם פּלאַץ אַלם נאָוווערנאָר פֿון דושאַרדושיאַ. נעוואָהנליך וערט אַ נאָוווערנאַר דאָרטעם ער-וועהלט אױף אַ צוויי מאָל טערמין. דאָרסי אָבער האָט קיין צוויי-טען מאָל זיך ניט פֿאַרזעקסערט שוין ניט באַקומען. די אורזאַכע דער-פֿון איז נעוווען דער פֿאַקט, אַ אַלם נאָוווערנאָר איז אַ אַרויסגע-וויזען צו ווייניג פֿעראַנעניע. (אין דאַם שטימט מיט דעם, וואָם איך האָב דאַם איך אַרויסגעוויזען פֿאַר אַן אַלם דושאַרדושיאַ'ראַל האָט זיך אַרויסגעוויזען צו ווייניג, האָט זיך אַרויסגעוויזען פֿאַר זיך אַרויסגעוויזען אין דער פֿרענק קיים מיט מאָם אַלע קרעפֿטעם, כדי זיך פֿאַרריכטעם'ל זיינע ווייטערע פּאָליטישע אױסזיכ-טען).

ער האָט נעפֿרוּבט פֿראַקטיצירען לאַאַ. ער האָט אָבער ניט נעהאַט קיין ערפֿאָלג. ער האָט נעפֿרוּבט „לויפֿען" פֿאַר יוניטעד סטיטעם סענאַטאָר, און איז אין דורכנעפֿאַלען. זיין פֿריוועאַסטע פּראַק-טיס האָט זיך ניט פֿאַרבעסערט; אַליאָ נעמט מען איהם ענד-ליך נעבעסעם אַ דושאַב אַלם איינ'ער פֿון די דושאַרדושעם אין „סיטי קאָורט" — אַ ריכטער שטעלע פֿון אַ ניט-וויכטיגער מדרגה. מען הערט פֿון איהם אַזוי ווייניג, אַז מין אַטלאַנטער פֿריינד, וועלכער האָט מיך באַזאָרגט מיט דיזער אינפֿאַרמאַ-ציע, האָט קוים אױסגעפֿונענ'ן וואָם זיין באַשעפֿטיגונג איז איצט.

די נעשאַנעל פֿענסיל פֿעקטאָרי איז אונטערגענאַנגען. באַלד נאָך דעם ווי פֿרענק האָט נעהאַנגערען זיינע פֿאַרלאָרען זיין אַפֿיל. זינמונד מאַנ-מאַם, דער אַקטיווער באַלעבאַם פֿון דער פֿעקטאָרי, פֿיהרט אָבער ער היום זיין אַלטעם נעשעפֿט: ער פֿאַברעציטערט פֿאַרשידענע פֿאַרשיעדענע שריײַב595אַרטיקלען, בלײַשטיפֿטען אַריינגערעכענט. אפֿשר האָט ער אַ פֿען-סיל פֿעקטאָרי אַנדערשוואו.

מאָם וואָטסאַן איז נעשטאָרבען אין 1922.

וואו האַלט עם אין אַטלאַנטא הײַנט מיט דעם אַנטיסעמי-טיזם? האָט די פֿרענק קיים איבערגעלאָזען סליאַטאָנ'ען אין דיזער הינזיכט?

איך האָב מיט דיזער פֿראַגע זיך נעוואָנדעט צו עטליכע פֿריינד און באַקאַנטע וואָם וואױינען אין דושאַרדושיא, מענ-שען פֿון פֿאַרשידענע לאַנערען און פֿאַרשידענע שטאַממגעבונדסטען. עם איז דער סך-הכּל, וועלכען איך ציה פֿון אַלע אַנטוואָרטען וואָם איך האָב ערהאַלטען:

די שאַרפֿקייט פֿאַרמונען פֿון אַנטיסעמיטיזם, די וואָם האָבען זיך באַוויזען אין די דראַמאַטישע טעג אַרום דער פֿרענק נעשיכט, זיינען שוין לאַנג אָפּגעאַנגענען. די באַציהונגען צווישען אידען און קריסטען זיינען אין אַלגעמיין ניט ערגער ווי זיי זיינען נעוווען פֿאַר דער פֿרענק קיים.

כאַראַקטערנע איז דער פֿאָרזיכטיגער אַנטוואָרט, וואָם איך האָב באַקומען פֿון אַן אַמעריקאַנער איד אין אַטלאַנטא: „עם פֿיהלט זיך דאַ ניט מעהר אַנטיסעמיטיזם ווי אין אַנדערע טיילען פֿון די פֿאַראײַניגטע שטאַאַטען".

ענד פֿון פֿינפֿטען באַנד.